Tarixi. Konstitutsiyaga binoan, KXDR — «Suveren sotsialistik davlat» bölib, öz faoliyatida Çuçxe ğoyalariga amal qiladi («Çuçxe» — mustaqillik ma'nosini bildiradi hamda «inqilob va qurilişdagi» barça masalalarni öz kuçlariga tayanib, mamlakat voqeligiga monand ravişda mustaqillik mavqeida hal qilişni közda tutadi). Xalqommasi «buyuk dohiy» Kim Ir Senga çeksiz sadoqat ruhida tarbiyalanib keldi, uning vafotidan söng öğli va vorisi Kim Çen Irga itoatgöylik ruhida tarbiyalana boşladi. KXDRda juda qattiq intizomga rioya etiladi, aholi har qanday taşqi ta'sirdan muhofaza qilinadi.
1945—48 y.larda Şim. Koreyada yer islohoti ötkazildi, sanoat, transport, aloqa, banklar, taşqi savdo davlat ixtiyoriga olindi. 1950—53 y.lardagi uruş mamlakatga katta zarar yetkazdi, xöjalik qurilişini töxtatib qöydi. Uruşdan keyingi yillarda Şarqiy Yevropa, sobiq SSSR, Xitoy kömagi b-n 200 ga yaqin xalq xöjaligi inşootlari qurildi. Şahar va qişloqsa sotsialistik islohotlar tugab (1958), industriyalaş sohasidagi asosiy vazifalar hal etilgaç (1970), mafköraviy, texnikaviy va madaniy inqilobni jadallaştiriş yöli boşlandi. Jan. b-n özaro kuraş keskinlaşgan şaroitda xöjalik va mudofaa qurilişini bab-baravar olib boriş, mustahkam moddiy-texnika bazasini vujudga keltiriş vazifasi qöyildi (1980). Milliy bayramlari — 16 fev. — Kim Çen Irning tuğilgan kuni (1942); 15 apr. — Quyoş bayrami (Kim Ir Senning tuğilgan kuni, 1912); 9 sent. — KXDR taşqil etilgan kun (1948). ÖzR b-n diplomatiya munosabatlarini 1992 y. 7 fev. da örnatgan.
Siyosiy partiyalari va kasaba uyuşmalari. K. Mehnat partiyasi, 1945 y. da asos solingan. 1946 y.gaça K. Kommunistik partiyasi. 1946 y.da Şim.dagi Yangi xalq partiyasi hamda Jan.dagi Xalq va Yangi xalq partiyalari b-n birlaşib, Şim. Koreya Mehnat partiyasi va Jan. Koreya Mehnat partiyasi vujudga keldi. 1949 y.da ular yagona Koreya Mehnat partiyasi bölib birlaşdi; K. Sotsial-demokratak partiyasi, 1945 y.da tuzilgan, K. Birlaşgan demokratik vatan frontiga kiradi; Çxondogyo—Çxonudan partiyasi (Samoviy yöl dini yoş döstlari partiyasi),
1946 y.da asos solingan, K. Birlaşgan demokratax vatan frontiga kiradi; K. Birlaşgan demokratik vatan fronti — K. vatanparvar partiyalari va taşqilotlarining umummilliy fronti, mamlakat birligi va demokratik rivojlanişi uçun kuraş şiori ostida 1949 y.da tuzilgan. K. birlaşgan kasaba uyuşmalari, 1945 y.da tuzilgan. Jahon kasaba uyuşmalari federatsiyasiga kiradi.
Xöjaligi. KXDR — industrial-agrar mamlakat. 2-jahon uruşidan keyin mamlakatda oğir industriya asoslarini yaratiş: metallurgiya, energetika, konçilik, kimyo, quriliş materiallari, avtomobilsozlik, stanoksozlik korxonalarini barpo etiş yöli tutildi. Q.x. sohasida davlat va kooperativ xöjaliklari taşqil etildi.
