Koreya Xalq Demokratik Respublikasi
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 613–616-b. — ziyouz.com
Koreya Xalq Demokratik Respublikasi KOREYA XALQ DEMOKRATIK RESPUBLIKASI, KXDR (Choson Minjujuui Inmin Konghwaguk) — Uzoq Şarkda, Koreya ya.o.ning şim. va qisman materikda, 38-paralleldan şim. da joylaşgan davlat. Mayd. 120,54 ming km2. Aholisi 21,96 mln. kişi (2001). Poytaxti — Pxenyan ş. Ma'muriy jihatdan 9 viloyat (province)ra va viloyat maqomiga ega bölgan 2 şahar (Pxenyan va Keson)ga . bölinadi. Rasmiy tili — koreys tili. Yirik şaharlari: Pxenyan, Hamxin, Vonson, Xinnam.
Davlat tuzumi. KXDR — sotsialistik davlat. Amaldagi Konstitutsiyasi 1972 y. 27 dek.da qabul qilingan. Unga keyinçalik özgartiş va qöşimçalar kiritilgan. Quyidagi hokimiyat organlari amal qiladi: Oliy xalq majlisi (OXM) va uning Doimiy kengaşi, Mudofaa qömitasi, Vazirlar Mahkamasi (sobiq Ma'muriy kengaş), joylardagi xalq majlislari va xalq qömitalari. Prezident lavozimi va Markaziy xalq qömitasi bekor qilingan. Ularning vakolatlari OXM va uning Doimiy kengaşiga taqsimlandi va qisman Vazirlar Mahkamasiga topşirildi. Mudofaa qömitasining raisi (1993 y. 9 apr. dan Kim Çen Ir) oliy davlat lavozimi bölib, KXDRning siyosiy, harbiy va iqtisodiy kuçlariga rahbarlik qiladi.
Tarixi. Konstitutsiyaga binoan, KXDR — «Suveren sotsialistik davlat» bölib, öz faoliyatida Çuçxe ğoyalariga amal qiladi («Çuçxe» — mustaqillik ma'nosini bildiradi hamda «inqilob va qurilişdagi» barça masalalarni öz kuçlariga tayanib, mamlakat voqeligiga monand ravişda mustaqillik mavqeida hal qilişni közda tutadi). Xalqommasi «buyuk dohiy» Kim Ir Senga çeksiz sadoqat ruhida tarbiyalanib keldi, uning vafotidan söng öğli va vorisi Kim Çen Irga itoatgöylik ruhida tarbiyalana boşladi. KXDRda juda qattiq intizomga rioya etiladi, aholi har qanday taşqi ta'sirdan muhofaza qilinadi.
1945—48 y.larda Şim. Koreyada yer islohoti ötkazildi, sanoat, transport, aloqa, banklar, taşqi savdo davlat ixtiyoriga olindi. 1950—53 y.lardagi uruş mamlakatga katta zarar yetkazdi, xöjalik qurilişini töxtatib qöydi. Uruşdan keyingi yillarda Şarqiy Yevropa, sobiq SSSR, Xitoy kömagi b-n 200 ga yaqin xalq xöjaligi inşootlari qurildi. Şahar va qişloqsa sotsialistik islohotlar tugab (1958), industriyalaş sohasidagi asosiy vazifalar hal etilgaç (1970), mafköraviy, texnikaviy va madaniy inqilobni jadallaştiriş yöli boşlandi. Jan. b-n özaro kuraş keskinlaşgan şaroitda xöjalik va mudofaa qurilişini bab-baravar olib boriş, mustahkam moddiy-texnika bazasini vujudga keltiriş vazifasi qöyildi (1980). Milliy bayramlari — 16 fev. — Kim Çen Irning tuğilgan kuni (1942); 15 apr. — Quyoş bayrami (Kim Ir Senning tuğilgan kuni, 1912); 9 sent. — KXDR taşqil etilgan kun (1948). ÖzR b-n diplomatiya munosabatlarini 1992 y. 7 fev. da örnatgan.
Siyosiy partiyalari va kasaba uyuşmalari. K. Mehnat partiyasi, 1945 y. da asos solingan. 1946 y.gaça K. Kommunistik partiyasi. 1946 y.da Şim.dagi Yangi xalq partiyasi hamda Jan.dagi Xalq va Yangi xalq partiyalari b-n birlaşib, Şim. Koreya Mehnat partiyasi va Jan. Koreya Mehnat partiyasi vujudga keldi. 1949 y.da ular yagona Koreya Mehnat partiyasi bölib birlaşdi; K. Sotsial-demokratak partiyasi, 1945 y.da tuzilgan, K. Birlaşgan demokratik vatan frontiga kiradi; Çxondogyo—Çxonudan partiyasi (Samoviy yöl dini yoş döstlari partiyasi),
1946 y.da asos solingan, K. Birlaşgan demokratax vatan frontiga kiradi; K. Birlaşgan demokratik vatan fronti — K. vatanparvar partiyalari va taşqilotlarining umummilliy fronti, mamlakat birligi va demokratik rivojlanişi uçun kuraş şiori ostida 1949 y.da tuzilgan. K. birlaşgan kasaba uyuşmalari, 1945 y.da tuzilgan. Jahon kasaba uyuşmalari federatsiyasiga kiradi.
