Butan

Butan (rasmiy nomi — Butan Qirolligi; dzongke tilida Druk yul, “Ajdaho yurti”) — Janubiy Osiyoda, Himolay toğlarida joylaşgan davlat. Şimol va şimoli-ğarbda Xitoy, janub va şarqda Hindiston bilan çegaradoş. Poytaxti — Thimphu şahri.

Arxeologik ma'lumotlarga köra, Butan hududida eramizdan avvalgi 2-ming yillikdayoq odamlar yaşagan, ammo öşa davrdan yozma yodgorliklar deyarli saqlanmagan. Ingliz tilidagi Vikipediyada buddizm 7-asr örtalarida kirib kelgani, Tibet şohi Songtsen Gampo (627–649) Bumthang va Paro vodiysida ikkita buddaviy ibodatxona qurdirgani aytiladi. Rus tilidagi Vikipediyada buddizm Butanga 2-asrdayoq kirgan bölişi mumkinligi taxmin qilinadi, ikki ibodatxona haqida esa rivoyatlarga tayaniladi.

17-asr boşlarida mamlakatni tibetlik lama va harbiy rahbar Ngavang Namgyal (Zhabdrung) birlaştirdi. Rus tilidagi Vikipediyada uning şoh bölgan yili 1616, hayoti 1594–1651 deb körsatilgan. U dzong deb ataluvçi mustahkam qal'alar tarmoğini qurdirdi va “Tsa Yig” qonunlar töplamini joriy etdi. Uning vafotidan keyin mamlakatda içki nizolar davom etdi.

19-asrda Butan Britaniya Hindistoni bilan töqnaşdi: Duar uruşi (1864–65) va Sinçula şartnomasiga köra Bengal duarlari Buyuk Britaniyaga berildi. 1907-yilda Ugyen Wangchuck irsiy podşo etib saylandi va hozirgaça hukmronlik qilayotgan sulolaga asos soldi. 1910-yilgi Punakha şartnomasi bilan Butan taşqi siyosatida Britaniya ta'siri örnatildi. 1947-yilda Hindiston mustaqil bölgaç, 1949-yil 8-avgustda Hindiston bilan şunga öxşaş şartnoma imzolandi. Butan 1971-yilda BMTga qabul qilindi. 1972-yilda taxtga Jigme Singye Wangchuck çiqdi; 2006-yil 14-dekabrda u öğli Jigme Khesar Namgyal foydasiga taxtdan voz keçdi. Konstitutsiya 2008-yil 18-iyulda qabul qilindi.

Mamlakat hududi toğli. Şimolda Himolay toğlari, janubda subtropik tekisliklar joylaşgan. Maydoni haqida manbalar turliça: özbekça Vikipediyada 47 ming km², rus va ingliz tilidagi manbalarda 38 394 km². Eng baland nuqta haqida ham ma'lumotlar farq qiladi: özbekça Vikipediyada Jomolhari (7314 m), rus tilidagi Vikipediyada Kula-Kangri (7554 m), ingliz tilidagi Vikipediyada Gangkhar Puensum körsatilgan. Mamlakatda 7000 metrdan baland çöqqilar bor. Iqlimi balandlikka boğliq: janubda issiq va nam, toğlarda sovuq, musson ta'sirida yoğingarçilik köp.

Butan — konstitutsiyaviy monarxiya; davlat boşliği — podşo, hukumat boşliği — boş vazir (ingliz tilidagi Vikipediya). 2008-yilgi Konstitutsiya saylanadigan Milliy Assambleya va Milliy Kengaşdan iborat parlament tuzumini joriy etgan. Özbekça Vikipediyada ma'muriy jihatdan 8 dzongga bölinişi qayd etilgan, biroq u eskirgan bölişi mumkin. Davlat dinining rahbari — Je Khenpo.

Özbekça Vikipediyaga köra, Butan — agrar mamlakat; qişloq xöjaligida şoli, arpa, buğdoy, tariq, makkajöxori ekiladi, janubda paxta yetiştiriladi, janubi-şarqda boğdorçilik rivojlangan. Yigiruv-töquv hunarmandçiligi va öymakorlik qadimdan mavjud. Mamlakat gidroenergetika zaxiralariga boy.

Aholining asosiy qismi bxotiyalar; rasmiy til — dzongke, asosiy din — buddizm (vajrayana). 1987–92-yillardagi beşinçi rejada “bir millat, bir xalq” siyosati va an'anaviy kiyim hamda odob qoidalari — Driglam Namzhag joriy etilgan: erkaklar gho, ayollar kira kiyadi.