Hindiston
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 150–163-b. — ziyouz.com
Matn sifati past bölişi mumkin. Bu maqola PDF'dagi buzuq belgilar bilan olingan (işonç 85%): ayrim söz va raqamlar xato bölişi mumkin — iqtibos keltirişdan oldin asl matn bilan solişting.
Hindiston (hindça Bharat), Hindiston Respublikasi — Jan. Osiyolagi davlat. Hududi şim.dan jan.ga 3214 km, garbdan şarqqa 2933 km ga çözilgan. Şim.da Himolay toğlari, garbda Arabistom dsngizi, şarqda Bengaliya qöltigi bilan öralgan. H. tarkibiga Arabiston dengizidagi Lakkadiv va Amindiv o.lari, Bengaliya qöltiğidagi Andaman va Nikobar o.lari ham kiradi. Mayd. 3,3 mln. km2. Aholisi 1 mlrd. 49,5 mln. kişi (2002). Poytaxti — Dehş ş. Ma'muriy jihatdan 28 ştat (z(a(ye) va 7 ittifoq hudud ((yegp(ogu)ga bölinadi.
Davlat tuzumi. H. — federativ respublika. Buyuk Britaniya boşçiligidagi Hamdöstlik tarkibiga kiradi. Amaldagi konstitutsiyasi 1950 y. 26 yanv.dan kuçga kirgan; keyinçalik özgartişlar kiritilgan. Davlat boşligi —- prezident (2002 y.dan A.P.J. Abdul Kalam). U parlamentning ikki palagasi va ştatlarning qonun çiqaruvçi organlari a'zolaridan iborat saylovçilar hay'ati tomonidan 5 y. muddatga saylanadi. Qonun çiqaruvçi hokimiyatni prezident pa ikki palata — Ştatlar kepgaşi (Raja sabxa) hamda Xalq palatasi (Log sabxa)dam iborat parlament, ijroiya hokimiyatni prezident va boş vazir boşçili-gidagi hukumat amalga oşiradi.
Tabiati. H. qirğoqlari kam parçalangan, past, qumli. Asosan, Hindiston ya.o. va Hindgangtekisligida joylaşgan; Himolay va Qoraqurum toğlarining bir qismini öz içiga olali. H. hududining 3/4 qismi tekislik va yassitoğlik. Hindiston ya.o.ning deyarli hammasini Dekan yassitoğligi egallagan (şarqqa tomom 900 m dan 300 m gaça pasayib boradi). Hindis-tom ya.o. şimolida allyuvial Hindgang tekisligi joylaşgan. Yer şaridagi eng baland toğ tizmasi — Himolay (H.da balandligi 8126 m, Nangaparbat toği) va Qoraqurum toğlari H.ni şim.dan tösib turadi. H.da foydali qazilmalardap toşkömir, temir rudasi, titam, oltin, tabiiy gaz, marganets, xromit, boksit, olmos, qimmatbaho toşlar, mis, meft, slyuda, qörğo-şin konlari bor. Iqlimi, asosan, tropik iqlim, şim.da tropik mus-sonli iqlim. Iyun — okt.da issiq va nam, noyab.— fev.da quruq, salqin, mart — mayda juda issiq va quruq iqlim. Nam mavsumda yillik yoğinning 70—90% yoğadi. Yillik yoğin Ğarbiy Gat va Himolay toğlarining şamolga röpara yom bağirlarida 5000— 6000 mm, Şillong platosida 12000 mm (Yer yuzidagi eng seryoğin joy), Hindgang tekisligida 100 mm, Hindiston ya.o.ning markaziy qismida 300—500 mm. Yanv.ning örtaça t-rasi tekisliklarda 15° (şim. da), 27° (jan. da), may oyiniki hamma joyda 28— 35°, ayrim vaqtlarda 48°. Toğlarda örtaça t-ra yanv.da — G, —8°, iyulda 18—23°. Asosiy daryolari: Gang, irmoği Jamna, Hind (ğoqori oqimi), Braxma-putra (quyi oqimi), Narmada, Goda-vari, Krişna. Daryolari yozda sersuv (musson yomğirlari davrida toşadi), suğorişda keng foydalaniladi, ayrimlarida kema qatnaydi. Tuproqlari H. hududining aksari qismida qizil, Dekan yassitoğligida qora, Hindgang tekisligi va dengiz böyi pasttekisliklarida jigarrang tuproq. Himolay toğlari yom bağrida toğ-jigar rang, sariq, toğ qönğir-örmon. podzol, toğ-ötloqi tuproqlar pastdan yuqoriga almaşinib boradi. Ösimliklardan akatsiya, bambuk, kokos va xurmo palmasi keng tarqalgan. Mamlakatning 25% örmon. Himolay toğlariniş quyi yon bağirlarida terak, yuqorida tik, sandal, himolay kedri, qoraqaragay, oqqarağay ösadi. Ğarbiy Gat toğlari yon bağri, Gang va Braxmaputra del-talari, Şarqiy Himolay toğ oldi doim yaşil örmonlardan iborat. H.da ösimliklarming 21 ming turi tarqalgan. Unda Yer yuzida mavjud bölgan barça ösimlikning yarmidan köpini uç-ratiş mumkin.
