Tabiati. H. qirğoqlari kam parçalangan, past, qumli. Asosan, Hindiston ya.o. va Hindgangtekisligida joylaşgan; Himolay va Qoraqurum toğlarining bir qismini öz içiga olali. H. hududining 3/4 qismi tekislik va yassitoğlik. Hindiston ya.o.ning deyarli hammasini Dekan yassitoğligi egallagan (şarqqa tomom 900 m dan 300 m gaça pasayib boradi). Hindis-tom ya.o. şimolida allyuvial Hindgang tekisligi joylaşgan. Yer şaridagi eng baland toğ tizmasi — Himolay (H.da balandligi 8126 m, Nangaparbat toği) va Qoraqurum toğlari H.ni şim.dan tösib turadi. H.da foydali qazilmalardap toşkömir, temir rudasi, titam, oltin, tabiiy gaz, marganets, xromit, boksit, olmos, qimmatbaho toşlar, mis, meft, slyuda, qörğo-şin konlari bor. Iqlimi, asosan, tropik iqlim, şim.da tropik mus-sonli iqlim. Iyun — okt.da issiq va nam, noyab.— fev.da quruq, salqin, mart — mayda juda issiq va quruq iqlim. Nam mavsumda yillik yoğinning 70—90% yoğadi. Yillik yoğin Ğarbiy Gat va Himolay toğlarining şamolga röpara yom bağirlarida 5000— 6000 mm, Şillong platosida 12000 mm (Yer yuzidagi eng seryoğin joy), Hindgang tekisligida 100 mm, Hindiston ya.o.ning markaziy qismida 300—500 mm. Yanv.ning örtaça t-rasi tekisliklarda 15° (şim. da), 27° (jan. da), may oyiniki hamma joyda 28— 35°, ayrim vaqtlarda 48°. Toğlarda örtaça t-ra yanv.da — G, —8°, iyulda 18—23°. Asosiy daryolari: Gang, irmoği Jamna, Hind (ğoqori oqimi), Braxma-putra (quyi oqimi), Narmada, Goda-vari, Krişna. Daryolari yozda sersuv (musson yomğirlari davrida toşadi), suğorişda keng foydalaniladi, ayrimlarida kema qatnaydi. Tuproqlari H. hududining aksari qismida qizil, Dekan yassitoğligida qora, Hindgang tekisligi va dengiz böyi pasttekisliklarida jigarrang tuproq. Himolay toğlari yom bağrida toğ-jigar rang, sariq, toğ qönğir-örmon. podzol, toğ-ötloqi tuproqlar pastdan yuqoriga almaşinib boradi. Ösimliklardan akatsiya, bambuk, kokos va xurmo palmasi keng tarqalgan. Mamlakatning 25% örmon. Himolay toğlariniş quyi yon bağirlarida terak, yuqorida tik, sandal, himolay kedri, qoraqaragay, oqqarağay ösadi. Ğarbiy Gat toğlari yon bağri, Gang va Braxmaputra del-talari, Şarqiy Himolay toğ oldi doim yaşil örmonlardan iborat. H.da ösimliklarming 21 ming turi tarqalgan. Unda Yer yuzida mavjud bölgan barça ösimlikning yarmidan köpini uç-ratiş mumkin.
Hayionot dunyosi xilma-xil. Sut emizuvçi hayvonlarning 350 turi, quşlarning 1600 dan ziyod turi bor. H. hududida fil, maymun, karkidon, şer, qoplon, yölbars, mangusg va b. hayvonlar yaşaydi, ilomning deyarli barçaturi mavjud. Mamlakatda 75 milliy boğ va 420 dam ortiq qöriqxona mavjud. Iirik milliy boğlari: kaziranga, Manas, Daçigan, Dadva, «Gullar vodiysi» (Uttar-Pradeş), Sariska va b.
Aholisi. H. — dunyoda eng köp millatli mamlakatlardan biri. H.da turli tillarda sözlaşuvçi bir neça yuz millat, elat va qabila yaşaydi. Aholisining 72% hind-yevropa tillarining hind-oriy tillari guruhida sözlaşuvçi xalqlar — hindustoniylar, marathlar, bengallar, bixarlar, gujarotlar, oriyalar, rajastxonilar, panjobilar taşkil etadi. Kaşmirilar dari til guruhiga mansub. H. janubida, asosan, dravid tillarida, şim. va şim.-şarqida tibet-birma tillarida sözlaşuvçi xalqlar yaşaydi. Şahar aholisi 30%. Rasmiy tillar — hind va ingliz tillari. Aholining köpçiligi (83%) hinduiylik diniga e'tiqod qiladi; islom (10%), xristian (2%), sikhizm (2,5%) va b. dinlarga e'tiqod qiluvçilar ham bor. Yirik şaharlari: Kalkutta, Bom-bay, Dehli, Çennay, Bangalor, Ahmadobod, Haydarobod, Puna, Kan-pur, Nagpur, Jaypur, Lakhnau.
Tarixi. Arxeologik topilmalar H.da odamlar toş davridayoq yaşaganligidan dalolat beradi. Mil. av. 3-ming yillikning 2-yarmi — 2-ming yillikning 1-yarmida Hind daryosi vodiysida yuksak darajada rivojlangan şa\ar madaniyati vujudga kelgan (q. Xarappi madaniyati). Mil. av. 2-ming yillikning 2-yarmida şim.-ğarbdan H.ga oriylar kirib kslib, avval Pan-job, keyinçalik Gang daryosi nodiysida joylaşdilar. Mil. av. 6-a.da şimoliy H.ning şarqiy qismida, Gang va Jamna daryolari havzalarida Maga-y\»adavlati bölgan. Mil. av. 6—4-a.larda iqtisodiy taraqqiyot qad. hind jamiyatida turmuş şaroitlarini ança özgartirdi. Kullar va yollanma işçilarning mehnatidan dehqonçilik, hunarmandçilik va konçilik işlarida foydalanildi. Ijtimoiy ziddiyatlarning kuçayişi diniy-sektantlik harakatini paydo qildi, oqibatda buddizm va jaynizm dinlari vujudga keldi. Mil. av. 4-a. örtalarida Nandalar sulolasi davrida qariyb butun Hind daryosining vodiysi magadha davlati tasarrufida bölgan. magadha davlati ravnaq topgan davrda Hind daresi havzasining bir qis-mini Axomaniilar bosib oldi. Mil. av. 327—325 y.larda H.ga Iskandar Maqduniy bostirib kirdi. Magadha davlatining bosqinçilik uruşlari Mauriylar imperiyasi davrida ham davom etdi. Podşo Aşoka hukmronligida qariyb butun H. va hoz. Afğo-nistonning bir qismi Mauriylarga qaraşli edi. Mil. 1-a.da H. şim.ning katta qismi kuşonlar qöl ostiga ötdi (q. Kuşon podşoligi). Kuşonlar davlati yemirilgaç, 4-a.da H. şim.da yana Magadha dalvati ravnaqtopdi. Keyinçalik Guptalar sulolasi davrida şimoliy H.ning talaygina qismi — şarqda Bengaliya qöltigilan garbda Panjob va Katxiyavar ya.o.gaça bölgan hudud Magadha davlati tarkibiga kirdi. Xuddi şu davrda Dekapda Vakata-ka, Pallavlar, Vanga kabi davlatlar mavjud bölgan. 2—4-a.larda bu yerda quldorlik tuzumi yemirila boşlagan. 6— 12-a.larda H.da bir neça davlat mavjud bölgan. 7-a.ning 1-yarmida mahalliy podşolardan biri Harşa H.şim. dagi bir neça davlatlarni zabt etib, Harşa imperiyasiga asos soldi. Bu imperiya 30 y. hukm surdi. 8-a. boşlarida arablar Sindni bosib oldilar. 11-a. boşlarida Mahmud Ğaznaviy H. şim. ga bir neça marta hujum qilib, Panjobning bir qismini öz davlati tarkibiga qöşib olgan. 12-a. oxiri — 13-a. boşlarida H. şim.ni Ğuriylar davlati hukmdori Muhammad Ğuriy zabt etdi. Uning ölimidan söng Ğuriy noiblaridan biri Qutbiddin OyboqDe^li sultonligiga asos soldi. 14—15-a.larda hind rojalarining hokimiyati saqlangan Rajputana (q. Rojasthon) dan taşqari H. şim.da mustaqil Jaunpur, Bengaliya, Gujarot, Malva hamda Dekanning şim. da Baxmoniy sul-tonligi paydo böldi. Afğonlarning Lödiylar sulolasi hukmronligi davri (1451 — 1526)da Gang daryosi vodiysining talaygina qismi sultonlikka qöşib olindi. 