Xöjaligi. KXDR — industrial-agrar mamlakat. 2-jahon uruşidan keyin mamlakatda oğir industriya asoslarini yaratiş: metallurgiya, energetika, konçilik, kimyo, quriliş materiallari, avtomobilsozlik, stanoksozlik korxonalarini barpo etiş yöli tutildi. Q.x. sohasida davlat va kooperativ xöjaliklari taşqil etildi.
Sanoati. Oziq-ovqat sanoati, hunarmandçilik va mahalliy sanoat korxonalari mavjud. Bu yerda rangli, qora, asl metallar, toşkömir, temir rudasi, volfram, qörğoşin-rux, molibden, alyuminiy rudalari, grafit, magnezit va b. foydali kazilmalarning zahiralari bor. Iqtisodiyotining asosi oğir sanoat, yetakçi tarmoqlari — elektr energetika, qora va rangli metallurgiya, konçilik va kimyo sanoati, quriliş materiallari i.ç., maşinasozlik; yengil va oziq-ovqat sanoati rivojlangan. Yiliga örtaça 53,5 mlrd. kVt-soat elektr energiyasi hosil qilinadi. Lekin şunga karamay, 2000 y. arafasida xalq xöjaligi tang ahvolga tuşib qoldi: iqtisodiyot boşi berk köçaga kirib qolgan, sanoat notekis rivojlangan, texnikaning rivoji orqada qolgan, iste'mol mahsulotlari i.ç. darajasi past, elektr energiya, yoqilgi, xom aşyo, oziq-ovqat tanqis.
Qişloq xöjaligi. Don yetiştiriş q. x. işlab çiqarişining asosini taşqil etadi. Şoli (haydaladigan yerlarning 50%) va makkajöxori — asosiy q.x. ekinlaridir. Buğdoy, arpa, soya, paxta, qand lavlagi, kartoşka, tamaki va b. ham ekiladi. Sabzavotçilik, boğdorçilik, parrandaçilik, baliqçilik, pillaçilik mavjud. Kesonda jenşen plantatsiyalari bor. Çorvaçilik unçalik rivojlanmagan. Mamlakat butun hududining 18%, ya'ni 2,27 mln. ga yerda dehqonçilik qilinadi, 9 mln. ga yer örmon b-n qoplangan.
Keyingi yillarda q.x. işlab çiqarişi surunkali inqirozga duçor böddi. Donli ekinlar, avvalo asosiy mahsu-lot bölmiş şoli hosili pasayişi aholini oziq-ovqat b-n ta'minlaşni muşkullaştirdi. Mamlakatda aholini oziq-ovqat va xalq iste'mol mollari b-n belgilangan meyorda ta'minlaş tizimi saqlangan.
Transporti. Yuklarning 90% yaqini t.y.da taşiladi. T.y.lar uzunligi — 9 ming km, avtomobil yöllari uz. — 23 ming km. Dengiz savdo floti tonnaji 951 ming t dedveyt. Dengiz portlari: Vonsan, Çxonjin, Nampxo va b. Pxenyan yaqinidagi Sunan degan joyda xalqaro aeroport bor. Amnokkan, Çxonçxongan, Tedongan va Tumangan daryolarining quyi oqimida kema qatnaydi.
Taşqi savdosi unçalik rivojlanmagan. Çetga, asosan, xom aşyo çiqaradi. Çetdan maşina va asbob-uskuna, suyuq yoqilği, koks, prokat, paxta tolasi, öğit, xalq iste'mol mollari sotib oladi. Savdo-sotikdagi asosiy mijozlari: Xitoy, Rossiya va b. Pul birligi — vona.