Hayionot dunyosi xilma-xil. Sut emizuvçi hayvonlarning 350 turi, quşlarning 1600 dan ziyod turi bor. H. hududida fil, maymun, karkidon, şer, qoplon, yölbars, mangusg va b. hayvonlar yaşaydi, ilomning deyarli barçaturi mavjud. Mamlakatda 75 milliy boğ va 420 dam ortiq qöriqxona mavjud. Iirik milliy boğlari: kaziranga, Manas, Daçigan, Dadva, «Gullar vodiysi» (Uttar-Pradeş), Sariska va b.
Aholisi. H. — dunyoda eng köp millatli mamlakatlardan biri. H.da turli tillarda sözlaşuvçi bir neça yuz millat, elat va qabila yaşaydi. Aholisining 72% hind-yevropa tillarining hind-oriy tillari guruhida sözlaşuvçi xalqlar — hindustoniylar, marathlar, bengallar, bixarlar, gujarotlar, oriyalar, rajastxonilar, panjobilar taşkil etadi. Kaşmirilar dari til guruhiga mansub. H. janubida, asosan, dravid tillarida, şim. va şim.-şarqida tibet-birma tillarida sözlaşuvçi xalqlar yaşaydi. Şahar aholisi 30%. Rasmiy tillar — hind va ingliz tillari. Aholining köpçiligi (83%) hinduiylik diniga e'tiqod qiladi; islom (10%), xristian (2%), sikhizm (2,5%) va b. dinlarga e'tiqod qiluvçilar ham bor. Yirik şaharlari: Kalkutta, Bom-bay, Dehli, Çennay, Bangalor, Ahmadobod, Haydarobod, Puna, Kan-pur, Nagpur, Jaypur, Lakhnau.
Tarixi. Arxeologik topilmalar H.da odamlar toş davridayoq yaşaganligidan dalolat beradi. Mil. av. 3-ming yillikning 2-yarmi — 2-ming yillikning 1-yarmida Hind daryosi vodiysida yuksak darajada rivojlangan şa\ar madaniyati vujudga kelgan (q. Xarappi madaniyati). Mil. av. 2-ming yillikning 2-yarmida şim.-ğarbdan H.ga oriylar kirib kslib, avval Pan-job, keyinçalik Gang daryosi nodiysida joylaşdilar. Mil. av. 6-a.da şimoliy H.ning şarqiy qismida, Gang va Jamna daryolari havzalarida Maga-y\»adavlati bölgan. Mil. av. 6—4-a.larda iqtisodiy taraqqiyot qad. hind jamiyatida turmuş şaroitlarini ança özgartirdi. Kullar va yollanma işçilarning mehnatidan dehqonçilik, hunarmandçilik va konçilik işlarida foydalanildi. Ijtimoiy ziddiyatlarning kuçayişi diniy-sektantlik harakatini paydo qildi, oqibatda buddizm va jaynizm dinlari vujudga keldi. Mil. av. 4-a. örtalarida Nandalar sulolasi davrida qariyb butun Hind daryosining vodiysi magadha davlati tasarrufida bölgan. magadha davlati ravnaq topgan davrda Hind daresi havzasining bir qis-mini Axomaniilar bosib oldi. Mil. av. 327—325 y.larda H.ga Iskandar Maqduniy bostirib kirdi. Magadha davlatining bosqinçilik uruşlari Mauriylar imperiyasi davrida ham davom etdi. Podşo Aşoka hukmronligida qariyb butun H. va hoz. Afğo-nistonning bir qismi Mauriylarga qaraşli edi. Mil. 1-a.da H. şim.ning katta qismi kuşonlar qöl ostiga ötdi (q. Kuşon podşoligi). Kuşonlar davlati yemirilgaç, 4-a.da H. şim.da yana Magadha dalvati ravnaqtopdi. Keyinçalik Guptalar sulolasi davrida şimoliy H.ning talaygina qismi — şarqda Bengaliya qöltigilan garbda Panjob va Katxiyavar ya.o.gaça bölgan hudud Magadha davlati tarkibiga kirdi. Xuddi şu davrda Dekapda Vakata-ka, Pallavlar, Vanga kabi davlatlar mavjud bölgan. 