Tabiati. N. hududining aksar qismini Himolay toğlari egallaydi. Şim,-ğarbdan jan.-şarqqa tomon 2 toğ tiz-masi çözilgan. N.ning şim. va şarqiy çegaralarida Jomolungma (Everest, Yer yuzidagi eng baland çöqqi, 8848 m) va Kançenjanga (8585 m) toğlari joylaşgan. Oldingi tizmalar ança past (Mahabharata, 2959 m gaça, Sivalik, 2277 m gaça). Toğlar oraliğida köpgina vodiy va havzalar bor. Ularning eng kattasi — Katmandu vodiysi. Jan.da Hindgangtekisligining şim. çekkasi yotadi.
Iklimi baland mintaqaga xos subekvatorial mussonli. Jan.da yanv.ning örtaça t-rasi 15°, soyliklarda 0—10°, 4 ming m dan yuqorida yilning köp vaqtida t-ra manfiy. Iyulning t-rasi jan.da 30°, soyliklarda 20°, 4,5—5 ming m balandliklarda 10°. Jan. toğ etaklari va yon bağirlarida yiliga 2000 mm dan ortiq, soyliklarda 1500 mm dan kam yoğin tuşadi.
Daryolari jöşqin, katta gidroenergiya zaxirasiga ega. Yirik daryolari: Karnili, Gandak, Kosi, Baghmati. Himolay etaklari va jan. yon bağirlarida musson iklimli örmonlar, bot-qokliklarda çangalzorlar, qiyaliklarning örta qismida doim yaşil örmonlar, 3 ming m dan yuqorida igna bargli örmonlar, 4 ming m dan yuqorida çangalzorlar, subalp va alp ötloqlari bor. Hayvonot dunyosi boy va xil-ma-xil. Çangalzorlarda fil, yölbars, leopard, karkidon, tönğiz, turli may-munlar, quşlardan tötiquş, tovus uçraydi. Zaharli ilon köp. Toğlarda himolay ayiği, qor qoploni, arxar va yovvoyi eçkilar yaşaydi. Lantang, Sagarmatha, Çitauen milliy boğlari bor.
Aholisi hind va tibet-xitoy tili oilasining 60 til va şevasida sözlaşadi (şundan 14 tasi öz yozuviga ega). Asosiy xalqi nepallar (52,3%) mamlakatning markazi va jan.-ğarbida yaşaydi. Maytxillar, bxojpurlar, ta-manglar, txarular, nevarlar ham bor. Davlat tili — nepal tili. Aholining 90% ga yaqini hinduilikka e'tiqod qiladi, 7,5% budda, 2% ga yaqini is-lom dinida. 10%ga yaqin aqoli şaharlarda istiqomat qiladi. Yirik şaharlari: Katmandu, Biratnagar, Patan, Bxaktapur.
Tarixi. Mil. av. 1-ming yillikning örtalarida toğ etaklaridagi çangalzorlarda videx, şakya, malla, liççhavlarning qabila birlaşmalari yaşagan. Mezolit davrida toğ vodiylariga negr-avstraloid va mongoloid qabilalari (nevar, kirati va b. xalqlarning ajdodlari) kelib örnaşgan. Milodning dastlabki asrlarida N. (Katmandu) vodiysida Nevar davlati paydo bölgan. U hind madaniyati ta'sirida rivojlangan, Tibet va Xitoy b-n aloqa örnatgan. 15-a.da Nevar bir neça mayda davlatlar (Bhadgaon, Patan, Katmandu, Jumla, Palpa va b.)ga bölingan. N.ning şarqiy qismida birlaşgan kirati va limbu qabilalari joylaşgan edi. Hindistondan N.ga köplab hind-oriy aholisining köçib kelişi (12-a.) va ularning mahalliy magar, gurung va b. qabilalar b-n aralaşib ketişi natijasida kxas-kura (hoz. Nepal) tilida sözlaşuvçi kxas xalqi şakllana boşladi. 15—16-a.lardakxaslar N. hududida eng yirik etnik gu-ruhga aylandi. 16—17-a.larda kxas-ma-garlarning Gurkh davlati kuçaydi. Uning hukmdori Ram Şoh (1605—32 y.lar hukmronlik qilgan) hokimiyatni markazlaştiriş maqsadida bir neça ma'muriy islohlar ötkazgan, qonunlar töplamini mukammallaştirgan. Narayan Prithvi davri (1742—69)da Gurkh davlatiga qöşni davlatlar qöşib olinib, markazlaşgan N. davlati paydo böldi.
