Butan
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 737–738-b. — ziyouz.com
Butan BUTAN, Butan podşoligi (Pendal Druk Shung) — Jan. Osiyodagi, Himolay toğlarining şarqiy qismidagi davlat. Mayd. 47 ming km2. Aholisi 2 mln. kişi (2000). Poytaxti — Thimphu ş. Ma'muriy jihatdan 8 dzong (viloyat)ga bölingan.
Davlat tuzumi. B. — konstitutsiyali monarxiya. Davlat boşliği — podşo. Podşo huzurida 9 maslahatçidan iborat kengaş bor. Qonun çiqaruvçi organ — bir palatali Milliy Assambleya 150 a'zodan iborat (105 nafari saylanadi, 10 nafari tayinlanadi, qolganlari — rasmiy kişilar, hukumat a'zolari va podşo kengaşining a'zolari). Ijroiya hokimiyat podşo tomonidan Vazirlar Kengaşi orqali amalga oşiriladi.
Tabiati. B. hududi toğliqsan iborat. Eng baland çöqqisi — Jomolxari (7314 m). Iqlimi toğtropik, musson, sernam, toğlarning yuqori qismida sovuq. Vodiylarda örtaça tra yanv.da — 4,5°, iyulda 17°. Yiliga 1000—5000 mm yoğin yoğadi. 3500 m balandlikkaça örmon, undan balandda subalp va alp ötloqpari. Daryolari — Sankoş, Amo, Kuru. JigmiDorji, Gaza, Manaz qöriqxonalari bor.
Aholisi asosan bxotiyalar; gurkhlar, nevarlar ham yaşaydi. Aholining 13% şaharlarda istiqomat qiladi. Rasmiy tili — bxotiya (dzongke, tibet tiliga yaqin). Asosiy dini — lama mazhabidagi budda dini.
B. 9-a. oxirlaridan Tibetga, 19-a. ning 2-yarmidan 1947 y.gaça Angliyaga qaram bölgan. 1949 y.dagi şartnomaga köra, B. taşqi siyosat sohasidagi işlarini Hindiston hukumati b-n bamaslahat olib boradi. Milliy bayrami — 17 dek. — podşo saylangan kun (1917).
B. — agrar mamlakat. Yalpi içki mahsulotda q.x. uluşi 42,7%, sanoat uluşi 9,6%. Q.x.da dehqonçilik yetakçi örinda. Vodiylarida şoli, arpa, burdoy, tariq, makkajöxori, jan.da paxta ekiladi. Jan.şarqida boğdorçilik taraqqiy etgan (mango, apelsin, pizang va b.). Yaylovlarda quy, yilqi boqiladi. Örmonlarda qimmatbaho daraxtlar köp; lok, muşk, mum tayyorlanadi. Yigiruv va töquv hunarmandçiligi, öymakorlik qadimdan rasm bölgan. Taxta tiliş z-di va meva konserva fkasi bor. 1,5 mlrd. kVtsoat elektr energiya hosil qilinadi. 1968 i. dan aerodrom işga tuşgan. Asosiy transport vositasi otulov. Avtomobil yöllari uz. 2,5 ming km. B. çetga yoğoç, kumir, muskus, lok, grafit, fil suyagi çiqaradi. Çet el sayyoxligi rivojlangan. Taşki savdodagi asosiy mijozi — Hindiston (taşqi savdo aylanmasining 95%). Pul birligi — ngultrum.
Siyosiy partiyalar va kasaba uyuşmalari taqiqlangan. 1990 y.da asos solingan B. kongressi partiyasi, B. xalq partiyasi va 1992 y.da taşkil bölgan B. milliy demokratik partiyasi Nepalda iş yuritadi. Mamlakatda çiqadigan haftalik hukumat gaz. — «Kuensel» ingliz, dzongke va nepal tillarida naşr etiladi. «Butan brodkasting servis» radioeşittiriş va telekörsatuvi 1973 y.da B. yoşlar uyuşmasining milliy radiosi sifatida taşkil etilgan. 1992 y. dan mustaqil.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БУТАН, Бутан подшолиги (Pendal Druk Shung) — Жан. Осиёдаги, Ҳимолай тоғларининг шарқий қисмидаги давлат. Майд. 47 минг км2. Аҳолиси 2 млн. киши (2000). Пойтахти — Тҳимпҳу ш. Маъмурий жиҳатдан 8 дзонг (вилоят)га бўлинган.