2—4-a.larda bu yerda quldorlik tuzumi yemirila boşlagan. 6— 12-a.larda H.da bir neça davlat mavjud bölgan. 7-a.ning 1-yarmida mahalliy podşolardan biri Harşa H.şim. dagi bir neça davlatlarni zabt etib, Harşa imperiyasiga asos soldi. Bu imperiya 30 y. hukm surdi. 8-a. boşlarida arablar Sindni bosib oldilar. 11-a. boşlarida Mahmud Ğaznaviy H. şim. ga bir neça marta hujum qilib, Panjobning bir qismini öz davlati tarkibiga qöşib olgan. 12-a. oxiri — 13-a. boşlarida H. şim.ni Ğuriylar davlati hukmdori Muhammad Ğuriy zabt etdi. Uning ölimidan söng Ğuriy noiblaridan biri Qutbiddin OyboqDe^li sultonligiga asos soldi. 14—15-a.larda hind rojalarining hokimiyati saqlangan Rajputana (q. Rojasthon) dan taşqari H. şim.da mustaqil Jaunpur, Bengaliya, Gujarot, Malva hamda Dekanning şim. da Baxmoniy sul-tonligi paydo böldi. Afğonlarning Lödiylar sulolasi hukmronligi davri (1451 — 1526)da Gang daryosi vodiysining talaygina qismi sultonlikka qöşib olindi. 15-a. oxirida H.ga dastlabki yev-ropalik mustamlakaçilar — portugallar kirib keldi va 16-a.ning 1-yarmida ular dengiz sohiliga joylaşib oldilar. 1526 y. apr. da Zahiriddin Muhammad Bobur panipatdagi jangda Ibrohim Lödiyni yengib, Dehli sultonligini egalladi va H.da Boburiylar davlatiga asos soldi (bu davlat 1858 y.gaça mavjud böldi). 17-a. boşlarida H.ga Angliya va Gollandiyaning Ost-Indiya kompaniyalari suqilib kirdi va portugallarni H. bilan olib borayotgan dengiz savdosidan mahrum qilib, mamlakatda qator faktoriya (savdo-sotiq punktlari) oça boşladi. 1664 y. fran-suzlarning Ost-Indiya kompaniyasi ham taşkil etildi. Boburiylar örtasidagi özaro içki kuraş ingliz va fransuzlarning Ost-Indiya kompaniyalariga H.da harbiy ekspansiya uyuştiriş imkonini berdi. H.da ustunlikka erişiş uçun bu ikki kompaniya örtasida Jaiubiy H.da bölib ötgan janglar (1756—63) natijasida Angliyaning Ost-Indiya kompaniyasi ğolib çiqib, Bengaliyani zabt etdi, Karnatik va Aud xonliklarini öz vassallariga aylantirdi. 1803 y. Dehli bosib olingaç, boburiy podşolar inglizlar Ost-Indiya kompaniyasiga mutlaq qaram bölib qoldi. 1833 y. Ost-Indiya kompaniyasi savdotaşkiloti sifatida gugatilib, unga H.ni mustamlakaçilik asosida boşqariş vazifasi yuk-latildi. H. sskin-asta Buyuk Britani-yaga q.x. xom aşyosi yetkazib beradigan bazaga aylanib qoldi. 19-a. örtalarida mustamlakaçilarga qarşi xalq qözğo-lonlari bölib ötdi. 1857— 59 y.larda bölib ötgan maşhur sipohiylar qözğo-loni (q. Hindiston xalq qözğoloni) H.ning keyingi taraqqiyotiga ta'sir körsatdi. 1858 y. Ost-Indiya kompani-yasi tugatilib, H.ni bevosita Buyuk Britaniya idora qila boşladi. 