Maorifi, ilmiy va madaniy-ma'rifiy muassasalari. Yaponiya hukmronligi davrida maktabda darslar yapon tilida öqitilgan. 1945 y.dan yangi 4 y.lik maktablar oçildi. Darslar ona tilida yangi dastur asosida olib boriladigan böldi. 1958 y.dan öqiş bepul. 1975 y.dan majburiy 11 y.lik ta'lim joriy etilgan. KXDRda 10 mingdan köproq umumiy ta'lim maktabi, 600 texnika bilim yurti va 200 dan ortiq oliy öquv yurti bor. Eng yirik oliy öquv yurti — Kim Ir Sen nomidagi Pxenyan un-ti. Pxenyanda KXDR Fanlar akademiyasi va Hamxinda uning filiali, Tibbiyot fanlari, Q.x. fanlari, Ijtimoiy fanlar, Örmon-tex-nika akademiyalari mavjud. Kutubxona va muzeylari: Davlat markaziy kutubxonasi (1947), FA kutubxonasi (1952), Markaziy tarix muzeyi, K. inqilob muzeyi (1948), Ozodlik uruşi muzeyi (1953), Etn. muzeyi (1956), Nafis san'at markaziy muzeyi. Vonsan, Hamxin, Sarivon va b. şaharlarda ham muzeylar bor.
Matbuoti, radioeşittirişi va telekörsatuvi. Asosiy gaz. va jur.lari: «Koreya» (koreys, rus, xitoy, ingliz, fransuz va ispan tilida naşr etiladigan oylik jur., 1956 y.dan), «Nodon Sinmun» («Işçi gazetasi», kundalik gaz., 1945 y.dan), «Minçju Çoson» («Demokratik Koreya», kundalik gaz., 1946 y.dan) «Çoson inmingun» («Koreya xalq, armiyasi», kundalik gaz., 1948 y.dan), «Çxollima» («Qanotli ot», oylik jur., 1959 y.dan), «Killoçja» («Mehnatkaş», oylik jur., 1946 y.dan), «Çoson yesul» («Koreys san'ati», oylik jur.) va b. K. Markaziy telegraf agentligi 1946 i. taşqil etilgan. K. Markaziy radio qömitasi va Markaziy televideniyesi mavjud. Radioeşittirişlar koreys, şuningdek, rus, ingliz, fransuz, ispan, yapon, xitoy tillarida olib boriladi. Pxenyanda telemarkaz 1967 y.dan işlaydi.
Adabiyoti. 2-jahon uruşidan keyin Şim. K.da adabiyotni sotsialistik realizm yölidan rivojlantiriş rağbatlantirildi. 1946 y.da koreys yozuvçilari Şim. K. Adabiyot va san'at arboblari assotsiatsiyasiga birlaşdi. Katta avlod b-n bir qatorda yoş şoirlar adabiyotga kirib keldi. Ular «yangi turmuş»ni, «SSSR b-n döstlik»ni madh etişdan boşqa ilojlari yöq edi. Şunday şaroitda ham iste'dodli qalam sohiblari xalq tarixini haqqoniy yoritişga intildilar. Ço Gi Çxon «Pektusan toği» dostonida yaponiyalik bosqinçilarga qarşi xalq harakatini, Çxve Myon Ik, Çxon Se Bon hikoya va oçerklarida, Li Gi Yon «Yer» romanida qişloq turmuşini aks ettirdi. Li Buk Myon, Xvan Gon va b. yozuvçilar işçilar haqida asarlar yaratişdi. Şoirlar orasida Pak Pxar Yan, Min Byon Gyun, Pak Se Yon, An Nyon Mon, Ço Gi Çxon 1950—53 y.lar uruşi haqida vatanparvarlik ruhidagi asarlar yozişdi. Uruşdan keyin roman adabiyotning asosiy janri bölib qoldi. Yun Se Jun, Çxon Se Bon va b. dolzarb zamonaviy muammolarni kötarib çikdi. Li Gi Yon, Çxve Myon Ik, Pak Txe Von tarixiy romanlar yaratişdi. 60-y.lardan esdalik adabiyoti keng yoyildi. Keyingi yillarda dunyo yuzini körgan salmoqli asarlar orasida köpçilik bölib yozilgan «Qon dengizi», «Soqçining taqsiri» kabi asarlarni körsatiş mumkin.
Me'morligi. 1940-y.lar oxiridan şaharsozlik rivojlandi. Pxenyanning boş rejasi işlab çiqildi. 1950— 53 y.lardagi uruşda vayron bölgan şaharlar (Hamxin, Vonsan, Sarivon, Keson, Nampxo va b.) qayta tiklandi. Sanoat va gidrotexnika inşootlari, maktab, kasalxona, madaniyat saroylari qurişga kirişildi. Dastlabki paytlarda örta asr koreys me'morligi an'analaridan foydalanildi (Pxenyan Katta teatri). 60-y.larning 2-yarmidan yangi quriliş materiallari va konstruksiyalari joriy etildi, ixçam rejalangan, qulay va çiroyli binolar (Kim Ir Sen nomidagi un-t) qad kötardi, tipovoy loyihalar asosida köp qavatli turar joylar qurildi. Qişloq joylarda kottejlar, blokli va seksiyali uylar barpo etilgan. Kurortlar qurilişiga e'tibor berildi. Me'morlar orasida Kim Jon Xi, Li Xyon, Pak Ik Xvan. Sin Sun Gen va b.larni körsatiş mumkin. 1954 y.da K. me'morlar uyuşmasi tuzilgan.
