Dzongkha

Dzongkha (rdzong-kha) — Butanning rasmiy va milliy tili. Nomi «dzonglarda (qal'a-monastirlarda) sözlaşiladigan til», ya'ni «qal'a tili» ma'nosini bildiradi. Ingliz tilidagi manbada uning Bhutanese deb ham atalişi qayd etilgan.

Ingliz Vikipediyasiga köra, dzongkha tibet-birma tillariga kiruvçi tibet tillari oilasining janubiy tibet guruhiga mansub. U Laya va Lunana tillari bilan yaqin qarindoş, sikkim tili hamda Butandagi ayrim boşqa tillar (Çoçangaçakha, Brokpa, Brokkat, Lakha) bilan qisman özaro tuşunarli. Janubiy Tibetdagi Çumbi vodiysida sözlaşiladigan J'umowa tiliga ham yaqin; standart tibet tili bilan qarindoşligi ança uzoq. Rus Vikipediyasi uni sino-tibet tillari oilasiga kiritadi va tuzilişi jihatidan tibet tiliga eng yaqin deb hisoblaydi.

Oğzaki dzongkha va tibet tili özaro taxminan 50–80 foiz tuşunarli. Dzongkha klassik tibet tilidan kelib çiqqan, ammo tovuş özgarişlaridagi köp tartibsizliklar sabab rasmiy imlo va standart talaffuz bir-biridan ança uzoqlaşgan.

Dzongkha Butanning sakkiz ğarbiy tumanida — Vangdi-Phodrang, Punakha, Thimphu, Gasa, Paro, Ha, Dagana va Çukhada — ona tili hisoblanadi. Şuningdek, bir paytlar Butanga tegişli bölgan Hindistondagi Kalimpong atrofida (Ğarbiy Bengaliya) ham ona tilida sözlaşuvçilar bor; ingliz manbasi Sikkimni ham eslatadi. Ona tili bölmagan janub va şarqiy tumanlarda u lingua franca vazifasini bajaradi. Rus manbasiga köra, Butanda dzongkhadan taşqari yana yigirma tört til bor.

2013-yil holatiga köra ona tilida sözlaşuvçilar 171 080 nafar, jami sözlaşuvçilar taxminan 640 000 kişi. Dzongkha örganiş barça maktablarda majburiy. Butanda surilgan «Travellers and Magicians» (2003) va «Lunana: A Yak in the Classroom» (2019) filmlari dzongkhada.

Dzongkha odatda tibet yozuvining Butança şakllarida — Joyi (mgyogs-yig) va Joşum (mgyogs-tşugs-ma) — yoziladi; bosma şakli Tşum deb ataladi. Tibet yozuvida undoşlar uçun öttizta asosiy harf bor. Rus manbasiga köra, tibet yozuvi 7-asr örtalarida devanagari asosida işlab çiqilgan.

1991-yilda Butan hukumati buyurtmasi bilan Jorj van Drim lotin asosidagi fonematik imloni — Roman Dzongkha tizimini yaratdi. U hukumat tomonidan rasmiy yordamçi tizim sifatida qabul qilingan, tibet yozuvining transliteratsiyasi emas, balki mustaqil tizim. U Thimphu va Punakha tumanlarining standart şevasiga asoslangan, lotin alifbosining 24 harfi (Q va X dan taşqari) hamda diakritik belgilardan foydalanadi.

Dzongkha klassik tibet tilining bevosita avlodi hisoblanadi; Butanda klassik tibet tili Chöke deb ataladi. Rus manbasiga köra, taxminan 12-asrdan boşlab bu til hukumat, harbiy elita va bilimdon zodagonlar tili bölgan. Chöke Butanda 1960-yillar boşigaça ta'lim tili bölgan, söng davlat maktablarida uning örnini dzongkha egalladi. Ingliz manbasiga köra, dzongkha 1971-yilda Butanning milliy tili deb e'lon qilingan.

Dzongkha tonli til: ikkita registr toni — yuqori va past — bor. Rus manbasiga köra, unda 13 unli va 44 undoş fonema ajratiladi (J. van Drim hisobi). Köp sözlar bir böğinli; böğinlar odatda CVC, CV yoki VC şaklida böladi. Past tonli böğinlarda unlilar şivirlovçi (breathy) ovoz bilan aytiladi.

Otlar birlik va köplik şaklida farqlanadi; köplik qöşimçasi -tşu majburiy emas, asosan urğu uçun işlatiladi. Otlarda beşta kelişik bor: qaratqiç, joy-payt, çiqiş, jönaliş va ergativ. Fe'llar zamon, aspekt va mayl böyiça özgaradi, ammo şaxs va son böyiça moslaşmaydi. «Bölmoq» ma'nosini beradigan beşta boğlama fe'l mavjud. Qiyosiy daraja -wa, orttirma daraja -şo qöşimçasi bilan hosil qilinadi. Yangi otlar asosan qöşma söz yasaş orqali hosil böladi.