19-a.ning 80-y.laridan mamlakatda xalqning norozilik namoyişlari, mitinglar, iş taşlaşlar avj oldi. 1885 y. qator millii taşkilotlar birlaşib, Hindiston milliy kongressi (HMK)ga uyuşdi. 20-a. boşlari unda B. Tilak boşçili-gida söl demokratik oqim şakllandi. 1905-08 y.larda milliy ozodlik harakati yanada avj oldi. Ayniqsa, 1908 y.gi Bombay iş taşlaşi muhim ahamiyatga ega böldi. Buyuk Britaniya hukumati milliy ozodlik harakatini diniy jamoa belgilari böyiça bölib taşlaşga harakat qildi va 1906 y. Musulmonlar ligasi partiyasining paydo bölişiga kömaklaşdi. Unga qarşi hindularning Hindu maxasabxa (hindularning buyuk ittifoqi) siyosiy taşkiloti tuzildi. 1-jahon uruşi davri (1914— 18)da H. metropoliya tomonida uruşda qatnaşdi. 1918 y.dan mustamlakaçilikka qarşi kuraş yanada avj oldi. Bu davrda HMK rahbarlaridan biri bölgan M.K.Gandi mustamlakaçilarga qarşi kuraşning satyagraxa (kuç işlatmasdan qarşilik körsatiş) şaklini tarğib qildi. Gandi ta'limoti — gandizm HMK partiyasining rasmiy mafkurasiga aylandi. Ingliz mustamlakaçilarining Amritsar qirğini (1919 y. apr.)dan söng dek.da HMK itoat qilmaslik kampaniyasini avj oldirdi. 1918—22 y.larda işçilar harakati kuçaydi. 1920 y. Bugun Hin-distop kasaba uyuşmalari kongressi taşkil etildi. 1923—27 y.larda milliy ozodlik harakati vaqginça susaydi. 1927 y. HMKda antiimperialistik kuraşni faollaştiriş tarafdorlarini birlaştirgan söl qanot vujudga keldi. Unga J. Neru va S.Ç.Bos rahbarlik qildilar. 1929—30 y.lardagi jahon iqtisodiy böhroni antiimperi-alistik harakatni yangi bosqiçga kötardi. 1930 y. HMK M.Gandi rah-barligida yana böysunmaslik kam-paniyasini boşlab yubordi. 1931 y. martda HMK rah-barlari mustamla-kaçi hukmron doi-ralar bilan muzokara boşladi. Har ikki tomon kelişa olmagaç, böysun-maslik kampaniyasi davom ettirildi (1934 y.gaça). 1935 y. Angliya parla-menti H.ni boşqariş töğrisida hujjat (qonun) qabul qildi. Bunga köra, viloyatlarning muxtor huquqlari bir oz kengaytirildi, ularda mahalliy hukumat tuzildi, lekin hokimiyat ilgarigidek ingliz mustamlakaçilari qölida qolaverdi. Mamlakatda bu reaksion hujjatga qarşi namoyişlar bölib ötdi. 1936 y. HMK imperialistik kuçlarga qarşi yagona front tuziş vazifasini ilgari surdi. 2-jahon uruşi (1939—45) davrida H. antifaşistik koalitsiya tomonida böldi. Uruş sönggida H. bilan Angliya imperializmi örtasida iqtisodiy va siyosiy ziddiyatlar keskin kuçaydi. 1946 y. boşida armiya, flot va aviatsiyada inglizlarga qarşi ommaviy çiqişlar bölib ötdi. 1946 y. 18—23 fev.da Bombaydagi harbiy dengizçilar qözğoloni inqilobiy harakatning yuqori çöqqisi böldi. Angliya huku-mati milliy harakat rahbarlari bilan muzokara boşlab, 1946 y. bahorda H.ga dominion maqomini berişga qaror qilganligini e'lon qildi. 1946 y. avg. da J.Neru boşçiligida muvaqqat huku-mat tuzildi. Milliy ozodlik haraka-tining avj olib ketişi natijasida ingliz mustamlakaçilari H.dan çiqib ketişga majbur böldi. 