18-a. oxiriga kelib, N. hududi ğarbda Kaşmir, şarqda Sekkimgaça kengaydi. 18-a.ning 2-yarmidan N.ga Angliyaning Ost-Indiya kompaniyasi xavf sola boşladi. 1814 y. kompaniya gurkhlarni ingliz çegara postlariga hujum qilişda ayblab, N.ga uruş e'lon qildi. N. qöşinlari inglizlarning harbiy kuçlariga qarşi tura olmadi. 1816 y. N. Angliya b-n asoratli şartnomaga imzo çekdi. Şartnomaga köra, Katmanduda Angliyaning rezidenti bölişiga ruxsat etildi; mamlakatning taşqi siyosati butunlay inglizlar nazorati ostiga ötdi. 1846 y.da kompaniya Rana uruği boşliği Jang Baxrdirga davlat töntarişi ötkazib, hokimiyatni egallaşda yordam berdi. Qirol nomigagina davlat boşliği bölib qoldi. Rana uru-ğidan çiqqan hokimlar taşqi siyosatda inglizlar körsatmasiga muvofiq iş kördilar. N.ning taşqi davlatlardan ajratib qöyilganligi, mamlakat boyliklari çet elga olib ketilişi, mamlakatning geografik va iqtisodiy jihatdan ajralganligi işlab çiqa-ruvçi kuçlarning rivojlanişiga tösqinlik qildi.
2-jahon uruşidan söng Osiyo mamlakatlaridagi milliy ozodlik kuraşining muvaffaqiyatlari va mustamlakaçilik siyosatining inqirozi N. xalqiga qaramlikdan qutuliş uçun qulay imkoniyat yaratdi. Hindistondagi nepallik siyosiy muhojirlarning faoliyati kuçaydi. Kalkuttada N. milliy kongressi partiyasiga asos ştili (1947). Rana hukmronligiga qarşi birlaşgan front tuzildi va uning harakati natijasida Rana hukmronligi tugatildi (1951). 1951 y. 18fev.daboş vazir mansabining nasldan naslga utişi bekor qilindi. N.ning muvaqqat kon-stitutsiyasida partiya va taşkilotlar tuziş huquqi, umumiy saylov huquqi e'lon qilindi. 1959 y. parlamentsaylo-vida N. kongressi partiyasi ğalaba qozondi. Bu hukumat yer islohoti ötkaziş, ma'muriy apparatni va sud işlarini qayta taşkil etiş, mexnatkaşlar ahvo-lini yaxşilaşga va'da qildi, lekin ularni amalga oşira olmadi.
Ijtimoiy va iqtisodiy nizolar keskinlaşgan şaroitda qirol Mahendra Bir Bikram Şoh Dev (1955—72 y.lar N. qiroli bölgan) parlament va hukumat a'zolarini tarqatib, butun hokimiyatni öz qöliga oldi (1960 y. 15 dek.). Barça siyosiy partiya va taş-kilotlarning faoliyati taqiklandi. Yangi konstitutsiya (1962) ga muvofiq, N.da pançayatlar — mahalliy va mar-kaziy hokimiyat (Milliy pançayat) ijroiya organlari tartibi örnatildi. Hukumat nazoratidagi dehqonlar, işçilar, yoşlar, xotin-qizlar, bolalar taşkilotlari tuzildi. Baloğatga yetmaganlarni nikoxdan ötkaziş, turli mehnat majburiyati, majburiy mehnat şakllari taqiqlandi, kasta (tabaqa) tizimi bekor qilindi. N. — 1955 y.dan Qöşilmaslik harakati, 1956 y.dan BMT a'zosi. N. qirolligi 1992 y. 2 yanv.da ÖzR suverenitetini tan olgan. Milliy bayrami — 28 dek. — qirol tuğilgan kun (1945).
Siyosiy partiyalari, kasaba uyuşmalari. 1961 y. 5 yanv.da qirol farmoni b-n mamlakatdagi barça siyosiy partiyalar taqikdangan edi. 1979 y. 2 mayda kup partiyali tizimga qaytiş masalasi yuzasidan milliy referendum ötkazildi. 1990 y. 11 apr.da siyosiy partiyalarning oşkora faoliyatiga ijozat berildi. Asosiy partiya va kasaba uyuşmalari: Milliy demokratik partiya, 1990 y. mayda asos solingan; N. kongressi partiyasi, 1947 y.da tuzilgan, 1960 y. dek.da taqiqlangan, 1990 y. apr.dan yana oşkora fa-oliyatboşlagan; N. kommunistik partiyasi, 1991 y.da tuzilgan. N.ning barça kasaba uyuşmalari 1990 y. 11 apr.dan oşkora faoliyat körsata boşladi.