Sanoati. Oziq-ovqat sanoati, hunarmandçilik va mahalliy sanoat korxonalari mavjud. Bu yerda rangli, qora, asl metallar, toşkömir, temir rudasi, volfram, qörğoşin-rux, molibden, alyuminiy rudalari, grafit, magnezit va b. foydali kazilmalarning zahiralari bor. Iqtisodiyotining asosi oğir sanoat, yetakçi tarmoqlari — elektr energetika, qora va rangli metallurgiya, konçilik va kimyo sanoati, quriliş materiallari i.ç., maşinasozlik; yengil va oziq-ovqat sanoati rivojlangan. Yiliga örtaça 53,5 mlrd. kVt-soat elektr energiyasi hosil qilinadi. Lekin şunga karamay, 2000 y. arafasida xalq xöjaligi tang ahvolga tuşib qoldi: iqtisodiyot boşi berk köçaga kirib qolgan, sanoat notekis rivojlangan, texnikaning rivoji orqada qolgan, iste'mol mahsulotlari i.ç. darajasi past, elektr energiya, yoqilgi, xom aşyo, oziq-ovqat tanqis.
Qişloq xöjaligi. Don yetiştiriş q. x. işlab çiqarişining asosini taşqil etadi. Şoli (haydaladigan yerlarning 50%) va makkajöxori — asosiy q.x. ekinlaridir. Buğdoy, arpa, soya, paxta, qand lavlagi, kartoşka, tamaki va b. ham ekiladi. Sabzavotçilik, boğdorçilik, parrandaçilik, baliqçilik, pillaçilik mavjud. Kesonda jenşen plantatsiyalari bor. Çorvaçilik unçalik rivojlanmagan. Mamlakat butun hududining 18%, ya'ni 2,27 mln. ga yerda dehqonçilik qilinadi, 9 mln. ga yer örmon b-n qoplangan.
Keyingi yillarda q.x. işlab çiqarişi surunkali inqirozga duçor böddi. Donli ekinlar, avvalo asosiy mahsu-lot bölmiş şoli hosili pasayişi aholini oziq-ovqat b-n ta'minlaşni muşkullaştirdi. Mamlakatda aholini oziq-ovqat va xalq iste'mol mollari b-n belgilangan meyorda ta'minlaş tizimi saqlangan.
Transporti. Yuklarning 90% yaqini t.y.da taşiladi. T.y.lar uzunligi — 9 ming km, avtomobil yöllari uz. — 23 ming km. Dengiz savdo floti tonnaji 951 ming t dedveyt. Dengiz portlari: Vonsan, Çxonjin, Nampxo va b. Pxenyan yaqinidagi Sunan degan joyda xalqaro aeroport bor. Amnokkan, Çxonçxongan, Tedongan va Tumangan daryolarining quyi oqimida kema qatnaydi.
Taşqi savdosi unçalik rivojlanmagan. Çetga, asosan, xom aşyo çiqaradi. Çetdan maşina va asbob-uskuna, suyuq yoqilği, koks, prokat, paxta tolasi, öğit, xalq iste'mol mollari sotib oladi. Savdo-sotikdagi asosiy mijozlari: Xitoy, Rossiya va b. Pul birligi — vona.
Maorifi, ilmiy va madaniy-ma'rifiy muassasalari. Yaponiya hukmronligi davrida maktabda darslar yapon tilida öqitilgan. 1945 y.dan yangi 4 y.lik maktablar oçildi. Darslar ona tilida yangi dastur asosida olib boriladigan böldi. 1958 y.dan öqiş bepul. 1975 y.dan majburiy 11 y.lik ta'lim joriy etilgan. KXDRda 10 mingdan köproq umumiy ta'lim maktabi, 600 texnika bilim yurti va 200 dan ortiq oliy öquv yurti bor. Eng yirik oliy öquv yurti — Kim Ir Sen nomidagi Pxenyan un-ti. Pxenyanda KXDR Fanlar akademiyasi va Hamxinda uning filiali, Tibbiyot fanlari, Q.x. fanlari, Ijtimoiy fanlar, Örmon-tex-nika akademiyalari mavjud. Kutubxona va muzeylari: Davlat markaziy kutubxonasi (1947), FA kutubxonasi (1952), Markaziy tarix muzeyi, K. inqilob muzeyi (1948), Ozodlik uruşi muzeyi (1953), Etn. muzeyi (1956), Nafis san'at markaziy muzeyi. Vonsan, Hamxin, Sarivon va b. şaharlarda ham muzeylar bor.