1947 y. 15 avg.da H. hududida ikki mustaqil davlat — H. (asosan, hindulardan iborat) va Pokiston (asosan, musulmonlardan iborat) dominionlari vujudga keldi. H.ning birinçi boş vaziri HMK yetakçisi J. Neru böldi. 1950 y. 26 yanv.da H. suveren respublika deb e'lon qilindi. Mamla-katda agrar islohotlar ötkazila boşlandi. Sanoatda davlat sektorini yaratiş va uni rivojlantiriş, q.x.da zamindorlik yer egaligini tugatiş yöllari bel-gilandi. 1964 y. mayda J. Neru vafotidan söng HMK partiyasining ahvoli oğirlaşdi. 1965 y. kuzda H. — Pokiston mojarosi yuz berdi. 1966 y. Toşkent uçraşuvitsya imzolangan Toşkent deklaratsiyasi ikki mamlakat örtasidagi nizolarni hal qilinişiga asos böldi. 1966 y. yanv.da L.B.Şastri vafotidan söng J.Neruning qizi — I.Gandi H. Boş vaziri böldi. 1977 y. martda parlamentga ötkazilgan saylovda Janata parti (partiyasi) ğolib çiqdi. Bu HMKning keyingi 30 y. (1947— 77) mobaynidagi birinçi yirik mağ-lubiyati edi. Janata parti yetakçisi M.Desai H. Respublikasining törtinçi Boş vaziri böldi. 1977 y. martdagi mağlubiyatdan keyin HMK partiyasi inqiroz davrini boşidan keçirdi. Partiyaning bir qança közga köringan rahbarlari Janata partiga ötib ketdi. 1978 y. yanv.da sobiq Boş vazir I.Gandi va uning bir qança tarafdorlari HMK dan çiqib, yangi partiya — HMK(I)ni tuzdilar. 1980-89, 1991-96 y.lar va 2004 y.dan HMK [1978 y.dan HMK (I)] hokimiyat tepasida. H - 1945 y.dan BMT a'zosi. 1991 y. 26 dek.da UzR suverenitetini tan olgan va 1992 y. 18 martda diplomatiya munosabatlari örnatgan. Milliy bayramlari: 26 yanv. — Respublika kuni (1950) va 15 avg. — Mustaqillik kuni (1947).
Asosiy siyosiy partiya va kasaba uyuş-malari. H. milliy kongressi (I) partiyasi, HMK (1885 y. 28 dek.da taşkil etilgan)dagi bölinişdan keyin 1978 y. yanv.da tuzilgan; Bxaratiya janata parti, Janata parti (1977 y. tuzilgan) ning bölinişi natijasida 1980 y. apr. da taşkil etilgan; Janata dal partiyasi, 1988 y. 11 okt.da tuzilgan; H. Kommunistik partiyasi, 1925 y. 26 dek.da asos solingan; H. Kommunistik partiyasi (marksistik), 1964 y. noyab.da tuzilgan. Umumhindiston kasaba uyuşmalari kongressi, 1920 y. tuzilgan; H. kasaba uyuşmalari milliy kongressi, 1947 y. asos solingan; Hind kasaba uyuşmalari markazi, 1970 y. taşkil etilgan.
Xöjaligi. H. — agrar-industrial mamlakat. Sanoat i.ç., jalb qilinayotgan xorij sarmoyasi hajmi jihatidan dunyodagi rivojlangan önta davlat qatoriga kiradi. Yalpi içki mahsulotda q.x., örmon xöjaligi va baliq ovlaş 25%, sanoat 30%, xizmat körsatiş tarmoği 45% ni taşkil etadi. Iqtisodiyoti köp ukladli. Yalpi milliy mahsulotining 28% ni taşkil etuvçi davlat sektori harbiy sanoat tarmoqlari, atom energetikasi, transport va aloqada yetakçi örin egallaydi.