15-a. oxirida H.ga dastlabki yev-ropalik mustamlakaçilar — portugallar kirib keldi va 16-a.ning 1-yarmida ular dengiz sohiliga joylaşib oldilar. 1526 y. apr. da Zahiriddin Muhammad Bobur panipatdagi jangda Ibrohim Lödiyni yengib, Dehli sultonligini egalladi va H.da Boburiylar davlatiga asos soldi (bu davlat 1858 y.gaça mavjud böldi). 17-a. boşlarida H.ga Angliya va Gollandiyaning Ost-Indiya kompaniyalari suqilib kirdi va portugallarni H. bilan olib borayotgan dengiz savdosidan mahrum qilib, mamlakatda qator faktoriya (savdo-sotiq punktlari) oça boşladi. 1664 y. fran-suzlarning Ost-Indiya kompaniyasi ham taşkil etildi. Boburiylar örtasidagi özaro içki kuraş ingliz va fransuzlarning Ost-Indiya kompaniyalariga H.da harbiy ekspansiya uyuştiriş imkonini berdi. H.da ustunlikka erişiş uçun bu ikki kompaniya örtasida Jaiubiy H.da bölib ötgan janglar (1756—63) natijasida Angliyaning Ost-Indiya kompaniyasi ğolib çiqib, Bengaliyani zabt etdi, Karnatik va Aud xonliklarini öz vassallariga aylantirdi. 1803 y. Dehli bosib olingaç, boburiy podşolar inglizlar Ost-Indiya kompaniyasiga mutlaq qaram bölib qoldi. 1833 y. Ost-Indiya kompaniyasi savdotaşkiloti sifatida gugatilib, unga H.ni mustamlakaçilik asosida boşqariş vazifasi yuk-latildi. H. sskin-asta Buyuk Britani-yaga q.x. xom aşyosi yetkazib beradigan bazaga aylanib qoldi. 19-a. örtalarida mustamlakaçilarga qarşi xalq qözğo-lonlari bölib ötdi. 1857— 59 y.larda bölib ötgan maşhur sipohiylar qözğo-loni (q. Hindiston xalq qözğoloni) H.ning keyingi taraqqiyotiga ta'sir körsatdi. 1858 y. Ost-Indiya kompani-yasi tugatilib, H.ni bevosita Buyuk Britaniya idora qila boşladi. 19-a.ning 80-y.laridan mamlakatda xalqning norozilik namoyişlari, mitinglar, iş taşlaşlar avj oldi. 1885 y. qator millii taşkilotlar birlaşib, Hindiston milliy kongressi (HMK)ga uyuşdi. 20-a. boşlari unda B. Tilak boşçili-gida söl demokratik oqim şakllandi. 1905-08 y.larda milliy ozodlik harakati yanada avj oldi. Ayniqsa, 1908 y.gi Bombay iş taşlaşi muhim ahamiyatga ega böldi. Buyuk Britaniya hukumati milliy ozodlik harakatini diniy jamoa belgilari böyiça bölib taşlaşga harakat qildi va 1906 y. Musulmonlar ligasi partiyasining paydo bölişiga kömaklaşdi. Unga qarşi hindularning Hindu maxasabxa (hindularning buyuk ittifoqi) siyosiy taşkiloti tuzildi. 1-jahon uruşi davri (1914— 18)da H. metropoliya tomonida uruşda qatnaşdi. 1918 y.dan mustamlakaçilikka qarşi kuraş yanada avj oldi. Bu davrda HMK rahbarlaridan biri bölgan M.K.Gandi mustamlakaçilarga qarşi kuraşning satyagraxa (kuç işlatmasdan qarşilik körsatiş) şaklini tarğib qildi. Gandi ta'limoti — gandizm HMK partiyasining rasmiy mafkurasiga aylandi. Ingliz mustamlakaçilarining Amritsar qirğini (1919 y. apr.)dan söng dek.da HMK itoat qilmaslik kampaniyasini avj oldirdi. 1918—22 y.larda işçilar harakati kuçaydi. 1920 y. Bugun Hin-distop kasaba uyuşmalari kongressi taşkil etildi. 1923—27 y.larda milliy ozodlik harakati vaqginça susaydi. 1927 y. HMKda antiimperialistik kuraşni faollaştiriş tarafdorlarini birlaştirgan söl qanot vujudga keldi. Unga J. Neru va S.Ç.Bos rahbarlik qildilar. 1929—30 y.lardagi jahon iqtisodiy böhroni antiimperi-alistik harakatni yangi bosqiçga kötardi. 1930 y. HMK M.Gandi rah-barligida yana böysunmaslik kam-paniyasini boşlab yubordi. 1931 y. martda HMK rah-barlari mustamla-kaçi hukmron doi-ralar bilan muzokara boşladi. Har ikki tomon kelişa olmagaç, böysun-maslik kampaniyasi davom ettirildi (1934 y.gaça). 1935 y. Angliya parla-menti H.ni boşqariş töğrisida hujjat (qonun) qabul qildi. Bunga köra, viloyatlarning muxtor huquqlari bir oz kengaytirildi, ularda mahalliy hukumat tuzildi, lekin hokimiyat ilgarigidek ingliz mustamlakaçilari qölida qolaverdi. Mamlakatda bu reaksion hujjatga qarşi namoyişlar bölib ötdi. 1936 y. HMK imperialistik kuçlarga qarşi yagona front tuziş vazifasini ilgari surdi. 2-jahon uruşi (1939—45) davrida H. antifaşistik koalitsiya tomonida böldi. Uruş sönggida H. bilan Angliya imperializmi örtasida iqtisodiy va siyosiy ziddiyatlar keskin kuçaydi. 1946 y. boşida armiya, flot va aviatsiyada inglizlarga qarşi ommaviy çiqişlar bölib ötdi. 1946 y. 18—23 fev.da Bombaydagi harbiy dengizçilar qözğoloni inqilobiy harakatning yuqori çöqqisi böldi. Angliya huku-mati milliy harakat rahbarlari bilan muzokara boşlab, 1946 y. bahorda H.ga dominion maqomini berişga qaror qilganligini e'lon qildi. 1946 y. avg. da J.Neru boşçiligida muvaqqat huku-mat tuzildi. Milliy ozodlik haraka-tining avj olib ketişi natijasida ingliz mustamlakaçilari H.dan çiqib ketişga majbur böldi. 1947 y. 15 avg.da H. hududida ikki mustaqil davlat — H. (asosan, hindulardan iborat) va Pokiston (asosan, musulmonlardan iborat) dominionlari vujudga keldi. H.ning birinçi boş vaziri HMK yetakçisi J. Neru böldi. 1950 y. 26 yanv.da H. suveren respublika deb e'lon qilindi. Mamla-katda agrar islohotlar ötkazila boşlandi. Sanoatda davlat sektorini yaratiş va uni rivojlantiriş, q.x.da zamindorlik yer egaligini tugatiş yöllari bel-gilandi. 1964 y. mayda J. Neru vafotidan söng HMK partiyasining ahvoli oğirlaşdi. 1965 y. kuzda H. — Pokiston mojarosi yuz berdi. 1966 y. Toşkent uçraşuvitsya imzolangan Toşkent deklaratsiyasi ikki mamlakat örtasidagi nizolarni hal qilinişiga asos böldi. 1966 y. yanv.da L.B.Şastri vafotidan söng J.Neruning qizi — I.Gandi H. Boş vaziri böldi. 1977 y. martda parlamentga ötkazilgan saylovda Janata parti (partiyasi) ğolib çiqdi. Bu HMKning keyingi 30 y. (1947— 77) mobaynidagi birinçi yirik mağ-lubiyati edi. Janata parti yetakçisi M.Desai H. Respublikasining törtinçi Boş vaziri böldi. 1977 y. martdagi mağlubiyatdan keyin HMK partiyasi inqiroz davrini boşidan keçirdi. Partiyaning bir qança közga köringan rahbarlari Janata partiga ötib ketdi. 1978 y. yanv.da sobiq Boş vazir I.Gandi va uning bir qança tarafdorlari HMK dan çiqib, yangi partiya — HMK(I)ni tuzdilar. 1980-89, 1991-96 y.lar va 2004 y.dan HMK [1978 y.dan HMK (I)] hokimiyat tepasida. H - 1945 y.dan BMT a'zosi. 1991 y. 26 dek.da UzR suverenitetini tan olgan va 1992 y. 18 martda diplomatiya munosabatlari örnatgan. Milliy bayramlari: 26 yanv. — Respublika kuni (1950) va 15 avg. — Mustaqillik kuni (1947).