Tasviriy san'ati. 1946 y.da taşqil etilgan Adabiyot va san'at arboblari assotsiatsiyasi milliy rangtasvirni tiklaşni maqsad qilib olgan edi. 1950— 53 y.lardagi uruş davrida rassomlar, asosan, taşviqot-tarğibot ruhidagi varaqa va plakatlar yaratişdi. Milliy an'analarni davom ettiriş b-n birga zamonaviy mavzularga murojaat etayotgan rassomlar orasida Li Çxon, Çxve Gen, Li Sok Xo, Kim Yon Jun, Çon Yon Man, haykaltaroşlardan Mun Sok O, Ço Gyu Bonlar bor. Qad. kulollik, çinnisozlik, suyak va yoğoç öymakorligi, bambuk tolasidan töquvçilik, kaştaçilikda xalq amaliy san'ati saqlanib qolgan. 1953 y.da rassomlar uyuşmasi tuzilgan.
Musiqasi. K. ozod etilgandan keyin (1945) dastlab ommaviy qöşiqlar rivojlandi. Xalq qöşiqlarini yiğiş, örganiş va ommalaştirişga kirişildi. 1946 y. Musiqaçilar uyuşmasi tuzildi. Katta şaharlarda musiqa öquv yurtlari (Pxenyanda konservatoriya), konsert zallari, musiqali teatrlar oçildi. Filarmoniya, katta simfonik orkestr va b. musiqa jamoalari taşqil etildi. Simfonik va kantata-oratoriya janrlari, xalq mu-siqiy dramasi (çxangik), zamonaviy opera (kagik) va balet rivoj topdi (kompozitorlar Li Myon San, Xvan Xak Kin, Li Gon U, Pak Ton Sil, Kim Yon Gyu).
Teatri. 1947—49 y.larda Pxenyanda Davlat teatri (hoz. «Çxollima» davlat drama teatri), Davlat xalq badiiy teatri (hoz. Pxenyan ş. teatri), K. xalq armiyasi huzuridagi truppa oçildi. Viloyatlarda teatrlar işlab turibdi. Maişiy, tarixiy asarlardan taşkari, Yaponiya mustamlaka hukmronligi yillaridagi ozodlik harakatiga ba-ğişlangan pyesalar sahnalaştirilgan («Pusan», «Poçxonbo maş'ali», «Onamiz» kabi spektakllar).
Kinosi. 1947 y. kinostudiya taşqil etildi, uning asosida badiiy va hujjatli filmlar studiyasi oçildi (1958). KXDRda birinçi badiiy film — «Mening vatanim» 1949 y.da işlab çiqarildi. 1950 y.da «Domna peçi», «Çegaraçilar» filmlari yaratildi. Şim. — Jan. uruşi yillarida «Yoş partizanlar», «Ona yurt himoyaçilari» va b. filmlar suratga olindi. 1957 y. «Ogainilar» rangli filmi yaratildi. 1959 y. Pxenyan teatr va kino in-ti oçildi. 1961 y. KXDR kinematografçilar uyuşmasi taşqil etildi.
Keyingi yillardagi eng yaxşi koreys filmlari orasida «Sadoson qal'asi haqidagi rivoyat», «Ayriliqda yaşab bölarmi», «Humo quşi», «Qizil gul», «Beş aka-uka», «Örmon şovqini» va b. bor.
Özbekiston — KXDR aloqalari. 1994 y.dan buyon ÖzR b-n KXDR örtasida iqtisodiy, ilmiy-texnikaviy va madaniy hamkorlikka oid huquqiy negizni yaratiş sohasidagi iş davom etayotir. 1995 y.da özbek va koreys tomonlari «Havo qatnovi sohasida hamkorlik töğrisida bitim» va «Qişloq xöjaligi sohasida hamkorlik haqida bitim» deb atalgan hujjatlarni kelişib oldilar.
