Şri-Lanka

Şri-Lanka (rasmiy nomi — Şri Lanka Demokratik Sotsialistik Respublikasi) — Hind okeanidagi Şri-Lanka orolida joylaşgan davlat. 1972-yilgaça Seylon deb atalgan.

Orolda odam paleolit davridan yaşaydi. Özbekça Vikipediyada mil. av. 5-asrda Hindistondan köçib kelganlar qayd etilgan; rusça Vikipediyada hind-oriy tillarida sözlaşuvçilar kelişi 6-asr deb körsatilgan. Mil. av. 3-asrda orolga buddaviylik kirib kelgan. Şu davrdan 13-asrgaça orolda Anuradxapura, söng Polonnaruva poytaxt bölgan yirik singal qirolliklari mavjud bölgan. 15-asrda Kotte, Kandi va Jafna davlatlari vujudga kelgan.

1505-yilda portugallar orolga yetib kelgan, 16-asrda sohilni egallagan. 17-asrda ularni niderlandlar siqib çiqargan. 1795—96-yillarda orolni inglizlar bosib oldi, 1802-yildan u Buyuk Britaniyaning alohida mustamlakasi böldi. 1948-yil 4-fevralda Seylon dominion maqomida mustaqillikka erişdi. 1972-yil 22-mayda (özbekça Vikipediya) respublika deb e'lon qilindi, 1978-yil 7-sentabrdan hozirgi nomini oldi. 1983-yildan 2009-yilgaça hukumat bilan «Tamil-Ilam ozodlik yölbarslari» taşkiloti örtasida fuqarolik uruşi davom etgan. 2004-yil dekabrda Sumatra yaqinidagi zilziladan kelib çiqqan tsunamidan mamlakat qattiq zarar körgan. 2022-yilda iqtisodiy inqiroz ommaviy noroziliklarga aylandi; Boş vazir Mahinda Rajapaksa iste'foga çiqdi, prezident Gotabaya Rajapaksa mamlakatdan çiqib ketdi.

Orol Hindistondan Mannar qöltiği va Palk böğozi bilan ajralgan. Hududining taxminan 80 foizi pasttekislik; markaz va janubda toğlik joylaşgan. Eng baland joyi — Pidurutalagala toği (2524 m). Iqlimi mussonli: şimol va şarqda subekvatorial, janub va ğarbda ekvatorial. Daryolari qisqa; eng yirigi — Maxaveli. Hududning 44 foizi nam tropik örmon bilan qoplangan (özbekça Vikipediya). Fil, maymun, qoplon va boşqa hayvonlar yaşaydi. Maydoni 65,6 ming km².

Şri-Lanka — Hamdöstlik tarkibidagi respublika. Amaldagi konstitutsiya 1978-yilda qabul qilingan (sanasi manbalarda farq qiladi: 7-sentabr — özbekça, 16-avgust — rusça Vikipediya). Davlat boşliği — prezident; parlament bir palatali. Rasmiy poytaxti — Jayavardenapura-Kotte, amaldagi poytaxti — Kolombo. Mamlakat ma'muriy jihatdan 9 viloyatga bölingan (özbekça Vikipediya); rusça Vikipediyada 8 provinsiya va 25 okrug körsatilgan. Şri-Lanka 1955-yildan BMT a'zosi.

Şri-Lanka plantatsiya xöjaligi rivojlangan agrar mamlakat sifatida ta'riflanadi. Yalpi içki mahsulotda xizmat körsatiş 51 %, sanoat 31 %, qişloq xöjaligi 18 % ni taşkil etadi (özbekça Vikipediya). Çoy, kauçuk va kokos palmasi yetiştiriladi; çoy yetiştiriş böyiça dunyoda oldingi örinlarda. Grafit, qimmatbaho toşlar va tuz qazib olinadi. Turizm katta daromad keltiradi. Pul birligi — Şri-Lanka rupiyasi. 2021—2022-yillarda mamlakat mustaqillikdan beri eng çuqur iqtisodiy inqirozni boşdan keçirdi.

Aholining 75 foizi singallar, 16 foizdan ortiği tamillar. Rasmiy tillar — singal, tamil va ingliz tillari. Dindorlar buddaviylik, hinduiylik, islom va boşqa dinlarga e'tiqod qiladi. Qadimgi davr me'morligi (mil. av. 3-asr — mil. 8-asr) Anuradxapuradagi buddaviylik yodgorliklarida mujassamlangan, örta asrlarda qurilişlar Polonnaruvda olib borilgan. Adabiyot asosan singal, şuningdek tamil va ingliz tillarida rivojlanmoqda; singal tilidagi dastlabki asar 6-asrda paydo bölgan.