Asosiy siyosiy partiya va kasaba uyuş-malari. H. milliy kongressi (I) partiyasi, HMK (1885 y. 28 dek.da taşkil etilgan)dagi bölinişdan keyin 1978 y. yanv.da tuzilgan; Bxaratiya janata parti, Janata parti (1977 y. tuzilgan) ning bölinişi natijasida 1980 y. apr. da taşkil etilgan; Janata dal partiyasi, 1988 y. 11 okt.da tuzilgan; H. Kommunistik partiyasi, 1925 y. 26 dek.da asos solingan; H. Kommunistik partiyasi (marksistik), 1964 y. noyab.da tuzilgan. Umumhindiston kasaba uyuşmalari kongressi, 1920 y. tuzilgan; H. kasaba uyuşmalari milliy kongressi, 1947 y. asos solingan; Hind kasaba uyuşmalari markazi, 1970 y. taşkil etilgan.
Xöjaligi. H. — agrar-industrial mamlakat. Sanoat i.ç., jalb qilinayotgan xorij sarmoyasi hajmi jihatidan dunyodagi rivojlangan önta davlat qatoriga kiradi. Yalpi içki mahsulotda q.x., örmon xöjaligi va baliq ovlaş 25%, sanoat 30%, xizmat körsatiş tarmoği 45% ni taşkil etadi. Iqtisodiyoti köp ukladli. Yalpi milliy mahsulotining 28% ni taşkil etuvçi davlat sektori harbiy sanoat tarmoqlari, atom energetikasi, transport va aloqada yetakçi örin egallaydi.
Qişloq xöjaligida mayda dehqon xöjaliklari ustunlik qiladi. Mamlakatda 8 mln.dan ortiq fermer xöjaligi bor. Işlanadigan yerlar (165 mln. gektar) mamlakat hududining 2/3 qismini taşkil etadi; şundan 141 mln. gektari faqat ekinzor (35 mln. gektaridan yiliga ikki marta hosil olinadi). Q.x. maydonining 20% suğoriladi. Mamlakatda aholi soni köp bölişiga qaramay, uning q.x. mahsulotlariga bölgan ehtiyoji töliq qondirilibgina qolmay, köp qismini eksport ham qiladi. Q.x. dehqonçilikka ixtisoslaşgan. Asosiy ekinlari — şoli, buğdoy, tariq, duk-kakli don ekinlari va moyli ösimliklar. H. şakarqamiş, yer yonğoq, çoy, jut, kanakunjut, paxta yetiştiriş böyiça dunyoda oldingi örinlarda turadi. Şuningdek, kauçuk, kofe, makkajöxori, tamaki, qalam-pir, ziravorlar (murç, kardamon, muşk, dolçin va h.k.) yetiştiriladi. Xda kokos palmasi, banan, sit-rus va b. mevali daraxtlar ham östi-riladi. Çorvaçiligida qoramol, qöy, eçki, çöçqa, yilqi, tuya, par-randa boqiladi. Pillaçilik rivojlangan. Baliq va dengiz hayvonlari ovlanadi. Örmon xöjaligida qimmat-baho yoğoç tayyorlanadi.
Sanoatida marganets, slyuda (du-nyoda oldingi örinlardan birida), toşkömir, titan, temir rudasi, ol-tin, tabiiy gaz, xromit^ neft, bok-sit va b. qazib olinadi. Yiliga örtaça 380 mlrd. kVt-soat elektr energiyasi hosil qilinadi (uning 4/5 qismi issiqlik elektr st-yalarida, 1/7 qismi GESlarda); AESlar ham bor. Yetakçi sanoat tarmoqlari: töqimaçilik (aso-san, jut va ip-gazlama), oziq-ovqat (qand-şakar, tamaki), teri-poyabzal sanoati. Neftni qayta işlaş, se-ment, qoğoz, şişa-oyna i.ç. korxonalari mavjud. Qora va rangli metal-lurgiya, kimyo sanoati, maşinasozlik rivojlangan. Dunyodagi axborot texnologiyalari yönalişidagi korxonalarning yarmidan köpi H.da joylaşgan. Yadroviy texnologiyalar va koinotni zabt etiş böyiça yetakçi örinda. H.da işlab çiqariladigan sanoat mahsulotlarining 40% ga yaqinini mayda va hunarmandçilik korxonalari beradi.
Transportida t.y. transporti muhim rol öynaydi. T.y.lar uzunligi 75 ming km (15% elektrlaştirilgan). Avtomobil yöllari uz. 3 mln. km dan ortiq. 1984 y. Kalkutta ş.da met-ropoliten işga tuşgan. Mamlakatda kemalar qatnaydigan daryo yöllari soni 14 ta. Mamlakat taşqi savdo aylanmasining 90% dengiz yöllari orqali amalga oşiriladi. Dengiz savdo flotining tonnaji 10366 ming t ded-veyt. Yirik dengiz portlari: Bombay, Kalkutta, Koçin, Vişakhapatnam, Çennay. H.ning köp şaharlari jahondagi yirik şaharlar bilan havo yöllari orqali boğlangan. Asosiy aeropor-tlari Bombay, Dehli, Kalkutta, Bangalor, Çennay, Bxubaneşvar, maduray ş.larida joylaşgan. Mamlakat içkarisida xizmat qiladigan 90 ta aeroport mavjud.
Taşqi savdosi . H. çetga maşina va jihozlar, kiyim-keçak, teri va undan tayyorlangan buyumlar, kimyoviy tovarlar, ip-gazlama matolar, jutdan tayyorlangan buyumlar, temir rudasi, çoy, kofe, ziravorlar, kon-serva, baliq va baliq mahsulotlari, brilliant, qimmatbaho toşlar çiqaradi. Çetdan neft va neft mahsulotlari, i.ç. vositalari, iste'mol mollari va b. oladi. Taşqi savdoda AQŞ, Yaponiya, Buyuk Britaniya, Germaniya, BAA, Belgiya, Italiya, Rossiya, Fransiya, Saudiya Arabistoni va b. davlatlar bilan hamkorlik qiladi. Pul birligi — Hindiston rupiyasi.
Tibbiy xizmati. Mamlakatda soğliqni saqlaş amaliyotida xalq tabobati ham keng qöllaniladi. Tibbiyot xodimlari 100 dan ortiq tibbiyot oliy öquv yurtlarida, 16 tiş vraçlari kollejlarida va 12 boşqa tibbiyot bilim yurtlarida, örta tibbiyot xodimlari 480 tibbiyot maktabida tayyorlanadi. Mamlakatda köplab tibbiyot markazlari, zamonaviy şifoxona va ambulatoriya tarmoqlari mavjud. Asosiy kurort maskanlari: Gujarot ştatidagi Titxal, Ubxrat, Diu, Daman, Maharaştra ştatidagi Madha, Marv, Karnatakadagi Ullal, Udili, Mangamuru va b.