Ikki mamlakat örtasida savdo-sotiq yölga qöyila boşladi. Tovar aylanmasi 1998 y. dagi 2,3 mln. AKŞ dollaridan 1999 y.da 6,7 mln. dollarga yetdi. ÖzRda KXDR sarmoyasi iştirokida 2 ta şö'ba korxona va 2 ta qöşma korxona röyxatga olingan. Çunonçi, «Rinrado», «K. U. Rinrado», «Çoson-Sik-reksul» va «Safar» korxonalari xalq iste'mol mollari i.ç., xarid qiliş va sotiş b-n şuğullanadi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КОРЕЯ ХАЛҚ ДЕМОКРАТИК РЕСПУБЛИКАСИ, КХДР (Choson Minjujuui Inmin Konghwaguk) — Узоқ Шаркда, Корея я.о.нинг шим. ва қисман материкда, 38-параллелдан шим. да жойлашган давлат. Майд. 120,54 минг км2. Аҳолиси 21,96 млн. киши (2001). Пойтахти — Пхеньян ш. Маъмурий жиҳатдан 9 вилоят (province)ra ва вилоят мақомига эга бўлган 2 шаҳар (Пхеньян ва Кэсон)га . бўлинади. Расмий тили — корейс тили. Йирик шаҳарлари: Пхеньян, Ҳамхин, Вонсон, Хиннам.
Давлат тузуми. КХДР — социалистик давлат. Амалдаги Конституцияси 1972 й. 27 дек.да қабул қилинган. Унга кейинчалик ўзгартиш ва қўшимчалар киритилган. Қуйидаги ҳокимият органлари амал қилади: Олий халқ мажлиси (ОХМ) ва унинг Доимий кенгаши, Мудофаа қўмитаси, Вазирлар Маҳкамаси (собиқ Маъмурий кенгаш), жойлардаги халқ мажлислари ва халқ қўмиталари. Президент лавозими ва Марказий халқ қўмитаси бекор қилинган. Уларнинг ваколатлари ОХМ ва унинг Доимий кенгашига тақсимланди ва қисман Вазирлар Маҳкамасига топширилди. Мудофаа қўмитасининг раиси (1993 й. 9 апр. дан Ким Чен Ир) олий давлат лавозими бўлиб, КХДРнинг сиёсий, ҳарбий ва иқтисодий кучларига раҳбарлик қилади.
Тарихи. Конституцияга биноан, КХДР — «Суверен социалистик давлат» бўлиб, ўз фаолиятида Чучхе ғояларига амал қилади («Чучхе» — мустақиллик маъносини билдиради ҳамда «инқилоб ва қурилишдаги» барча масалаларни ўз кучларига таяниб, мамлакат воқелигига монанд равишда мустақиллик мавқеида ҳал қилишни кўзда тутади). Халқоммаси «буюк доҳий» Ким Ир Сенга чексиз садоқат руҳида тарбияланиб келди, унинг вафотидан сўнг ўғли ва вориси Ким Чен Ирга итоатгўйлик руҳида тарбиялана бошлади. КХДРда жуда қаттиқ интизомга риоя этилади, аҳоли ҳар қандай ташқи таъсирдан муҳофаза қилинади.
1945—48 й.ларда Шим. Кореяда ер ислоҳоти ўтказилди, саноат, транспорт, алоқа, банклар, ташқи савдо давлат ихтиёрига олинди. 1950—53 й.лардаги уруш мамлакатга катта зарар етказди, хўжалик қурилишини тўхтатиб қўйди. Урушдан кейинги йилларда Шарқий Европа, собиқ СССР, Хитой кўмаги б-н 200 га яқин халқ хўжалиги иншоотлари қурилди. Шаҳар ва қишлоқца социалистик ислоҳотлар тугаб (1958), индустриялаш соҳасидаги асосий вазифалар ҳал этилгач (1970), мафкўравий, техникавий ва маданий инқилобни жадаллаштириш йўли бошланди. Жан. б-н ўзаро кураш кескинлашган шароитда хўжалик ва мудофаа қурилишини баб-баравар олиб бориш, мустаҳкам моддий-техника базасини вужудга келтириш вазифаси қўйилди (1980). Миллий байрамлари — 16 фев. — Ким Чен Ирнинг туғилган куни (1942); 15 апр. — Қуёш байрами (Ким Ир Сеннинг туғилган куни, 1912); 9 сент. — КХДР ташқил этилган кун (1948). ЎзР б-н дипломатия муносабатларини 1992 й. 7 фев. да ўрнатган.
Сиёсий партиялари ва касаба уюшмалари. К. Меҳнат партияси, 1945 й. да асос солинган. 1946 й.гача К. Коммунистик партияси. 1946 й.да Шим.даги Янги халқ партияси ҳамда Жан.даги Халқ ва Янги халқ партиялари б-н бирлашиб, Шим. Корея Меҳнат партияси ва Жан. Корея Меҳнат партияси вужудга келди. 1949 й.да улар ягона Корея Меҳнат партияси бўлиб бирлашди; К. Социал-демократак партияси, 1945 й.да тузилган, К. Бирлашган демократик ватан фронтига киради; Чхондогё—Чхонудан партияси (Самовий йўл дини ёш дўстлари партияси),
1946 й.да асос солинган, К. Бирлашган демократах ватан фронтига киради; К. Бирлашган демократик ватан фронти — К. ватанпарвар партиялари ва ташқилотларининг умуммиллий фронти, мамлакат бирлиги ва демократик ривожланиши учун кураш шиори остида 1949 й.да тузилган. К. бирлашган касаба уюшмалари, 1945 й.да тузилган. Жаҳон касаба уюшмалари федерациясига киради.