Matbuoti, radioeşittirişi va telekörsatuvi. Asosiy gaz. va jur.lari: «Koreya» (koreys, rus, xitoy, ingliz, fransuz va ispan tilida naşr etiladigan oylik jur., 1956 y.dan), «Nodon Sinmun» («Işçi gazetasi», kundalik gaz., 1945 y.dan), «Minçju Çoson» («Demokratik Koreya», kundalik gaz., 1946 y.dan) «Çoson inmingun» («Koreya xalq, armiyasi», kundalik gaz., 1948 y.dan), «Çxollima» («Qanotli ot», oylik jur., 1959 y.dan), «Killoçja» («Mehnatkaş», oylik jur., 1946 y.dan), «Çoson yesul» («Koreys san'ati», oylik jur.) va b. K. Markaziy telegraf agentligi 1946 i. taşqil etilgan. K. Markaziy radio qömitasi va Markaziy televideniyesi mavjud. Radioeşittirişlar koreys, şuningdek, rus, ingliz, fransuz, ispan, yapon, xitoy tillarida olib boriladi. Pxenyanda telemarkaz 1967 y.dan işlaydi.
Adabiyoti. 2-jahon uruşidan keyin Şim. K.da adabiyotni sotsialistik realizm yölidan rivojlantiriş rağbatlantirildi. 1946 y.da koreys yozuvçilari Şim. K. Adabiyot va san'at arboblari assotsiatsiyasiga birlaşdi. Katta avlod b-n bir qatorda yoş şoirlar adabiyotga kirib keldi. Ular «yangi turmuş»ni, «SSSR b-n döstlik»ni madh etişdan boşqa ilojlari yöq edi. Şunday şaroitda ham iste'dodli qalam sohiblari xalq tarixini haqqoniy yoritişga intildilar. Ço Gi Çxon «Pektusan toği» dostonida yaponiyalik bosqinçilarga qarşi xalq harakatini, Çxve Myon Ik, Çxon Se Bon hikoya va oçerklarida, Li Gi Yon «Yer» romanida qişloq turmuşini aks ettirdi. Li Buk Myon, Xvan Gon va b. yozuvçilar işçilar haqida asarlar yaratişdi. Şoirlar orasida Pak Pxar Yan, Min Byon Gyun, Pak Se Yon, An Nyon Mon, Ço Gi Çxon 1950—53 y.lar uruşi haqida vatanparvarlik ruhidagi asarlar yozişdi. Uruşdan keyin roman adabiyotning asosiy janri bölib qoldi. Yun Se Jun, Çxon Se Bon va b. dolzarb zamonaviy muammolarni kötarib çikdi. Li Gi Yon, Çxve Myon Ik, Pak Txe Von tarixiy romanlar yaratişdi. 60-y.lardan esdalik adabiyoti keng yoyildi. Keyingi yillarda dunyo yuzini körgan salmoqli asarlar orasida köpçilik bölib yozilgan «Qon dengizi», «Soqçining taqsiri» kabi asarlarni körsatiş mumkin.
Me'morligi. 1940-y.lar oxiridan şaharsozlik rivojlandi. Pxenyanning boş rejasi işlab çiqildi. 1950— 53 y.lardagi uruşda vayron bölgan şaharlar (Hamxin, Vonsan, Sarivon, Keson, Nampxo va b.) qayta tiklandi. Sanoat va gidrotexnika inşootlari, maktab, kasalxona, madaniyat saroylari qurişga kirişildi. Dastlabki paytlarda örta asr koreys me'morligi an'analaridan foydalanildi (Pxenyan Katta teatri). 60-y.larning 2-yarmidan yangi quriliş materiallari va konstruksiyalari joriy etildi, ixçam rejalangan, qulay va çiroyli binolar (Kim Ir Sen nomidagi un-t) qad kötardi, tipovoy loyihalar asosida köp qavatli turar joylar qurildi. Qişloq joylarda kottejlar, blokli va seksiyali uylar barpo etilgan. Kurortlar qurilişiga e'tibor berildi. Me'morlar orasida Kim Jon Xi, Li Xyon, Pak Ik Xvan. Sin Sun Gen va b.larni körsatiş mumkin. 1954 y.da K. me'morlar uyuşmasi tuzilgan.