Maorifi, madaniy-ma'rifiy va ilmiy muassasalari. H. mustaqillikka erişgan naytda mamlakat aholisining 96% savodsiz bölgan. 1949 y.da qabul qilingan konstitutsiya böyiça 6 yoşdan 14 yoşgaça bölgan bolalar uçun bepud majburiy talim joriy etildi. 2005 y.da savodxonlik darajasi 52% ga yetdi. Mamlakatda katta yoşdagi aholi örtasida savodsizlikni tugatiş maqsadida maxsus maktablar oçilgan bölib, ularda 120 mln. kişi şuğullanadi. H.da xalq ta'dimi tizimi maktabgaça ta'lim muassasalari, boşlanğiç va kiçik asosiy maktab, töliqsiz örta va töliq örta maktabdan iborat. Mala-kali işçilar hunar bilim yurtlarida tayyorlanadi. Oliy öquv yurtlarida öqiş muddati 5—6 y. va öqiş pulli. Davlat öquv yurtlari bilan birga xusu-siy öquv yurtlari ham mavjud. mamlakatda 219 un-t va in-t hamda 7 mingdan ziyod kollej bor. Yirik va qad. oliy öquv yurtlari: Bombay un-ti, Kal-kutta un-ti, Çennay un-ti va b. asosiy kutubxonalari: Kalkuttadagi milliy kutubxona (1902 y. taşkil etilgan), Dehlidagi ommaviy kutubxona (1951), Çennaydagi ommaviy markaziy kutubxona (1896) va b. Mamla-katda 460 dan ortiq muzey faoliyat yuritadi. Yiriklari: Çennaydagi davlat muzeyi (1851 y. taşkil etilgan), Dehlidagi hoz. zamon san'ati milliy galereyasi (1954), Yangi Dehli (Nyu-Deli)dagi Milliy muzey, Varanasi ş.dagi San'at muzeyi, Kalkuttadagi Hindiston muzeyi (1814), Birla Texnologiya muzeyi, Bombaydagi Ğarbiy Hindiston muzeyi, Dehlidagi J.Neru (1964), M.Gandi (1948) memorial muzeylari.
H.da ilmiy tadqiqotlar un-t va maxsus markazlar-da, ilmiy jamiyat va assotsiatsiyalarda, fanlar aka-demiyalarida olib boriladi. Hindiston milliy fanlar akademiyasi eng yirik ilmiy muassasa hisoblanadi. I.t.larga Ilmiy va sanoat tadqiqotlari ksngaşi, Atom energiyasi böyiça komissiya, Q.x. tad-qiqotlari böyiça H. kengaşi, Tibbiyot tadqiqotlari böyiça H. kenga-şi, Un-tlarni mablağ bilan ta'minlaş komissiyasi, Mudofaa tadqiqotlari taşkiloti rahbarlik qiladi. Hindiston ilmiy kongressi assotsi-atsiyasi H.ning eng ommaviy ilmiy jamiyatidir. H.da 130 maxsus i.t. muassasasi, 700 dan ortiq ixtisoslaşgan laboratoriya i.t.lar olib boradi. Mamlakatda i.t. bilan 2,5 mln. kişi şuğullanadi.
Matbuoti, radioeşittirişi va telekörsatuvi. H.da 84 tilda umumiy adadi 51 mln. nusxadan iborat 19 ming gaz., 35 mln. nusxadan iborat 18 ming jur. naşr etiladi. Yiriklari: «Indian ekspress» («Hind eksprsssi», ingliz tilidagi kundalik gaz., 1932 y.dan), «Xindustan tayms» («Hindiston vaqti», ingliz tilidagi kundalik gaz., 1923 y.dan), «Tayms of In-dia» («Hindiston vaqti», ingliz tilidagi kundalik gaz, 1838 y.dan), «Steytsmen» («Davlat arbobi», ingliz tilidagi kundalik gaz., 1875 y.dan), «Neşnl gerald» («Milliy xabarçi», ingliz tilidagi kundalik gaz., 1938 y.dan), «Nav bharat tayms» («Yangi Hindiston vaqti», hind tilidagi kundalik gaz., 1947 y.dan), «Naya patx» («Yangi yöl», oylik adabiy-badiiy va ijtimoiy-siyosiy jur., 1954 y.dan), «Forin affers riports» («Xalqaro munosabatlar xabarçisi», ingliz tilidagi oylik jur., 1952 y.dan), «Hayot» (urdu tilidagi haftanoma, 1963 y.dan), «Hin-du» (ingliz tilidagi kundalik gaz., 1878 y.dan), «Hindustan» (hind tilidagi kundalik gaz., 1933 y.dan), «Blits» («Çaqmoq», ingliz, urdu, hind, marathiy tillaridagi haftalik jur., 1941 y.dan). Press Trast of Indiya, H.dagi eng yirik axborot agentligi (PTI), 1947 y. taşkil etilgan; Yunayted Nyus of Indiya (YUNI), H. matbuot axborot agentligi, 1961 y. tuzilgan. Umumhindiston radiosi 1936 y.dan, Umumhin-diston televideniyesi 1976 y.dan işlaydi. Radioeşittirişlar 1927 y.dan, telekörsatuvlar 1959 y.dan boşlangan.
Adabiyoti. Hind adabiyotining 3 ming yildan köproq an'anasi vedalar — sanskrit tilidagi diniy gimnlardan boşlanadi. Mil. av. 10—4-a.larda xalq oğzaki ijodida yirik epik dos-tonlar — «Mahabharata» va «Ramaya-na» şakllandi. Qad. hind adabiyoti yodgorliklari — puranlar muqaddas matnlari bu dostonlar matnlariga yaqin. Qad. hind ertaklari töplamlaridan «Pançatantra», «Xitopadeşa», «Vetalapançavinşati», «Şuksaptati» maşhur. Mualliflik adabiyoti mil. 1-a. boşlarida paydo böldi. Sanskritadabiyotining buyuk şoiri va dramaturgi Kalidasatr. Bxasa (3—4-a.) va Şudraka (5—6-a.) ham maşhur dramaturg bölişgan. Sanskrit adabiyotida Bxo-vabxugi (8-a.) ham sezilarli iz qoldirdi. Dandin (7-a.)ning «Ön şahzoda sar-guzaşti» romani sanskrit badiiy nasrining çöqqisi hisoblanadi. Mil. ning dastlabki asrlaridan dravid tillari (q. Dravidlar)da, jumladan, tamil tşştgi adabiyot (q. Tamil adabiyoti) rivojlandi. Taxm. 7-a.dan örta asrlar adabiyotining tarixi boşlanadi. Sanskrit va tamil tilidagi adabiyot bilan bir qatorda boşqa tillarda ham adabiyot vujudga keldi. Yangi hind adabiyoti dravid va yangi hind-oriya tillarida 1-ming yillik oxiridan rivojlana boşladi. Keyinroq esa kaşmir va sindh adabiyoti, şuningdek puştu tilidagi adabiyot şakllana boşladi. Musulmon davlatlarining paydo bölişi va islom dinining keng tarqalişi natijasida H.ning fors tilidagi adabiyoti yuzaga keldi (Xusrav Dehlaviy, Mirzo Bedil va b.). Şoirlardan Vali (17— 18-a.), Mir Toqiy, Mirzo Ğolib va b. urdu şe'riyatining eng yaxşi namunalarini yaratdilar. 19-a.ning 2-yarmida milliy ozodlik hara-katining rivojlanişi natijasida adabiyotda \ind ma'rifatparvarlik davri boşlandi. Bu davr adabiyotida Dinobondxu Mit-tro, Premçand Mit-tro, Bonkimçondro Çoddopaddqay va Bengaliyaning boşqa yozuvçilari samarali ijod qildilar. Ayni vaqtda ingliz tilida ijod qilgan dastlabki şoirlar (G.L.V.Derozio, K.G\ oş, T.Datt)ning şe'rlarida ingliz romantizmining ta'siri seziladi. 