Хўжалиги. КХДР — индустриал-аграр мамлакат. 2-жаҳон урушидан кейин мамлакатда оғир индустрия асосларини яратиш: металлургия, энергетика, кончилик, кимё, қурилиш материаллари, автомобилсозлик, станоксозлик корхоналарини барпо этиш йўли тутилди. Қ.х. соҳасида давлат ва кооператив хўжаликлари ташқил этилди.
Саноати. Озиқ-овқат саноати, ҳунармандчилик ва маҳаллий саноат корхоналари мавжуд. Бу ерда рангли, қора, асл металлар, тошкўмир, темир рудаси, вольфрам, қўрғошин-рух, молибден, алюминий рудалари, графит, магнезит ва б. фойдали казилмаларнинг заҳиралари бор. Иқтисодиётининг асоси оғир саноат, етакчи тармоқлари — электр энергетика, қора ва рангли металлургия, кончилик ва кимё саноати, қурилиш материаллари и.ч., машинасозлик; енгил ва озиқ-овқат саноати ривожланган. Йилига ўртача 53,5 млрд. кВт-соат электр энергияси ҳосил қилинади. Лекин шунга карамай, 2000 й. арафасида халқ хўжалиги танг аҳволга тушиб қолди: иқтисодиёт боши берк кўчага кириб қолган, саноат нотекис ривожланган, техниканинг ривожи орқада қолган, истеъмол маҳсулотлари и.ч. даражаси паст, электр энергия, ёқилги, хом ашё, озиқ-овқат танқис.
Қишлоқ хўжалиги. Дон етиштириш қ. х. ишлаб чиқаришининг асосини ташқил этади. Шоли (ҳайдаладиган ерларнинг 50%) ва маккажўхори — асосий қ.х. экинларидир. Буғдой, арпа, соя, пахта, қанд лавлаги, картошка, тамаки ва б. ҳам экилади. Сабзавотчилик, боғдорчилик, паррандачилик, балиқчилик, пиллачилик мавжуд. Кэсонда женьшень плантациялари бор. Чорвачилик унчалик ривожланмаган. Мамлакат бутун ҳудудининг 18%, яъни 2,27 млн. га ерда деҳқончилик қилинади, 9 млн. га ер ўрмон б-н қопланган.
Кейинги йилларда қ.х. ишлаб чиқариши сурункали инқирозга дучор бўдди. Донли экинлар, аввало асосий маҳсу-лот бўлмиш шоли ҳосили пасайиши аҳолини озиқ-овқат б-н таъминлашни мушкуллаштирди. Мамлакатда аҳолини озиқ-овқат ва халқ истеъмол моллари б-н белгиланган меъёрда таъминлаш тизими сақланган.
Транспорти. Юкларнинг 90% яқини т.й.да ташилади. Т.й.лар узунлиги — 9 минг км, автомобиль йўллари уз. — 23 минг км. Денгиз савдо флоти тоннажи 951 минг т дедвейт. Денгиз портлари: Вонсан, Чхонжин, Нампхо ва б. Пхеньян яқинидаги Сунан деган жойда халқаро аэропорт бор. Амноккан, Чхончхонган, Тэдонган ва Туманган дарёларининг қуйи оқимида кема қатнайди.
Ташқи савдоси унчалик ривожланмаган. Четга, асосан, хом ашё чиқаради. Четдан машина ва асбоб-ускуна, суюқ ёқилғи, кокс, прокат, пахта толаси, ўғит, халқ истеъмол моллари сотиб олади. Савдо-сотикдаги асосий мижозлари: Хитой, Россия ва б. Пул бирлиги — вона.