Xöjaligi. N. — agrar mamlakat. Yalpi içki mahsulotda q.x.ning uluşi 60%, sanoat va qurilişning uluşi 14%. Iqtisodiy faol aholining 92% agrar sohada band.
Qişloq xöjal i gining asosiy maxsuloti — şoli. N.da şakarqamiş, jut, çoy, tamaki, yer yonğoq, xantal, buğdoy, makkajöxori, soya, sitrus mevalar, arpa, javdar, kartoşka, kora buşoy, tof şolisi, beda, ziravorlar xam yetiştiriladi. Ularning ba'zilari 4 ming m balandlikda ekiladi. N. şim.da qötos, szo (qötos b-n sigirning duragayi), qöy, eçki, örta va jan. qismida zebusimon sigir va buyvol boqiladi. Qoramoldan, asosan, ulov sifatida foydalaniladi. Toğ örmonlarida yoğoç tayyorlanadi.
Sanoati aksariyat kiçik va yarim kustar korxonalardan iborat. Ularda q.x. mahsulotlari qayta işlanib, oziq-ovqat va keng iste'mol mollari işlab çiqariladi. Birganj, Biratnagarda qand-şakar, Janakpurda tamaki, şoli oqlaş va b. oziq-ovqat korxonalari, jut va ip gazlama fkalari bor. Yoğoçsozlik, qoğoz, kimyo, çarm poyab-zal, ğiştçerepitsa i.ç., temirçilik korxonalari mavjud. Hunarmandçilik rivojlangan. Foydali qazilmalar — kömir, oltin, ohaktoş, temir ruda, slanets, mis, qörğoşin, slyuda, magnezit, talk, oxra konlari topilgan bölsa ham, deyarli özlaştirilmagan. Ulardan oz miqdorda kustar usudda qazib olinadi. Yiliga örtaça 740 mln. kVt-soat elektr energiya hosil qilinadi.
Transporti sust taraqqiy etgan. Avtomobil va ot-ulov yöllari uz. — 7007 km, tor izli t.y. uzunligi — 104 km; 42 km.lik osma yöl bor. Hindiston, Bangladeş, Myanma, Pokiston, Tailand b-n aviatsiya qatnovi yölga qöyilgan.
N. çetdan maşina-uskunalar, neft mahsulotlari, sanoat mollari, avtomobillar, ularning ehtiyot qismlari, stanoklar, elektr asboblari, quriliş materiallari oladi. Çetga gilam, jut va ip gazlamadan tayerlangan buyumlar, şoli, xom teri, moyli ekinlar mahsuloti, dorivor ötlar, ziravorlar, badiiy hunarmandçilik buyumlari çiqaradi. Taşqi savdodagi asosiy mijozlari: Hindiston (tovar aylanmasining 30% dan köproği), Germaniya, Yaponiya, Xitoy, AQŞ, Şveysariya, Belgiya, Singapur. Çet el sayyoxligi va alpinizm rivojlangan. Pul birligi — ne-pal rupiyasi.
Maorifi, ilmiy va madaniy-ma'rifiy muassasalari. 1950-y.larning boşida mamlakat aholisining 96% savodsiz edi. 2000 y. arafasida aholining savodxonlik darajasi 40% ga yetdi. N.da örta ta'lim umumiy, kasb-hunar va sanskrit maktablariga bölinadi. Q.X., texnika, örmonşunoslik, konçil i k maktablari, tibbiyot va ped. bi-lim yurtlari bor. Eng yirik ilmiy va öquv markazi — Tribhuvan nomidagi un-t bölib, uning xuzurida 11 kollej (Milliy kollej, Triçandra kolleji, savdo-sotiq, huquq, sanskrit kolleji va b.) taşkil etilgan. N. Qirollik akademiyasi adabiyotşunoslik, tilşu-noslik, san'atşunoslik, madaniyat, N. tarixiga oid kitoblar, dareliklar, luğatlar naşr etadi. Katmanduda Milliy kutubxona, Tribhuvan nomidagi un-t kutubxonasi, Markaziy kutubxona, N. Milliy muzeyi bor.