20-a. ning 20-y.larida mustaqillik uçun kuraş \ind adabiyotining markaziy mavzusi bölib qoldi. Bu davrning buyuk yozuvçisi bengaliyalik R. Tagor böldi. Fors va urdu tillarida ijod qilgai şoir M.Iqbol öz asarlarida yuksak badiiylikka erişdi. 1930-y.larning örtalarida taraqqiypar-nar yozuvçilarning \arakati vujudga keldi. 20-a.ning 30-y.larida H.da ingliz tilidagi nasr paydo böldi (M.R.Anand, N.K.Narayan, X.Çattopa-dxaya va b.). 1936 y. Iremçand, M. R. Anand va Sajjod Zohirlar taşabbusi bilan Hindistop taraqqiyparvar yozuvçilar assoniatsiyasi tuzildi. Gan-dizm adabiyotga çuqur ta'sir körsatdi. Inqilobiy romaitik oqim şakllana boşladi (Jöş Malihobodiy). Şe'riyat şakllari yangilandi, nasr tez rivojlana boşladi. Ayni vaqtda deka-dentlik oqimlari \am paydo böldi (I.Jöşi, M.Varma). H.ning mustaqillikka erişişi (1947) ilğor adabiyo-tning rivojlanişiga yordam berdi. Mustamlakaçilik qoldiqlarini yöqo-tiş uçun kuraş va iqtisodiyotning yuksalişi ilgari qoloq bölgan bir qator adabiyotlarning rivojlanişiga qamda yangi adabiyotlarning şakllanişiga imkoniyat tuğdirdi. H.ning milliy tillaridagi adabiyotlar bilan bir qatorda ingliz tilidagi adabiyot \am rivojlangan. 1940—60 y.larda H.da \ ind progressiv adabiyot namo-yandalari A.S.Jafri, S.K.Çouxan, Xöja Ahmad Abbos, Yaşpal, A.N. Kas-mi, A.Nagar va b. öz asarlarida mamlakatdagi ijtimoiyiqtisodiy muam-molarni kötarib çiqib, jamiyatdagi eng lolzarb masalalarni \al etişga da'vat etdilar. Milliy adabiyot vakillaridan B.Bxattaçoriya, M.R.Anand, M.Bondopaddxay, T.Bondopaddxay, G.Singx, R.V. Desai, R.Krişnamur-ti, R.A.Maxadevan, Vş'çatxol va b. öz asarlarida mamlakatda iqtisodiy istiqlolga erişiş, qaşşoqlikni bar-taraf etiş, savodsizlikni tugatiş, xalqning ma'naviy darajasini oşiriş kabi muammolarni kötarib çiq-dilar. Progressiv yozuvçilar Ş.Çou-xan, X.Dvidedining ğoyaviy estetik qaraşlari mamlakatdagi ijtimoiy-siyosiy \odisa va jarayonlar bilan çam-barças boğlangan. Yozuvçi I.Jöşi \ind adabiyotida «psixologik adabiyot» vakili sifatida namoyon böldi. Yozuvçi va dramaturg V.Prabxakara öz asarlarida mustaqil H.ning ijtimoiy muammolarini \aqqoniy tarzda tasvirladi. 1980—90-y.larda M.Rakeş, Kamleşvar, B. Saxni, J.Kumar, Dug-gal, A.Pritam, K.Azmi, Saksena, Vimal va b. adiblar samarali ijod qildilar (yana q. Xş«) adabiyoti).
Me'morligi. H.da mil. av. 3—1- ming yilliklar-dayoq mudofaa, xöjalik va turar joy binolari, boğ va suv \avzalari bölgan yirik şa\arlar (Sang\ ol, Lot\al, Mathura, Pataliputra) qurilgan. Mil. av. 4—2-a.larda ulkan qal'a, saroylar (Patali-putradagi podşo Aşoka saroyi), diniy aşyolarga möljallangan inşoot — stupalar, memorial ustun (stambxa)lar, ğor ibodatxonalari (Karlida, mil. av. 1-a.; Ajantat, mil. av. 2-a. — mil. 7-a.) va monastirlar, ehromlar yaratilgan. Milod boşlarida budda ibodatxonalarining yangi turlari (Sangida yer ustiga qurilgan tört kolonnali peşay-vondan iborat kub şaklidagi ibodatxona, 5-a.; Ellorda yaxlit qoyatoşni öyib işlangan ibodatxona, 8-a.) paydo böldi. 6—7-a. larda ibodatxonalarning silliq minora şaklidagi şim. (Mad\ya-Pradeş ştatida joylaşgan Kxajuraxo ibodatxonalar majmuasidagi Kandarya Maxadeo va Bxubaneşvar ş.dagi Mukteşvara ibodatxonalari) va zinasimon minora şaklidagi jan. (Ma-xabalipuramdagi Dxarmarajaratxa ibo-datxonasi) turlari şakllandi. Şu davrda Banoras ş.da \indular ibodatxonalari qurildi; şaqarda 1500 ga yaqin ibodatxona bor. 13-a.dan Dexli sultonligi davrida yirik saroy ansambllari, masjid, gumbazsimon maqbara, minoralar (Dexdidagi Qutb Minor deb atalgan minorali Quvvatul-Islom masjidi, 1 193 y.dan qurila boşlangan) \ amda musta\kam qal'a devorlari bilan öralgan şaqarlar (Siri, Jaqonpa-no\, Tuğlaqobod, Feruzobod; \ammasi 14-a.da \oz. Deqli xududida) qurildi. Boburiylar davlati taşkil bölgaç, H. me'morligi yuksak çöqqilarga erişdi: şa\ar va qal'a qurilişi san'atining ajoyib namunalari yaratildi (Agra, Ajmer, Ollo\ oboddagi qal'alar, «Fate\pur-Sekri» şa\ar-qal'asi, 1569—84), qubbasimon maqbaralar (De\lidagi Xumoyun maqbarasi, 1565; Agra ş. yaqinidagi Tojmahal) qurildi.
Qurilişda marmar eng köp işlatiladigan quriliş materialiga ailandi. Ayni paytda H.ning ayrim hududlarida me'morlikda mahalliy kolorit saqlanib qoldi (Asarvdagi Dadagarir buloq paviloni, 16-a.da., Datiyadagi Bir Singx Deo saroyi, 17-a. boşi). 16-a.da yaratilgan Haydaroboddagi Çor Minor Zafar arki, uning yaqinidagi Makka masjidi, Ahmadoboddagi çayqalib turadigan minoralar ulkan tarixiy obidalardir. 17-a.da «Marvarid» nomi bilan atalgan masjid, Jahongirşohning marmardan qurilgan maqbarasi, Dehlidagi Rang Mahal saroyi, durlar bilan bezatilgan masjid, sikhlarning Amritsardagi sajdagohi — Oltin ibo-datxona bunyod etildi. Baromi (Roja-sthon), Kanarak (Orissa), Kajuraxo (Madhya-Pradeş) dagi ibodatxonalar hind me'morligining bebaho yodgorliklariga aylandi. 19-a.da eski şaharlar (Kalkutta, Madras, Bombay) rivojlandi va Yevropa me'morligi uslubidagi inşootlar bunyod etildi. Mustaqillikka erişgaç, mamlakatni industrlaştiriş bilan boğliq bölgan qurilişlar avj oldi. Yangi şaharlar qurildi (Çandigarx, 1951—56, Le Korbyuzye boşçiligidagi me'morlar guruhi; Bxilai, 1963 y.dan qurila boşlangan, hind me'morlari guruhi). Zamonaviy binolardan yiriklari: Kalkuttadagi bank (1969, me'mor A.Gupta), M.Gandi muzeyi (1960—63, me'mor Ç.Korrea), Kanpur ş.dagi Texnologiya in-ti (1963, me'mor A.Kanvinde), Bombaydagi «Tojmahal» mehmonxonasi (1975).