Qişloq xöjaligida mayda dehqon xöjaliklari ustunlik qiladi. Mamlakatda 8 mln.dan ortiq fermer xöjaligi bor. Işlanadigan yerlar (165 mln. gektar) mamlakat hududining 2/3 qismini taşkil etadi; şundan 141 mln. gektari faqat ekinzor (35 mln. gektaridan yiliga ikki marta hosil olinadi). Q.x. maydonining 20% suğoriladi. Mamlakatda aholi soni köp bölişiga qaramay, uning q.x. mahsulotlariga bölgan ehtiyoji töliq qondirilibgina qolmay, köp qismini eksport ham qiladi. Q.x. dehqonçilikka ixtisoslaşgan. Asosiy ekinlari — şoli, buğdoy, tariq, duk-kakli don ekinlari va moyli ösimliklar. H. şakarqamiş, yer yonğoq, çoy, jut, kanakunjut, paxta yetiştiriş böyiça dunyoda oldingi örinlarda turadi. Şuningdek, kauçuk, kofe, makkajöxori, tamaki, qalam-pir, ziravorlar (murç, kardamon, muşk, dolçin va h.k.) yetiştiriladi. Xda kokos palmasi, banan, sit-rus va b. mevali daraxtlar ham östi-riladi. Çorvaçiligida qoramol, qöy, eçki, çöçqa, yilqi, tuya, par-randa boqiladi. Pillaçilik rivojlangan. Baliq va dengiz hayvonlari ovlanadi. Örmon xöjaligida qimmat-baho yoğoç tayyorlanadi.
Sanoatida marganets, slyuda (du-nyoda oldingi örinlardan birida), toşkömir, titan, temir rudasi, ol-tin, tabiiy gaz, xromit^ neft, bok-sit va b. qazib olinadi. Yiliga örtaça 380 mlrd. kVt-soat elektr energiyasi hosil qilinadi (uning 4/5 qismi issiqlik elektr st-yalarida, 1/7 qismi GESlarda); AESlar ham bor. Yetakçi sanoat tarmoqlari: töqimaçilik (aso-san, jut va ip-gazlama), oziq-ovqat (qand-şakar, tamaki), teri-poyabzal sanoati. Neftni qayta işlaş, se-ment, qoğoz, şişa-oyna i.ç. korxonalari mavjud. Qora va rangli metal-lurgiya, kimyo sanoati, maşinasozlik rivojlangan. Dunyodagi axborot texnologiyalari yönalişidagi korxonalarning yarmidan köpi H.da joylaşgan. Yadroviy texnologiyalar va koinotni zabt etiş böyiça yetakçi örinda. H.da işlab çiqariladigan sanoat mahsulotlarining 40% ga yaqinini mayda va hunarmandçilik korxonalari beradi.
Transportida t.y. transporti muhim rol öynaydi. T.y.lar uzunligi 75 ming km (15% elektrlaştirilgan). Avtomobil yöllari uz. 3 mln. km dan ortiq. 1984 y. Kalkutta ş.da met-ropoliten işga tuşgan. Mamlakatda kemalar qatnaydigan daryo yöllari soni 14 ta. Mamlakat taşqi savdo aylanmasining 90% dengiz yöllari orqali amalga oşiriladi. Dengiz savdo flotining tonnaji 10366 ming t ded-veyt. Yirik dengiz portlari: Bombay, Kalkutta, Koçin, Vişakhapatnam, Çennay. H.ning köp şaharlari jahondagi yirik şaharlar bilan havo yöllari orqali boğlangan. Asosiy aeropor-tlari Bombay, Dehli, Kalkutta, Bangalor, Çennay, Bxubaneşvar, maduray ş.larida joylaşgan. Mamlakat içkarisida xizmat qiladigan 90 ta aeroport mavjud.
Taşqi savdosi . H. çetga maşina va jihozlar, kiyim-keçak, teri va undan tayyorlangan buyumlar, kimyoviy tovarlar, ip-gazlama matolar, jutdan tayyorlangan buyumlar, temir rudasi, çoy, kofe, ziravorlar, kon-serva, baliq va baliq mahsulotlari, brilliant, qimmatbaho toşlar çiqaradi. Çetdan neft va neft mahsulotlari, i.ç. vositalari, iste'mol mollari va b. oladi. Taşqi savdoda AQŞ, Yaponiya, Buyuk Britaniya, Germaniya, BAA, Belgiya, Italiya, Rossiya, Fransiya, Saudiya Arabistoni va b. davlatlar bilan hamkorlik qiladi. Pul birligi — Hindiston rupiyasi.