Matbuoti, radioeşittirişi, telekörsatuvi. N.da 400 dan köproq gaz. va jur. naşr etiladi. Eng muhimlari: «Avaj» («Ovoz», nepal tilida çiqadigan haftalik gaz.), «Arati» («Çirok», nepal tilida çiqadigan haftalik gaz., 1966 y.dan), «Arpan», («Fi-doyilik», nepal tilida çiqadigan haftanoma, 1964 y.dan), «Gorkxapatra» («Gurkxlar gazetasi», nepal tilida çiqadigan kundalik gaz., 1954 y.dan), «Kommoner» («Oddiy inson», ingliz tilida çiqadigan kundalik gaz., 1954 y.dan), «Mazerlend» («Vatan», ingliz tilida çiqadigan kundalik gaz., 1957 y.dan), «Nepali» («Nepallik», hind tilida çiqadigan kundalik gaz., 1958 y.dan), «Rayzning Nepal» («Tiklana-yotgan Nepal», ingliz tilida çiqadigan kundalik hukumat gaz., 1965 y.dan) «Samikşa» («Tanqid», nepal tilida çiqadigan haftalik gaz., 1958 y.dan). Raştriya Samaçar Samiti — RSS milliy axborot agentligi 1962 y. da tuzilgan. N. radiosi 1951 y.dan, N. televideniyesi 1986 y.dan işlaydi.
Adabiyoti. N. adabiyoti sanskrit, nepal va nevar tillarida. Kdd. adabiy yodgorliklar — epigrafika (mil. 1-ming yillikning örtalari), vaşşa-vali, mahatmya — «Svayambhu purana» (10-a.), «Nepali mahatmya» (11 — 15-a.lar) sanskrit tilida yaratilgan. 15-a.dan boşlab dunyoviy adabiyot yuzaga keldi. Poeziyada stuti janri (xudo va qirol oilasi şa'niga töqilgan madhiyalar) asosiy örinni egalladi, işqiy lirika rivojlandi. 18-a.gaça «Mahabharata», «Ramayana» va puranalardan dramalar uçun syujetlar olindi.
19-a.da nepal tilining davlat tiliga aylanişi b-n nepal adabiyoti yaratila boşladi. Basanta, Indiras, Yadunath, Ragxunath, B. Kesari kabi şoirlar an'anaviy syujet (Krişna hayoti ta-rixi va b.)dan foydalandilar. Bxanubxakta Açarya ijodi şe'riyatda yangi bosqiç böldi. 19-a. boşida nasriy asarlar ham yozila boşladi (Matsyend-ranatha töğrisida rivoyat» va b.). 1888 y. ma'rifatparvar Motiram Bhatta N.da birinçi oynoma — «Gurkha Bharat ji-van»ga asos soldi. 20-a.da şoir Dx. Koirala birinçi bölib oddiy inson mav-zuiga murojaat qildi. N. adabiyoti hind çhayavadasi (romantizmi) va ingliz romantikasi ta'sirida rivojlandi. G. Maynali, P. Şalişer, B. Bhikşu, K. Malla, B. Tivari, M. Koirala, B. P. Koirala, Gothale va b.ning örta va quyi tabaqa aholi xayoti tasvirlangan hiko-yalari bosilib çiqdi. Rudraraj Pan-deyning «Rupmati», «Sevgi», «Gunohini yuviş», Ramirasadning «Taqdir gar-dişi» romanlarida ma'naviy kamolotga yetiş ğoyasi aks ettirilgan. 30-y.larda dramaturg B. Sama öz pyesalari («Men», «Sevgiga bağişlangan») da yoş bolalar nikohi va xotin-qizlar xuquqsizligiga qarşi çiqdi. 1951 y. Rana sulolasining ağdarilişi N. adabiyotida ham öz aksini topdi. 50-y.lar şe'riyatida barça irq hamda xalqdar örtasida tinçlik va birodarlik ğoyalari kuylandi.
Nevar tilidagi adabiyot 14-a. oxiridan boşlab rivojlandi. 15-a.da tarixiy voqeanomalar, afsona va rivoyatlarga boy vanşavallar yaratildi. Nevar tiliga sanskrit, fors va arab tilidagi asarlar, «Ming bir keça» va b. tarjima qilindi. Yozuvçi Nişthanand Bajraçarya (1858—1935) diniy asar — «A'lo donişmandlik»ni sanskritçadan tarjima qildi (1909) va Budda xayotiga oid «Çeksiz ufklar» nasriy asarini yezdi. 1925 y. asos solingan «Buddha dharma patrika» jur. nevar adabiyotining rivojlanişiga turtki berdi. 1951 y.ga kelib, Rana sulolasi ağdarilgaç, nevar adabiyoti keng rivojlaniş imkoniyatiga ega böldi. Çet ellarga ketgan köpgina adiblar vatanga kaytdi. 1951 y. «Nevar tili jamiya-ti» tuzildi, u nevar tilida asarlar naşr etdi. Sudarşan Sramaren, Satya-mohan Jöşi, Hemlal Jöşilar tari-xiy dramalar yaratdilar. Işvarananda Şresthaçarya «Közgu», «Sovuq qon» romanlarida şahar örta tabaqasining oğir hayotini tasvirladi. Şoirlardan D. Şrestxa, K. Çandra, Kxvabilu va b. vatanparvarlik ruhida şe'rlar yozdi.