Маорифи, илмий ва маданий-маърифий муассасалари. Япония ҳукмронлиги даврида мактабда дарслар япон тилида ўқитилган. 1945 й.дан янги 4 й.лик мактаблар очилди. Дарслар она тилида янги дастур асосида олиб бориладиган бўлди. 1958 й.дан ўқиш бепул. 1975 й.дан мажбурий 11 й.лик таълим жорий этилган. КХДРда 10 мингдан кўпроқ умумий таълим мактаби, 600 техника билим юрти ва 200 дан ортиқ олий ўқув юрти бор. Энг йирик олий ўқув юрти — Ким Ир Сен номидаги Пхеньян ун-ти. Пхеньянда КХДР Фанлар академияси ва Ҳамхинда унинг филиали, Тиббиёт фанлари, Қ.х. фанлари, Ижтимоий фанлар, Ўрмон-тех-ника академиялари мавжуд. Кутубхона ва музейлари: Давлат марказий кутубхонаси (1947), ФА кутубхонаси (1952), Марказий тарих музейи, К. инқилоб музейи (1948), Озодлик уруши музейи (1953), Этн. музейи (1956), Нафис санъат марказий музейи. Вонсан, Ҳамхин, Саривон ва б. шаҳарларда ҳам музейлар бор.
Матбуоти, радиоэшиттириши ва телекўрсатуви. Асосий газ. ва жур.лари: «Корея» (корейс, рус, хитой, инглиз, француз ва испан тилида нашр этиладиган ойлик жур., 1956 й.дан), «Нодон Синмун» («Ишчи газетаси», кундалик газ., 1945 й.дан), «Минчжу Чосон» («Демократик Корея», кундалик газ., 1946 й.дан) «Чосон инмингун» («Корея халқ, армияси», кундалик газ., 1948 й.дан), «Чхоллима» («Қанотли от», ойлик жур., 1959 й.дан), «Киллочжа» («Меҳнаткаш», ойлик жур., 1946 й.дан), «Чосон есуль» («Корейс санъати», ойлик жур.) ва б. К. Марказий телеграф агентлиги 1946 и. ташқил этилган. К. Марказий радио қўмитаси ва Марказий телевидениеси мавжуд. Радиоэшиттиришлар корейс, шунингдек, рус, инглиз, француз, испан, япон, хитой тилларида олиб борилади. Пхеньянда телемарказ 1967 й.дан ишлайди.
Адабиёти. 2-жаҳон урушидан кейин Шим. К.да адабиётни социалистик реализм йўлидан ривожлантириш рағбатлантирилди. 1946 й.да корейс ёзувчилари Шим. К. Адабиёт ва санъат арбоблари ассоциациясига бирлашди. Катта авлод б-н бир қаторда ёш шоирлар адабиётга кириб келди. Улар «янги турмуш»ни, «СССР б-н дўстлик»ни мадҳ этишдан бошқа иложлари йўқ эди. Шундай щароитда ҳам истеъдодли қалам соҳиблари халқ тарихини ҳаққоний ёритишга интилдилар. Чо Ги Чхон «Пэктусан тоғи» достонида япониялик босқинчиларга қарши халқ ҳаракатини, Чхве Мён Ик, Чхон Се Бон ҳикоя ва очеркларида, Ли Ги Ён «Ер» романида қишлоқ турмушини акс эттирди. Ли Бук Мён, Хван Гон ва б. ёзувчилар ишчилар ҳақида асарлар яратишди. Шоирлар орасида Пак Пхар Ян, Мин Бён Гюн, Пак Се Ён, Ан Нён Мон, Чо Ги Чхон 1950—53 й.лар уруши ҳақида ватанпарварлик руҳидаги асарлар ёзишди. Урушдан кейин роман адабиётнинг асосий жанри бўлиб қолди. Юн Се Жун, Чхон Се Бон ва б. долзарб замонавий муаммоларни кўтариб чикди. Ли Ги Ён, Чхве Мён Ик, Пак Тхэ Вон тарихий романлар яратишди. 60-й.лардан эсдалик адабиёти кенг ёйилди. Кейинги йилларда дунё юзини кўрган салмоқли асарлар орасида кўпчилик бўлиб ёзилган «Қон денгизи», «Соқчининг тақцири» каби асарларни кўрсатиш мумкин.
Меъморлиги. 1940-й.лар охиридан шаҳарсозлик ривожланди. Пхеньяннинг бош режаси ишлаб чиқилди. 1950— 53 й.лардаги урушда вайрон бўлган шаҳарлар (Ҳамхин, Вонсан, Саривон, Кэсон, Нампхо ва б.) қайта тикланди. Саноат ва гидротехника иншоотлари, мактаб, касалхона, маданият саройлари қуришга киришилди. Дастлабки пайтларда ўрта аср корейс меъморлиги анъаналаридан фойдаланилди (Пхеньян Катта театри). 60-й.ларнинг 2-ярмидан янги қурилиш материаллари ва конструкциялари жорий этилди, ихчам режаланган, қулай ва чиройли бинолар (Ким Ир Сен номидаги ун-т) қад кўтарди, типовой лойиҳалар асосида кўп қаватли турар жойлар қурилди. Қишлоқ жойларда коттежлар, блокли ва секцияли уйлар барпо этилган. Курортлар қурилишига эътибор берилди. Меъморлар орасида Ким Жон Хи, Ли Хён, Пак Ик Хван. Син Сун Ген ва б.ларни кўрсатиш мумкин. 1954 й.да К. меъморлар уюшмаси тузилган.
