Pxenyan

Pxenyan — Koreya Xalq Demokratik Respublikasi (KXDR) poytaxti va eng yirik şahri. Şahar mamlakatning siyosiy, iqtisodiy va madaniy markazi hisoblanadi.

Pxenyan Koreyaning qadimiy şaharlaridan biri. Özbekça Vikipediyaga köra, 4-asrda şahar örnida qal'a bölgan. Rus va ingliz Vikipediyasida keltirilişiça, rivoyatga köra şahar qadimgi Koçoson davlatining poytaxti bölgan; rus manbasida u mil. av. 2334-yilda, ingliz manbasida mil. av. 1122-yilda asos solingan deyiladi. Rus manbasi bu sanani bahsli deb qayd etadi, köp tarixçilar şahar milodiy davr boşida paydo bölgan deb hisoblaydi.

Mil. av. 108-yilda Xan sulolasi Koçosonni bosib olgan, hozirgi Pxenyan yaqinida Nannan okrugi poytaxti taşkil etilgan. 313-yilda uni Koguryo egallagan. 427-yilda Koguryo poytaxtni Pxenyanga köçirgan; 668-yilda Koguryo mağlub bölgan. Keyinçalik şahar Sillaning çegarasida qolgan. Koryo davrida u Sogyon (« Ğarbiy poytaxt») deb atalgan. 1896-yildan Janubiy Pxenan viloyati markazi bölgan. Yapon mustamlakasi davrida şahar Xeydzyo deb atalgan.

1945-yilda Sovet armiyasi şaharga kirgan. 1948-yilda KXDR tuzilgani e'lon qilingan; ingliz manbasiga köra, 1972-yilgi Konstitutsiya Pxenyanni rasman poytaxt deb belgilagan. 1950—1953-yillardagi uruşda şahar katta vayronaga uçragan, uruşdan keyin qayta tiklangan. Şahar 1946-yilda Janubiy Pxenan viloyatidan ajratilib, viloyat darajasidagi ma'muriy maqom olgan.

Şahar Tedongan daryosi böylarida, uning Sariq dengizga quyilişiga yaqin joylaşgan. Ingliz manbasiga köra, daryo oğzidan taxminan 109 km yuqorida joylaşgan. Şahar orqali Potxongan daryosi ham oqib ötadi. Özbekça manbada balandligi 300 m deyilgan.

Iqlimi mussonli. Manbalar ma'lumotlari farq qiladi: özbekça Vikipediyada yanvarning örtaça harorati −8,2°, iyulniki 24°, yillik yoğin 922 mm; rus Vikipediyasida yanvar taxminan −6 °C, avgust taxminan +25 °C, yillik yoğin 933 mm.

Aholi soni manbalarga qarab turliça: özbekça Vikipediyada 2,6 mln (1990-yillar oxiri); ingliz manbasida 2008-yilgi röyxatga köra 3 255 288 kişi; rus manbasida atrofi bilan birga 4 mln dan ortiq. Aholining aksariyati koreyslar.

Pxenyan KXDRning iqtisodiy markazi, transport yöllarining muhim tuguni. Atrofidagi şaharlar bilan yirik sanoat rayonini taşkil qiladi. Şaharda qora va rangli metallurgiya, maşinasozlik, elektrotexnika, töqimaçilik (mamlakatdagi eng yirik kombinat), oziq-ovqat, kimyo, quriliş materiallari, poyabzal, farmatsevtika, çinni-fayans va yoğoçsozlik korxonalari bor. Lokomotiv zavodi va trolleybus zavodi ham mavjud. Transportda metropoliten (1973-yil 6-sentyabrda işga tuşgan, ikki liniya), trolleybus va tramvay xizmat qiladi; xalqaro ahamiyatdagi Sunan aeroporti bor.

Şaharda Fanlar akademiyasi, universitet, teatrlar, konservatoriya, muzeylar va badiiy galereya joylaşgan. Moranbon teatri uruşdan keyin mamlakatda qurilgan birinçi teatr deb körsatilgan; Pxenyan madaniy-körgazma majmuasi 1998-yilda oçilgan. Markaziy tarix muzeyi, Koreya inqilobi muzeyi, Koreya badiiy galereyasi va Markaziy hayvonot boği ham bor.

Uruşdan keyin şahar deyarli butunlay qayta qurilgan, kengroq köçalar va köplab yodgorliklar rejalaştirilgan. Eng baland bino — balandligi 332 m (105 qavat) bölgan Ryugyon mehmonxonasi; qurilişi 1987-yilda boşlangan. 1961-yilda oçilgan «Çollima» haykali ham maşhur. Me'moriy yodgorliklardan minora, qal'a darvozalari, maqbaralar va pagodalar saqlangan.