Tasviriy san'ati. H. janubida toş davriga oid ğorlardagi rasmlar, qiz-dirilgan loydan tayyorlangan buyumlar, zargarlik bezaklari saqlangan. Mohenjodaro, Xarappa va Hind daryosi havzasining markazlarida mil. av. 3—2-ming yillikda ilk sinfiy jamiyat san'ati rivojlandi (hayvon va mifologik obrazlar tasvirlangan börtma muhrtumorlar, haykalça va b.). Mil. av. 4—2- a.larda toşdan yodgorliklar tayyorlandi (Didarganjadan topilgan ma'budalar haykali, Sarnatxadan topilgan «Şerali kaptel»). Mil. 1— 5-a.larda Kuşon podşoligi davrida Gandxara badiiy maktabiga mansub buddaviy haykallar yasaş rivojlandi. 5—7-a.larda devoriy rassomlik gul-lab yaşnadi (Ajantadat ğor ibodatxonalar). 10— 12-a.larda bronza haykal-taroşligi keng tarqaldi [raqs tuşayo-tgan Şiva (Natarajan) haykalçasi]. 13-a.dan Dehli sultonligi va keyinçalik Boburiylar davlati davrida amaliy bezak san'ati va kitob mini-atyurasi taraqqiy etdi. Örta asrlarda H.da miniatyura san'ati rivojlandi. Dastlabki hind miniatyura maktablaridan gujarot maktabi maşhur bölgan. 16-a.da miniatyura san'atining boburiylar maktabi vujudga keldi. Bu maktab vakillari tasvirning haqqoniy bölişiga intildi; tarixiy risolalarga bezaklar yaratiş, portret va ani-malistik janrlar keng tarqaldi. mustamlakaçilik davrida H. professional san'ati deyarli rivojlanmadi, xalq hunarmandçiligi (gilam töqiş, kaş-taçilik, töqiş, fil suyagi va yoğoç öymakorligi, qadama naqş, tanga zarb qiliş va b.) taraqqiy etdi. 19-a. oxi-ridan zamonaviy rassomlik vujudga keldi (R.R.Varma). 20-a. boşlarida, «Bengaliya uyğoniş davri»da köp ras-somlar milliy an'analarni saqlab qoldilar (rangtasvirçilar A.Tagor, N.Bos, S.Ukil; haykaltaroş V.P.Kar-markar va b.). H. tasviriy san'atida turli oqim va maktablar, jumladan modernistik oqim rivojlangan. Ras-somlar D.P.R.Çoudxuri, B.N.Jija, S.N.Banerji, haykaltaroşlar K.Sen, Ç.Kar, P.D.Gupta, grafiklar X.Das va b. milliy san'at an'analarida asarlar yaratdilar. H.da amaliy bezak san'ati ham rivojlangan.
Musiqasi 4 ming yillik tarixga ega bölib, dunyoda eng qad. va öziga xos şakllardan taşkil topgan. Uning ildizlari xalq bayram va diniy marosimlari, Xarappa madaniyati (ayniqsa, Mohenjodaro taraqqiyot davri) bilan bevosita boğliq. H.ning qad. yozma yodgorliklari («Vedalar» — «Rigveda», «Samaveda», «Atharvaveda» va «Yajur-veda»; mil. av. 2—1 ming yilliklari)da diniy madhiyalar öz aksini topgan. Musiqaşunoslar H.da mumtoz musi-qaning yuzaga kelişini bevosita «Sa-maveda» bilan boğlaşadi. Uning falsafiy-estetik va nazariy mezonlari Bharataning sanskrit tilida yozilgan «Natyaşastra» risolasida asoslab berilgan (taxm. mil. 3—4-a.lar), Matanganing «Brihadeşi» risolasida (5— 7-a.lar) hind mumtoz musiqasi haqida batafsil ma'lumotlar berilgan. şarangadevaning «Sangitaratnakar» 7 jildli töplamida (13-a.) hind ragalari, ularning parda va ritmik tuzilişi, milliy musiqa sozlari va b. masalalar yoritilgan. Ramamatyaning «Svaramelakalanidhi» (16-a.) hamda hind olimlarining boşqa risolalarida musiqiy tovuşlar (thath) tizimi koinot quvvati sifatida yuzaga kelgan tovuş (nada)lar hamda olam taraqqiyoti mahsuli bölmiş usullar birlaşuvi ma'nosida talqin etiladi. Kosmologik tasavvurlar asosida Kuyeş tizimining 7 ta sayyorasiga nisbat berilgan 7 ta asosiy parda, ular negizida 22 yarim tondan kam bölgan interval (şrutilar) tizimi yuzaga kelgan.
13-a.dan boşlab Şim. H. musiqa madaniyati Markaziy va Urta Osiyo xalqlarining badiiy an'analari, musulmon san'ati ta'sirida rivojlanib borgan. Buning natijasida hind mumtoz musiqasida 2 asosiy uslub qaror topdi: şim. («hindustani») va jan. («karnatak»). Jan. H. musiqa uslubi (karnatak) asosan an'anaviy xonan-dalik san'ati bilan ajralib turadi, unda ragalar negizida diniy qöşiqçilik janrlari — kirtan, pada (bastakorlar Purandaradasa, 15—16-a.lar; Kşetrayn, 17-a.), kriti (mumtoz aşulaning asosiy turi; Şyam Şastri, Muttusvami Dikşitar, Tyagaraja ijodida ravnaq topgan, 18—19-a. lar), yengil mumtoz musiqa janrlari — tillana (18-a.), javalli (19-a.) va b. keng örin olgan.
Şim. H. mumtoz musiqasida eng muhim lirik janrlardan «dhrupad» (Svami Haridas, Miyan Tansen, 16—17- a.lar), xonandalikda, söngra sozandalikda ham işqiy va şirin kayfiyatni aks ettiruvçi, virtuozli «xayal» (manbalarda uning asosçisi Amir Xus-rav Dehlaviy hisoblanadi) janrlari keng örin olgan. Mumtoz musiqa sohasida «thumri», «ğazal», «kavalli», söfiyona «kalam», şuningdek, «dad-ra», «tappa», «tarana»lar ham mavjud.
Hind mumtoz musiqasi, musiqiy folklor, raqs san'ati şakllari asosida an'anaviy musiqiy teatr turlari — jatra, yakşagana, tamaşa va b. taşkil topgan. Mumtoz raqs turlariga bharat natyam, kathakali, kath-ak, manipuri, odissa va b. kiradi.
Hind xalq musiqa ijodi turlarining boyligi va rang-barangligi H.da turli millat vakillarining istiqomat qilişi, ular köp tillarda sözlaşuvi bilan belgilanadi. Xalq musiqa çolğularidan urma dhol, dholak, damaru, udukkai, puflama kombu, singh, tiruçinnam, karnay, murali, mohori, nagasar, torli-çertma ekta-ra, dutara, tuntune, jantar, torlikamonli kamayça, banam, sarinda va b. keng örin olgan. Professional musiqa sozlaridan vina, setor, sarod, tampura, sarangi, nay, bansuri, sur-nay, şohnay, nagasvaram, fisgarmoniya, pakhovaj, tabla, mridanga, gha-tam va b. ommalaşgan.
Hindistonda milliy ozodlik harakati va mustamlakaçilikka qarşi kuraşning kuçayişi (19-a.ning 1-yarmi va 20-a.ning örtalari) milliy musiqa madaniyatining rivojlanişida muhim davrni boşlab berdi. Rabind-ranat Tagorning ijodi yorqin sahifa bölib qoldi. Faol ziyolilar orasida milliy musiqa merosini örganişga qiziqiş kuçaydi. Yangi öquv yurtlari oçildi, jamoa taşkilotlari taşkil etildi: Madras (hoz. Çennay)da musiqa akademiyasi (1928), Kerala san'at markazi (1930), Xalq san'atini saqlaş Bengaliya jamiyati (1932), Dehlidagi Gandharva Mahavidyalay musiqa instituti (1939) va b. Vişnu Narayyana Bhatkhande, Vişnu Digam-bar Paluskar, Çinnasvami Mudalyar, Subbarama Dikşitar kabi musiqaşunos olimlar hind musiqa madaniyatini rivojlantirişda öz ilmiy asarlari bilan katta hissa qöşdilar.