Тасвирий санъати. 1946 й.да ташқил этилган Адабиёт ва санъат арбоблари ассоциацияси миллий рангтасвирни тиклашни мақсад қилиб олган эди. 1950— 53 й.лардаги уруш даврида рассомлар, асосан, ташвиқот-тарғибот руҳидаги варақа ва плакатлар яратишди. Миллий анъаналарни давом эттириш б-н бирга замонавий мавзуларга мурожаат этаётган рассомлар орасида Ли Чхон, Чхве Ген, Ли Сок Хо, Ким Ён Жун, Чон Ён Ман, ҳайкалтарошлардан Мун Сок О, Чо Гю Бонлар бор. Қад. кулоллик, чиннисозлик, суяк ва ёғоч ўймакорлиги, бамбук толасидан тўқувчилик, каштачиликда халқ амалий санъати сақланиб қолган. 1953 й.да рассомлар уюшмаси тузилган.
Мусиқаси. К. озод этилгандан кейин (1945) дастлаб оммавий қўшиқлар ривожланди. Халқ қўшиқларини йиғиш, ўрганиш ва оммалаштиришга киришилди. 1946 й. Мусиқачилар уюшмаси тузилди. Катта шаҳарларда мусиқа ўқув юртлари (Пхеньянда консерватория), концерт заллари, мусиқали театрлар очилди. Филармония, катта симфоник оркестр ва б. мусиқа жамоалари ташқил этилди. Симфоник ва кантата-оратория жанрлари, халқ му-сиқий драмаси (чхангик), замонавий опера (кагик) ва балет ривож топди (композиторлар Ли Мён Сан, Хван Хак Кин, Ли Гон У, Пак Тон Силь, Ким Ён Гю).
Театри. 1947—49 й.ларда Пхеньянда Давлат театри (ҳоз. «Чхоллима» давлат драма театри), Давлат халқ бадиий театри (ҳоз. Пхеньян ш. театри), К. халқ армияси ҳузуридаги труппа очилди. Вилоятларда театрлар ишлаб турибди. Маиший, тарихий асарлардан ташкари, Япония мустамлака ҳукмронлиги йилларидаги озодлик ҳаракатига ба-ғишланган пьесалар саҳналаштирилган («Пусан», «Почхонбо машъали», «Онамиз» каби спектакллар).
Киноси. 1947 й. киностудия ташқил этилди, унинг асосида бадиий ва ҳужжатли фильмлар студияси очилди (1958). КХДРда биринчи бадиий фильм — «Менинг ватаним» 1949 й.да ишлаб чиқарилди. 1950 й.да «Домна печи», «Чегарачилар» фильмлари яратилди. Шим. — Жан. уруши йилларида «Ёш партизанлар», «Она юрт ҳимоячилари» ва б. фильмлар суратга олинди. 1957 й. «Огаинилар» рангли фильми яратилди. 1959 й. Пхеньян театр ва кино ин-ти очилди. 1961 й. КХДР кинематографчилар уюшмаси ташқил этилди.
Кейинги йиллардаги энг яхши корейс фильмлари орасида «Садосон қалъаси ҳақидаги ривоят», «Айрилиқда яшаб бўларми», «Ҳумо қуши», «Қизил гул», «Беш ака-ука», «Ўрмон шовқини» ва б. бор.
Ўзбекистон — КХДР алоқалари. 1994 й.дан буён ЎзР б-н КХДР ўртасида иқтисодий, илмий-техникавий ва маданий ҳамкорликка оид ҳуқуқий негизни яратиш соҳасидаги иш давом этаётир. 1995 й.да ўзбек ва корейс томонлари «Ҳаво қатнови соҳасида ҳамкорлик тўғрисида битим» ва «Қишлоқ хўжалиги соҳасида ҳамкорлик ҳақида битим» деб аталган ҳужжатларни келишиб олдилар.
Икки мамлакат ўртасида савдо-сотиқ йўлга қўйила бошлади. Товар айланмаси 1998 й. даги 2,3 млн. АКШ долларидан 1999 й.да 6,7 млн. долларга етди. ЎзРда КХДР сармояси иштирокида 2 та шўъба корхона ва 2 та қўшма корхона рўйхатга олинган. Чунончи, «Ринрадо», «К. У. Ринрадо», «Чосон-Сик-рексул» ва «Сафар» корхоналари халқ истеъмол моллари и.ч., харид қилиш ва сотиш б-н шуғулланади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.