Xitoy Xalq Respublikasi

Xitoy Xalq Respublikasi (XXR, qisqaça Xitoy) — Şarqiy Osiyoda joylaşgan davlat. Poytaxti — Pekin. Maydoni 9,6 mln km² bölib, aholisi soni böyiça Hindistondan keyin ikkinçi örinda turadi.

Xitoy hududida odamlar paleolit davridan beri yaşagan. Uzbekça Vikipediya ma'lumotiga köra, Pekin yaqinida sinantrop qoldiqlari topilgan. Yanşao va Lunşan madaniyatlari ayniqsa maşhur. Ingliz Vikipediyasiga köra, miloddan avvalgi 2-ming yillikda sulolaviy davlatlar paydo bölgan, Şang davridagi başorat yozuvlari xitoy iyeroglifining eng qadimgi ma'lum şakli hisoblanadi.

Miloddan avvalgi 221-yilda Xitoyni Sin davlati birlaştirdi; uning hukmdori Sin Şixuandi birinçi imperator böldi. Özbekça manbaga köra, uning davrida şimoldagi podşoliklar devorlari birlaştirilib, Buyuk Xitoy devori barpo etilgan. Undan keyin Xan sulolasi hukmronlik qildi (miloddan avvalgi 206-yildan milodiy 220-yilgaça); bu davrda Buyuk ipak yöli rivojlandi. Keyinçalik Uç podşolik, Szin, Sui, Tan, Sun, Yuan, Min va Szin (Qing) sulolalari davrlari keçdi. Buddizm Xitoyga Ipak yöli orqali kirib kelgan.

Ingliz Vikipediyasiga köra, imperiya örniga 1911-yil inqilobidan söng Xitoy Respublikasi tuzildi. 1949-yilda Xitoy Kommunistik partiyasi XXRni e'lon qildi, Xitoy Respublikasi hukumati esa Tayvanga çekindi. 1978-yilda boşlangan islohot va oçiqlik siyosati mamlakatni sotsialistik bozor iqtisodiyoti sari yönaltirdi.

Xitoy Şarqiy Osiyoda joylaşgan; şarqda Sariq, Şarqiy Xitoy va Janubiy Xitoy dengizlari bilan öralgan. Qirğoq çiziği uzunligi özbekça manbada taxminan 15 ming km, rus manbasida 14,5 ming km deb berilgan. Mamlakat maydoni böyiça özbekça va ingliz manbalarida dunyoda 3-örinda, rus manbasida 4-örinda körsatilgan (AQSH maydoni bilan taqqoslaş usuliga boğliq).

Relyefi xilma-xil: ğarbda baland toğliklar va yassitoğliklar, şarqda pasttekisliklar joylaşgan. Tibet toğligi eng baland qism (örtaça balandligi 4500 m ga yaqin). Turfon soyligi dengiz sathidan past joylaşgan. Yirik daryolari — Yanszi, Xuanxe, Sungari, Çjutszyan. Iqlimi ğarbda kontinental, şarqda asosan mussonli. Xitoyda toşkömir, neft, temir rudasi, boksit, qalay, volfram, oltin va boşqa foydali qazilmalar bor.

Ingliz va rus manbalariga köra, Xitoy — unitar davlat; Xitoy Kommunistik partiyasi yagona hukmron partiya. Amaldagi konstitutsiya 1988-yil 4-dekabrda qabul qilingan deb keltirilgan va unga keyinçalik tuzatişlar kiritilgan. Konstitutsiyaga köra, Xalq vakillari Umumxitoy majlisi davlat hokimiyatining oliy organi; u davlat boşliği — XXR raisini saylaydi. Ijroiya hokimiyatni Davlat kengaşi amalga oşiradi. Vakolat muddati 5 yil. Rais Si Tszinpin: özbekça manbada 2012-yildan, rus manbasida 2013-yildan deb körsatilgan. Mamlakat BMT Xavfsizlik Kengaşining doimiy a'zosi.

Rus va ingliz manbalariga köra, Xitoy nominal YaIM böyiça dunyoda ikkinçi iqtisodiyotga ega va eng yirik işlab çiqaruvçi hamda eksportyor davlat. Rus manbasida u sotib oliş qobiliyati pariteti böyiça birinçi örinda ekani, eng katta oltin-valyuta zaxiralariga egaligi qayd etilgan. Energiya manbalarining asosiysi — kömir; 2013-yilda qazib oliş böyiça Xitoy dunyoda birinçi örinda bölgan. Xitoy oltin qazib oliş böyiça 2007-yildan beri yetakçi.

Xitoy köp millatli davlat. Özbekça manbaga köra, aholining 95 % i xitoylar, qolgani 56 xalq; ingliz manbasida 55 ta rasmiy tan olingan ozçilik keltirilgan. Rasmiy til — xitoy tili. Dindor xitoylar buddizm, daosizm va konfutsiyçilikka e'tiqod qiladi; tibetlar va mongollar buddizm-lamaizmga, xueylar va turkiy xalqlarning köpçiligi islomga e'tiqod qiladi. Ingliz manbasiga köra, Xitoy konfutsiyçilik va daosizmning vatani; mamlakatda YUNESKOning 60 ta Butunjahon merosi obyekti bor, jumladan Buyuk Xitoy devori va Buyuk kanal.