Tibbiy xizmati. Mamlakatda soğliqni saqlaş amaliyotida xalq tabobati ham keng qöllaniladi. Tibbiyot xodimlari 100 dan ortiq tibbiyot oliy öquv yurtlarida, 16 tiş vraçlari kollejlarida va 12 boşqa tibbiyot bilim yurtlarida, örta tibbiyot xodimlari 480 tibbiyot maktabida tayyorlanadi. Mamlakatda köplab tibbiyot markazlari, zamonaviy şifoxona va ambulatoriya tarmoqlari mavjud. Asosiy kurort maskanlari: Gujarot ştatidagi Titxal, Ubxrat, Diu, Daman, Maharaştra ştatidagi Madha, Marv, Karnatakadagi Ullal, Udili, Mangamuru va b.
Maorifi, madaniy-ma'rifiy va ilmiy muassasalari. H. mustaqillikka erişgan naytda mamlakat aholisining 96% savodsiz bölgan. 1949 y.da qabul qilingan konstitutsiya böyiça 6 yoşdan 14 yoşgaça bölgan bolalar uçun bepud majburiy talim joriy etildi. 2005 y.da savodxonlik darajasi 52% ga yetdi. Mamlakatda katta yoşdagi aholi örtasida savodsizlikni tugatiş maqsadida maxsus maktablar oçilgan bölib, ularda 120 mln. kişi şuğullanadi. H.da xalq ta'dimi tizimi maktabgaça ta'lim muassasalari, boşlanğiç va kiçik asosiy maktab, töliqsiz örta va töliq örta maktabdan iborat. Mala-kali işçilar hunar bilim yurtlarida tayyorlanadi. Oliy öquv yurtlarida öqiş muddati 5—6 y. va öqiş pulli. Davlat öquv yurtlari bilan birga xusu-siy öquv yurtlari ham mavjud. mamlakatda 219 un-t va in-t hamda 7 mingdan ziyod kollej bor. Yirik va qad. oliy öquv yurtlari: Bombay un-ti, Kal-kutta un-ti, Çennay un-ti va b. asosiy kutubxonalari: Kalkuttadagi milliy kutubxona (1902 y. taşkil etilgan), Dehlidagi ommaviy kutubxona (1951), Çennaydagi ommaviy markaziy kutubxona (1896) va b. Mamla-katda 460 dan ortiq muzey faoliyat yuritadi. Yiriklari: Çennaydagi davlat muzeyi (1851 y. taşkil etilgan), Dehlidagi hoz. zamon san'ati milliy galereyasi (1954), Yangi Dehli (Nyu-Deli)dagi Milliy muzey, Varanasi ş.dagi San'at muzeyi, Kalkuttadagi Hindiston muzeyi (1814), Birla Texnologiya muzeyi, Bombaydagi Ğarbiy Hindiston muzeyi, Dehlidagi J.Neru (1964), M.Gandi (1948) memorial muzeylari.
H.da ilmiy tadqiqotlar un-t va maxsus markazlar-da, ilmiy jamiyat va assotsiatsiyalarda, fanlar aka-demiyalarida olib boriladi. Hindiston milliy fanlar akademiyasi eng yirik ilmiy muassasa hisoblanadi. I.t.larga Ilmiy va sanoat tadqiqotlari ksngaşi, Atom energiyasi böyiça komissiya, Q.x. tad-qiqotlari böyiça H. kengaşi, Tibbiyot tadqiqotlari böyiça H. kenga-şi, Un-tlarni mablağ bilan ta'minlaş komissiyasi, Mudofaa tadqiqotlari taşkiloti rahbarlik qiladi. Hindiston ilmiy kongressi assotsi-atsiyasi H.ning eng ommaviy ilmiy jamiyatidir. H.da 130 maxsus i.t. muassasasi, 700 dan ortiq ixtisoslaşgan laboratoriya i.t.lar olib boradi. Mamlakatda i.t. bilan 2,5 mln. kişi şuğullanadi.