Hindiston mustaqillikni qölga kiritgaç (1947), hind musiqasining rivojlanişida yangi davr boşlandi. Teatrlarda yangi musiqali spektakllar qöyildi (Şila Vatsning «Qotgan yer», Ğulom Haydarning «Böysunmas Pan-job», S.Şankarning «Poyezd», G.D.Madgulkarning «Ram haqida qissa» va b.). Kino musiqasi kompozitorlik ijodini rivojlantirişda muhim omil bölib qoldi, unda milliy va Ğarbiy Yevropa maktablarining uslubiy omillari uyğunlaşgan. natijada kompozitorlar tomonidan kino uçun xalqqa manzur kuy va qöşiqlar yaratildi. 1960—90 y.larda A.Vişvas, H.Kumar, S.Çoudhuri, R.Barman, Ravi, Nauşad, Xayyom, Madan Mohan kabi kompozitorlar kinomusiqa janrida ijod qilişgan, hozirgi kunda Şankar va Jeykişan, Lakşmikant Pyarelal, S.D.Barman, Anu Malik kabi kompozitorlar bu sohada faol ijod qilmoqda. Ular bastalagan kuy va qöşiqlarni Talat Mahmud, Gita Datt, Şamşod Begum, Manna Dey, Lata Mangeşkar, Muham-mad Rafi, Mukeş, Aşa Bhonsle, Uşa Mangeşkar, şuningdek, Kumar Sanu, Alka, Yagnik, Anuradha Paud-val, Sonu Nigam, Udit Narayyan, B.Subramaniam, Kavita Krişna Murthi, Ar Rahmon Hariharan, Adnan Sami va b. ijro etişgan.
Mumtoz musiqa ijroçiligida Ravi Şankar (setor), Bismilloh Xon, Ali Akbar Xon, Amjat Ali (sarod), Hariprasad Çaurasiya (nay), Pandit Ram Narayyan (sarangi), Pandit S.R.Vyas va Malikarjun Mansur (xonanda-raga), Subbulakşmi, Kişori Amonkar, Sandhya Mukerji (xonanda-raga), Mukeş Şarma (sarod), Irşad Xan (setor va surbahor), ustad Zokir Huseyn va Ilmas Huseyn Xon (tabla), Jagjit Singh (xonan-da-ğazal), Ğulom Ali (xonanda-ğazal), Gulfam Ahmad (sarod va rabab) va b. maşhur.
Hindistonda musiqa maktablari va kollejlari, un-tlarda musiqa f-tlari mavjud. Musiqa san'ati sohasidagi i.t. işlari, san'atkorlarning ijroçilik faoliyatini muvofiklaşti-ruvçi taşkilotlar, musiqa san'atiga oid konferensiya, forum, festivallarni taşkil etuvçi idoralar faoliyat körsatmokda; bular orasida — Dehli musiqa, raqs va drama akademiyasi (Sangit Natak Akademi), Bombay ijroçilik san'ati milliy markazi, Çennay musiqa akademiyasi maşhur. Milliy musiqa madaniyatining turli xil şakllarini tarğibot etişda Umumhindiston radiosi boş vazifani bajarmoqda.
Teatri. H.da xalq teatr tomoşalari qadim zamonlardayoq paydo bölgan. Ular qabilalarning turli urf-odatlari, öyin va raqslari asosida vujudga kelgan. Xalqteatrining asosiy şakllari \ozirgaça yetib keyagan. Aksariyat teatr tomoşalarining asosini qad. \ind epik dostonlar — «Ramayana» va «Ma-habharata»tn olib öynaladigan sa\-nalar taşkil qilgan. Uning eng köp tarqalgan syujeti dostonlar qahramonlari — Rama va Krişna hayotidan olingan lavhalardan iborat. An'anaviy teatrlarning yorqin va ta'sirli vositalaridan biri raqsning bharat-natyam, kat\akaliy, kathak, manipuriy kabi turlaridir. Janubiy H.dagi köp geatrlarning xoreografik asosini bharat-natyam va kathakaliy, Şimoliy H.dagi tsatrlar xoreografik asosini kathak va manipuriy taşkil qiladi. Ğarbiy Bengaliya va Oris-sada jatra lirik dramasi maşhur. Bunda tomoşalar oçiq joyda ötkazilgan, sahna va dekorapiyalar bölmagan. Xalq teatrlari H.ning boşqa r-nlari — Maharaştra (tomoşa), Kaşmir (joşi), Rojasthon (svangi) da ham bölgan. Hind mumtoz teatri taraqqiyo-tida xalq teatrlarining ta'siri kuçli böldi. Uning gullagan davri Bxasa, Kalidasa va Şudraka ijodi bilan bogliq. 12 — 13-a.larda H. mumtoz dramasi tanazzulga uçradi. 16-a.da Mala-bar sohillarida spektakllar tunda bayramlarda qöyiladigan diniy mavzudagi teatr paydo böldi. Bu teatrning sodda turi — tulal 18-a.gaça saqlandi. 19-a.ning 2-yarmida milliy ozodlik harakatining kuçayişi, milliy ongning ösişi Yevropa tipilagi teatrni vujudga keltirdi. Bengal, hind, marath tillarida dramaturgiya yaratildi. 1872 y. bengal dramaturgi G.Ghoş Milliy teatrga asos soldi. U hind teatr san'ati taraqqiyotiga katta ta'sir körsatdi. 19-a.ning 2-yarmi — 20-a.ning 1-yarmida hind teatrida yangi şakllarning paydo bölişi hind yozuvçisi R.Tagor nomi bilan boğliq. 20-a.ning 40-y.lari professional va havaskor teatr jamoalari vujudga keldi; ular Xalq teatrlari assotsiatsiyasi (1943 y. asos solingan) ga birlaşdilar. Mustamlakaçilik tuzumining sönggi yillari mustamlakaçilikni qoralovçi teatr tomoşalarining turli şakllari paydo böldi. H. mustaqillikka erişgaç, milliy madaniyat, jumladan, teatr san'ati rivoj topdi. 1953 y.da Musiqa, raqs va drama akademiyasining oçilişi katta ahamiyatga ega böldi. Kalkuttada «Bohurupiy», «Star», «Rangmahal», «Mi-nerva», Teatr markazi, «Tarun opera», Dehlida «Yangi teatr», Bombayda «Dramatik Vint» teatrlari maşhur. Şuningdek, Ollohobod, Çennay, Bano-ras, Puna va b. şaharlarda ham doimiy teatrlar mavjud. Qöğirçoq teatri ham teatr tomoşalarining eng qad. turlaridan biridir. Soya teatri keng tarqalgan.