Давлат тузуми. Б. — конституцияли монархия. Давлат бошлиғи — подшо. Подшо ҳузурида 9 маслаҳатчидан иборат кенгаш бор. Қонун чиқарувчи орган — бир палатали Миллий Ассамблея 150 аъзодан иборат (105 нафари сайланади, 10 нафари тайинланади, қолганлари — расмий кишилар, ҳукумат аъзолари ва подшо кенгашининг аъзолари). Ижроия ҳокимият подшо томонидан Вазирлар Кенгаши орқали амалга оширилади.
Табиати. Б. ҳудуди тоғлиқцан иборат. Энг баланд чўққиси — Жомолхари (7314 м). Иқлими тоғтропик, муссон, сернам, тоғларнинг юқори қисмида совуқ. Водийларда ўртача тра янв.да — 4,5°, июлда 17°. Йилига 1000—5000 мм ёғин ёғади. 3500 м баландликкача ўрмон, ундан баландда субальп ва альп ўтлоқпари. Дарёлари — Санкош, Амо, Куру. ЖигмиДоржи, Газа, Маназ қўриқхоналари бор.
Аҳолиси асосан бхотиялар; гуркҳлар, неварлар ҳам яшайди. Аҳолининг 13% шаҳарларда истиқомат қилади. Расмий тили — бхотия (дзонгкэ, тибет тилига яқин). Асосий дини — лама мазҳабидаги будда дини.
Б. 9-а. охирларидан Тибетга, 19-а. нинг 2-ярмидан 1947 й.гача Англияга қарам бўлган. 1949 й.даги шартномага кўра, Б. ташқи сиёсат соҳасидаги ишларини Ҳиндистон ҳукумати б-н бамаслаҳат олиб боради. Миллий байрами — 17 дек. — подшо сайланган кун (1917).
Б. — аграр мамлакат. Ялпи ички маҳсулотда қ.х. улуши 42,7%, саноат улуши 9,6%. Қ.х.да деҳқончилик етакчи ўринда. Водийларида шоли, арпа, бурдой, тариқ, маккажўхори, жан.да пахта экилади. Жан.шарқида боғдорчилик тараққий этган (манго, апельсин, пизанг ва б.). Яйловларда қуй, йилқи боқилади. Ўрмонларда қимматбаҳо дарахтлар кўп; лок, мушк, мум тайёрланади. Йигирув ва тўқув ҳунармандчилиги, ўймакорлик қадимдан расм бўлган. Тахта тилиш з-ди ва мева консерва фкаси бор. 1,5 млрд. кВтсоат электр энергия ҳосил қилинади. 1968 и. дан аэродром ишга тушган. Асосий транспорт воситаси отулов. Автомобиль йўллари уз. 2,5 минг км. Б. четга ёғоч, кумир, мускус, лок, графит, фил суяги чиқаради. Чет эл сайёхлиги ривожланган. Ташки савдодаги асосий мижози — Ҳиндистон (ташқи савдо айланмасининг 95%). Пул бирлиги — нгултрум.
Сиёсий партиялар ва касаба уюшмалари тақиқланган. 1990 й.да асос солинган Б. конгресси партияси, Б. халқ партияси ва 1992 й.да ташкил бўлган Б. миллий демократик партияси Непалда иш юритади. Мамлакатда чиқадиган ҳафталик ҳукумат газ. — «Kuensel» инглиз, дзонгкэ ва непал тилларида нашр этилади. «Бутан бродкастинг сервис» радиоэшиттириш ва телекўрсатуви 1973 й.да Б. ёшлар уюшмасининг миллий радиоси сифатида ташкил этилган. 1992 й. дан мустақил.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.