Singal tili

Singal tili (singal. siṁhala) — hind-oriy tillardan biri, Şri-Lankada asosan singallar sözlaşadigan til. Singallar mamlakatdagi eng köp sonli etnik guruhdir.

Singal tili hind-evropa tillar oilasining hind-eron şoxiga, hind-oriy guruhiga kiradi. Unga eng yaqin tillar — maldiv tili (divehi) va vedda tili. Vedda tili — Şri-Lankaning mahalliy aholisi gapiradigan, singal tili asosida şakllangan kreol tili. Singal tili leksikasi va grammatik tuzilişi bilan boşqa hind-oriy tillardan ança farq qiladi. Taxminlarga köra, unda mahalliy substrat qoldiqlari bor. Tilning nomi sanskritça siṁha («şer») sözidan olingan.

Singal tili Şri-Lankada tamil tili bilan birga rasmiy (milliy) til hisoblanadi. Özbekça Vikipediyada u davlat tili deb ataladi. Sözlaşuvçilar soni manbalarda turliça berilgan: bir manbada 12 mln dan ortiq, boşqalarida taxminan 16 mln kişi. Rus tilidagi manbaga köra, yana taxminan 4 mln kişi uni ikkinçi til sifatida biladi. Ingliz tilidagi manbada esa 2001-yil holatiga köra, singallardan taşqari yana 2 mln şrilankalik uçun bu birinçi til ekani aytilgan. Tilning hududiy variantlari bor: Uva, janubiy, toğli hudud (Kandi, Matale) va Sabaragamu variantlari.

Singal yozuvi qadimiy brahmi yozuviga asoslangan. U grantha va khmer yozuvlariga yaqin, kadamba yozuvidan ham ba'zi elementlar olingan. Yozuv abugida tipida: undoşlar harf bilan yoziladi, unlilar esa undoşlarga qöşiladigan belgilar (pilla) bilan ifodalanadi. Özbekça Vikipediyada hozirgi singal tili hind yozuvlaridan biri — grantha alifbosidan foydalanadi, deyilgan.

Rus tilidagi manbaga köra, miloddan avvalgi 5-asrda Seylonga Hindistonning şimoli-ğarbidan ğarbiy prakritda sözlaşuvçi köçmançilar kelgan, keyingi asrlarda Hindistonning şarqiy hududlaridan ham katta oqim bölgan. Singal tilining eng qadimgi yozma yodgorliklari miloddan avvalgi 3-asrga (rus manbasida 3–2-asrlarga) mansub bitiklardir. Ingliz tilidagi manbada bu bitiklar tili magadhiga öxşaş prakrit deb ta'riflangan. Birinçi adabiy asarlar 10-asrga oid. 13-asrda singal tilining klassik grammatikasi — «Sidatsan̆garavā» yaratilgan; unda mahalliy manbadan kirgan sözlar alohida röyxatga olingan, şu jumladan koḷom̆ba («qal'a» yoki «port») — Kolombo nomining manbai.

Ingliz tilidagi manbada tilning rivoji tört davrga bölinadi: elu prakrit (m. av. 3-asr – milodiy 4-asr), proto-singal (4–8-asrlar), örta singal (8–13-asrlar) va hozirgi singal tili (13-asrdan hozirgaça). Mustamlaka davrida tilga portugal, golland va ingliz tillaridan sözlar kirgan.

Singal tilida diglossiya bor: yozma (adabiy) til va oğzaki til luğat va grammatika jihatidan sezilarli farq qiladi. Adabiy tilda fe'l şaxs va son böyiça kesim bilan egani moslaştiradi, oğzaki tilda esa bunday moslaşuv yöq. Urğu sözning birinçi böğiniga tuşadi. Gapda sözlarning muayyan tartibi bor.

Morfologiya haqida manbalar turliça fikrda: biri agglyutinatsiya va yangi fleksiya belgilari borligini, boşqasi tilni fleksiv deb ta'riflaydi. Leksikada sanskrit, pali, tamil, portugal, ingliz, malay, arab, fors va boşqa tillardan özlaşgan sözlar köp. Ba'zi sözlar (masalan, kola «ösimlik bargi», rera «yovvoyi ördak») hind-oriy etimologiyasiga ega emas va vedda tilida ham uçraydi.