Kinosi. H.da birinçi film 1912 y.da işlangan («Roja Xarişçandra», rej. D.G.Pxalke). Dastlabki ovozli kino 1931 y. ekranga çiqdi («Dunyo nuri», rej. A.Iraniy). 1930-y.larda, milliy ozodlik harakati avj olgan davrda ilğor ijtimoiy goyalar bilan suğorilgan «Devdas» (1935, rej. P.S. Baruat), «Kutmagan edilar» (1936), «Qöşnilar» (1939, ikkalasining rej. V.Şantaram) kabi s|>ilmlar yaratildi. 1947 y. Axborot va radioeşittiriş vazirligi huzurida kinematografiya bölimi taşkil etildi. Xalq hayetini haqqoniy aks ettirgan fil-mlar paydo böldi («Yer farzandlari», 1946, rej. Xöja Ahmad Abbos; «Maz-lumlar», 1949, rej. N.Ghoş). 1950-y.larda zamonning muhim ijtimoiy masalalariga bagişlangan «Daydi» (1951, rej. R.Kapur). «Ikki bigha yer» (1953, rej. B.Roy), «Yöldoş» (1953, rej. X.A.Abbos) yaratildi. Rej. S.Reyning «Yöldagi qöşiq» (1955), «Yengilmaganlar» (1957), «Apulning dunyosi» (1959)dan iborat kinotrilogiya-
si jahon kino san'atida muhim voqea böldi. Uşa davrda rej. G.Datt «Qoğoz gullar», «Çanqoqlik», «Oy nuri» filmlarini yaratdi. 1960-y.larda köngiloçar musiqali filmlar yara-tadigan Bombay studiyasidan farqli ölaroq real voqelikni aks ettiruvçi filmlar tayyorlaydigan Kalkutta kino maktabi vujudga keldi («Xor», 1975; «Paraşuram», 1978, ikkalasining rej. M.Sen; «Raqib», 1970; «Uzoq momaqaldiroq» 1973, ikkalasining rej. S.Rey; «Mantxan», 1977, rej. Ş.Benegal). 1970-y. larda rej. Ya.Çop-raning «Şö'la», «Qayerdadir, qaçon-dir», prodyuser R.Kapurning «Bob-bi», rej. R.Reddining «Dafn marosi-mi» filmlari ekranga çiqdi. 1980-y.larda rej. M.Kumarning «Inqilob», rej. B.R.Çopraning «Yonayotgan poyezd», rej. A.Gopalakrişnanning «Yuzma-yuz», rej. G.Aravindoning «Oridad» filmlari şuhrat qozondi. 1990- y.larda rej. A.Çopraning «Dsvona dil», prodyuser M.Kumarning «Be-tob», «Yarador» kabi vatanparvarlik goyalari bilan sugorilgan filmlari ekrapga çiqli. Kino aktyorlaridan B.Saxni, D.Ananl, D.Kumar, M.Ku-mari, Raj, Rişi va Karişma Kapurlar (q Kapurlar tiasi), S.Nirgis, A.Baççan, Amirxon, Şohruhxon, Sal-manxon, R.Mukerji, A.Patel, M.Dikşid va b. maşhur. H.da hujjatli filmlar ham çiqarilali. 1960 y. Puna ş.da Kinematografiya in-ti oçilgan. 1954 y.dan Bombayda xar yili Butun Hindiston kinofes-tivali ötkaziladi. Hiid kino san'-ati vakillari Osiyo, Afrika va Lo-tin Amerikasi mamlakatlarining Toşkentdagi kinofsstinallarida faol qatnaşib, köplab mukofotlarni qölga kiritganlar. H.da yiliga 1000 dan ortiq film yaratiladi va u jahonda yaratilayotgan filmlarning 14% ni taşkil etadi.
Özbekiston — H. munosabatlari. Özbekiston bilan H. örtasidagi munosa-batlar bir neça ming yillik tarixga ega. 1991 y. Özbekiston Respublikasi mustaqillikka erişgaç, H. Özbekiston mustaqilligini tan olib, 1992 y. diplomatiya munosabatlari örnatdi va ikki mamlakat örtasida teng huquqli aloqalar yölga qöyildi. ÖzR bilan H. örtasida munosabatlarning huquqiy asosini turli sohalardagi ikki tomonlama hamkorlikni tartibga solib turuvçi davlat, hukumat va muassasalararo hujjatlar taşkil etadi. 2005 y.gaça ikki davlat örtasida 60 ga yaqin rasmiy hujjat imzolandi. 1992 y. Toşkentda H.ning Boş konsulxonasi (1988 y. taşkil etilgan), 1994 y. Dehlida ÖzR konsulxonasi (1992 y. taşkil etilgan) elçixonaga aylantirildi. Şu davr mobaynida ÖzR Prezi-denti I.Karimov 4 marta (1991, 1994, 2000, 2005) rasmiy taşrif bilan H.la böldi. 1993 y. rasmiy taşrif bilan H. Boş vaziri Narasimxo Rao ÖzRga kelgan. Ikki davlat örtasidagi savdo-iqtisodiy mumosabatlar ikki tomonlama şartnomaviyhuquqiy asoslar-pi taşkil qilgan bir qator iqtiso-diy bitim va hujjatlar, jumladan, «Savdo-iqtisodiy hamkorlik töğrisidagi bitim», «Investitsiyani özaro rağbatlantiriş va himoyalaş tögrisidagi bitim», «Ikki tomonlama soliq solişga yöl qöymaslik tögrisidagi bitim» bilan muvofiqlaştiriladi. 1993 y.da ikki mamlakat örtasida tuzilgan savdo-iqtisodiy va ilmiy-texnikaviy hamkorlik böyiça hukumatlararo qöşma komissiya doimiy faoliyat körsatib kelmoqda. 1993— 2005 y.larda bu komissiyaning 5 ta yiğilişi bölib ötdi. 2003 y. 24—26 mar-tda Toşkentda Hindiston savdo körgazmasi bölib ötdi; unda H.ning yirik korxona va kompaniyalari iştirok etdi. ÖzR Prezidenti I.Karimovning 2005 y. apr.dagi H.ga taşrifi çogida Kiçik biznes va xususiy tadbirkorlik, Ta'lim va madapiyat sohalarida hamkorlik böyiça huku-matlararo hujjatlar imzolandi. mudofaa vazirliklari örtasida harbiy va harbiytexnikaviy hamkorlik töğrisida bitim, Özbekiston Taşqi iqtisoliy aloqalar agentligi bilan Hindiston davlat savdo korporatsiyasi örtasida anglaşuv memorandumi, «Özbekturizm» milliy kompaniyasi b-n Hindiston sayyohlikni rivojlantiriş korporatsiyasi örtasida angla-şuv protokoli, Özbekiston Savdo-sanoat palatasi bilan Hindiston sav-do-sanoat palatalari federatsiyasi hamda H. eksport taşkilotlari federatsiyasi örtasida hamkorlik töğrisida bitimlar, Özbekiston Taşqi iqtisodiy faoliyat milliy banki bilan Hindiston davlat banki hamda H. eks-port-import banki örtasida hamkorlik memorandumlari, «Özsanoatma-şimpeks» davlat aksionerlik taşqi savdo kompaniyasi bilan Hindistonning «Kompetent» kompaniyalari guruhi örtasida Savdo uyi taşkil etiş töğrisida memorandum, Jahon iqtisodiyoti va diplomatiya un-ti bilan J.Neru un-ti hamda Toşkent şarqşunoslik in-ti bilan Mirzo Ğolib in-ti örtasida anglaşuv memoran-dumlari imzolandi. 2004 y. mamlakatlar örtasida tovar ayirboşlaş hajmi 160 mln. AQŞ dollarini taşkil qildp. H.dan Özbekistonga qoğoz va karton, dori-darmon, uskupa, organik va kimyoviy birikmalar kelti-riladi. Özbekiston H.ga rangli metallar va ularlan yasalgan buyumlar, ayrim xizmat turlari, poliz mahsu-lotlari, ipak va kimyoviy tolalarni yuboradi. Ayni vaqtda Özbekistonla H. sarmoyasi iştirokida tuzilgan 40 ga yaqin quşma korxona hamda H.dagi 4 kompaniyaning vakolatxonasi faoliyat körsatmoqda.
Ikki mamlakat örtasida axborot texnologiyalari, kon sanoati, madaniyat, fan, texnika va ta'lim sohasida hamkorlik rivojlanmokda. Ikki mamla-kat olimlari iştirokida ilmiy sim-pozium, seminar va anjumanlar ötka-ziş odat tusiga kirgan. Mamlakatlar tarixi, musiqa, adabiyot, arxeologiya, me'morlik, tibbiyot, biol., kosmik fazoni örganiş, geol. va b. köplab sohalarda hamkorlik yölga qöyilgan. 1991 y. Hindistonda buyuk özbek şoiri Alişer Navoiyning 550 yilligiga bağişlangan Özbekiston madaniyati va san'ati kunlari ötkazildi. 1992 y. okt.da Özbekiston mustaqilligining bir yilligiga bağişlab Dehli ş.da özbek madaniyati va san'-ati festivali bölib ötdi. Şu yil noyab. oyida özbekistonlik taniqli rassom Akmal Nuriddinovning körgazmasi namoyiş etildi. 1993 y. Zahiriddin Muhammad Bobur taval-ludining 510 yilligi H. va Özbekistonda keng nişonlandi. Ikki mamlakat örtasidagi ilmiy-madaniy hamkorlikning rivojlanişida 1994 y. Hindistonning Özbekiston Respublikasidagi elçixonasi huzurida faoliyatini boşlagan H. madaniy markazining hissasi kagta.
Temur Ğiyosov.