Tasviriy san'ati. 1946 y.da taşqil etilgan Adabiyot va san'at arboblari assotsiatsiyasi milliy rangtasvirni tiklaşni maqsad qilib olgan edi. 1950— 53 y.lardagi uruş davrida rassomlar, asosan, taşviqot-tarğibot ruhidagi varaqa va plakatlar yaratişdi. Milliy an'analarni davom ettiriş b-n birga zamonaviy mavzularga murojaat etayotgan rassomlar orasida Li Çxon, Çxve Gen, Li Sok Xo, Kim Yon Jun, Çon Yon Man, haykaltaroşlardan Mun Sok O, Ço Gyu Bonlar bor. Qad. kulollik, çinnisozlik, suyak va yoğoç öymakorligi, bambuk tolasidan töquvçilik, kaştaçilikda xalq amaliy san'ati saqlanib qolgan. 1953 y.da rassomlar uyuşmasi tuzilgan.
Musiqasi. K. ozod etilgandan keyin (1945) dastlab ommaviy qöşiqlar rivojlandi. Xalq qöşiqlarini yiğiş, örganiş va ommalaştirişga kirişildi. 1946 y. Musiqaçilar uyuşmasi tuzildi. Katta şaharlarda musiqa öquv yurtlari (Pxenyanda konservatoriya), konsert zallari, musiqali teatrlar oçildi. Filarmoniya, katta simfonik orkestr va b. musiqa jamoalari taşqil etildi. Simfonik va kantata-oratoriya janrlari, xalq mu-siqiy dramasi (çxangik), zamonaviy opera (kagik) va balet rivoj topdi (kompozitorlar Li Myon San, Xvan Xak Kin, Li Gon U, Pak Ton Sil, Kim Yon Gyu).
Teatri. 1947—49 y.larda Pxenyanda Davlat teatri (hoz. «Çxollima» davlat drama teatri), Davlat xalq badiiy teatri (hoz. Pxenyan ş. teatri), K. xalq armiyasi huzuridagi truppa oçildi. Viloyatlarda teatrlar işlab turibdi. Maişiy, tarixiy asarlardan taşkari, Yaponiya mustamlaka hukmronligi yillaridagi ozodlik harakatiga ba-ğişlangan pyesalar sahnalaştirilgan («Pusan», «Poçxonbo maş'ali», «Onamiz» kabi spektakllar).
Kinosi. 1947 y. kinostudiya taşqil etildi, uning asosida badiiy va hujjatli filmlar studiyasi oçildi (1958). KXDRda birinçi badiiy film — «Mening vatanim» 1949 y.da işlab çiqarildi. 1950 y.da «Domna peçi», «Çegaraçilar» filmlari yaratildi. Şim. — Jan. uruşi yillarida «Yoş partizanlar», «Ona yurt himoyaçilari» va b. filmlar suratga olindi. 1957 y. «Ogainilar» rangli filmi yaratildi. 1959 y. Pxenyan teatr va kino in-ti oçildi. 1961 y. KXDR kinematografçilar uyuşmasi taşqil etildi.
Keyingi yillardagi eng yaxşi koreys filmlari orasida «Sadoson qal'asi haqidagi rivoyat», «Ayriliqda yaşab bölarmi», «Humo quşi», «Qizil gul», «Beş aka-uka», «Örmon şovqini» va b. bor.
Özbekiston — KXDR aloqalari. 1994 y.dan buyon ÖzR b-n KXDR örtasida iqtisodiy, ilmiy-texnikaviy va madaniy hamkorlikka oid huquqiy negizni yaratiş sohasidagi iş davom etayotir. 1995 y.da özbek va koreys tomonlari «Havo qatnovi sohasida hamkorlik töğrisida bitim» va «Qişloq xöjaligi sohasida hamkorlik haqida bitim» deb atalgan hujjatlarni kelişib oldilar.
Ikki mamlakat örtasida savdo-sotiq yölga qöyila boşladi. Tovar aylanmasi 1998 y. dagi 2,3 mln. AKŞ dollaridan 1999 y.da 6,7 mln. dollarga yetdi. ÖzRda KXDR sarmoyasi iştirokida 2 ta şö'ba korxona va 2 ta qöşma korxona röyxatga olingan. Çunonçi, «Rinrado», «K. U. Rinrado», «Çoson-Sik-reksul» va «Safar» korxonalari xalq iste'mol mollari i.ç., xarid qiliş va sotiş b-n şuğullanadi.