Me'morligi va tasviriy san'ati. Qad. N.da Katmandu yaqinida Bodxnath va Svayambxunath ibodatxonalari (ikkovi ham mil. av. 3-a.ga mansub) katta toşlardan yarim gumbazli, minorali qilib qurilgan. 15—18-a.da barpo etilgan ibodatxonalar hindlarning jimjimador galereyali, gumbazli ehromlari (Patandagi Krişna-Mandir, 15—17-a. lar)ni ham, xitoylarning rangdor yoğoç öymakorli pagoda (Bhak-tapurdagi «55 derazali saroy», 1697; Nyatapol ehromi, 1700—08) larini ham eslatadi. 19-a. oxiridan fors va arab, 20-a. boşlarida Yevropa neoklassik me'morligi ta'siri sezila boşladi. 1950 y.dan Katmandu, Janakpur va b. şaharlarda zamonaviy binolar qurila boşladi.
Örta asr N. haykaltaroşligi Hindistonning Guptalar sulolasi hukmronligi davridagi san'ati va Gandha-ra san'ati, rassomçiligi esa (11 — 14-a. lardagi qölyozmalardagi miniatyuralar) Şim.-Şarqiy Hindiston rassomçiligi b-n yaqin. 16—17-a.lar san'ati radjput (Hindiston), şunin-gdek, boburiylar miniatyura maktabi b-n boğlangan. 15— 18-a.larda matoga solingan rasmlar (tibetça «tanka» sanami toifasida) keng tarqaldi. 20-a. rassomçiligi «Bengaliya Uygoniş dav-ri» hamda Yevropa realistik rassomçiligi ta'sirida rivojlandi.
N.da qadimdan yoğoç va suyak öymakorligi, bambukdan savat töqiş, kulolçilik, jun va şoyi gazlamalar, gilamlar töqiş, oltin va kumuş takinçoklar yasaş urf bölgan.
Teatri va musiqasi. Qadimdan teatrlarda xalq tomoşalari — nritya (naç) lar körsatilgan. Har bir xalqnint ramziy ma'nodagi raqs tomoşalari bölgan: devi nritya, ghatu nritya (xudolar va afsonaviy qaxramonlar hayoti) va bara mase (nikoh, hosil bayramlari va b.). 15—18-a.lardagi xalq raqs tomoşalari 20-a.da hoz. şaklini oldi. «Mahakali», «Xarisiddha», «Paçali», «Kankeşvari», «Ghanteşvari» kabi xalq tomoşalari tez-tez körsatilgan. Bhaktapur ş.dagi Suvarna Malla sa-royida «Nav Durga», «Mahalakşmi» va b. tomoşalar qöyilgan. 3 soat davom etgan tomoşada aktyor 8—10 ibora ay-tib, xor jörligida şu sözlarning ma'nosini öyin b-n oçib bergan. Turli xalq tomoşalari ta'sirida N. mumtoz teatr janri — gitinatya (xoreog-rafik spektakl) paydo böldi.
20-a. 40-y.larida bir pardali drama rivojlandi. Dramaturgiyaning rivojlanişiga karamay, doimiy dramatik teatr bölmagan, qavaskorlik truppalari tomoşpar körsatar edi. 1973 y. oxirida musiqali raqs havaskorlar jamoasi majoziy gitinatya «Himoya»ni qöydi. Unda xudolar va afsonaviy qahramonlar b-n bir qatorda zamonaviy qahramonlar xam iştirok etadi. 70-y.larda bu jamoa professional truppaga aylantirildi. Keyinli yillarda mual-liflar voqelikni tasvirlay boşladilar. N. radiosi xuzuridagi yarim havaskor teatr jamoasi zamonaviy spektak-llar körsatadi. 1973 y.da professional musiqa jamoasi taşkil etildi. Qirollik akademiyasi huzurida musikd, xalq raqs va aşula bölimi bor. Zamonaviy kompozitorlar orasida Şiva Şankar, Nata Kaja va b. maşhur.