Matbuoti, radioeşittirişi va telekörsatuvi. H.da 84 tilda umumiy adadi 51 mln. nusxadan iborat 19 ming gaz., 35 mln. nusxadan iborat 18 ming jur. naşr etiladi. Yiriklari: «Indian ekspress» («Hind eksprsssi», ingliz tilidagi kundalik gaz., 1932 y.dan), «Xindustan tayms» («Hindiston vaqti», ingliz tilidagi kundalik gaz., 1923 y.dan), «Tayms of In-dia» («Hindiston vaqti», ingliz tilidagi kundalik gaz, 1838 y.dan), «Steytsmen» («Davlat arbobi», ingliz tilidagi kundalik gaz., 1875 y.dan), «Neşnl gerald» («Milliy xabarçi», ingliz tilidagi kundalik gaz., 1938 y.dan), «Nav bharat tayms» («Yangi Hindiston vaqti», hind tilidagi kundalik gaz., 1947 y.dan), «Naya patx» («Yangi yöl», oylik adabiy-badiiy va ijtimoiy-siyosiy jur., 1954 y.dan), «Forin affers riports» («Xalqaro munosabatlar xabarçisi», ingliz tilidagi oylik jur., 1952 y.dan), «Hayot» (urdu tilidagi haftanoma, 1963 y.dan), «Hin-du» (ingliz tilidagi kundalik gaz., 1878 y.dan), «Hindustan» (hind tilidagi kundalik gaz., 1933 y.dan), «Blits» («Çaqmoq», ingliz, urdu, hind, marathiy tillaridagi haftalik jur., 1941 y.dan). Press Trast of Indiya, H.dagi eng yirik axborot agentligi (PTI), 1947 y. taşkil etilgan; Yunayted Nyus of Indiya (YUNI), H. matbuot axborot agentligi, 1961 y. tuzilgan. Umumhindiston radiosi 1936 y.dan, Umumhin-diston televideniyesi 1976 y.dan işlaydi. Radioeşittirişlar 1927 y.dan, telekörsatuvlar 1959 y.dan boşlangan.
Adabiyoti. Hind adabiyotining 3 ming yildan köproq an'anasi vedalar — sanskrit tilidagi diniy gimnlardan boşlanadi. Mil. av. 10—4-a.larda xalq oğzaki ijodida yirik epik dos-tonlar — «Mahabharata» va «Ramaya-na» şakllandi. Qad. hind adabiyoti yodgorliklari — puranlar muqaddas matnlari bu dostonlar matnlariga yaqin. Qad. hind ertaklari töplamlaridan «Pançatantra», «Xitopadeşa», «Vetalapançavinşati», «Şuksaptati» maşhur. Mualliflik adabiyoti mil. 1-a. boşlarida paydo böldi. Sanskritadabiyotining buyuk şoiri va dramaturgi Kalidasatr. Bxasa (3—4-a.) va Şudraka (5—6-a.) ham maşhur dramaturg bölişgan. Sanskrit adabiyotida Bxo-vabxugi (8-a.) ham sezilarli iz qoldirdi. Dandin (7-a.)ning «Ön şahzoda sar-guzaşti» romani sanskrit badiiy nasrining çöqqisi hisoblanadi. Mil. ning dastlabki asrlaridan dravid tillari (q. Dravidlar)da, jumladan, tamil tşştgi adabiyot (q. Tamil adabiyoti) rivojlandi. Taxm. 7-a.dan örta asrlar adabiyotining tarixi boşlanadi. Sanskrit va tamil tilidagi adabiyot bilan bir qatorda boşqa tillarda ham adabiyot vujudga keldi. Yangi hind adabiyoti dravid va yangi hind-oriya tillarida 1-ming yillik oxiridan rivojlana boşladi. Keyinroq esa kaşmir va sindh adabiyoti, şuningdek puştu tilidagi adabiyot şakllana boşladi. Musulmon davlatlarining paydo bölişi va islom dinining keng tarqalişi natijasida H.ning fors tilidagi adabiyoti yuzaga keldi (Xusrav Dehlaviy, Mirzo Bedil va b.). Şoirlardan Vali (17— 18-a.), Mir Toqiy, Mirzo Ğolib va b. urdu şe'riyatining eng yaxşi namunalarini yaratdilar. 19-a.ning 2-yarmida milliy ozodlik hara-katining rivojlanişi natijasida adabiyotda \ind ma'rifatparvarlik davri boşlandi. Bu davr adabiyotida Dinobondxu Mit-tro, Premçand Mit-tro, Bonkimçondro Çoddopaddqay va Bengaliyaning boşqa yozuvçilari samarali ijod qildilar. Ayni vaqtda ingliz tilida ijod qilgan dastlabki şoirlar (G.L.V.Derozio, K.G\ oş, T.Datt)ning şe'rlarida ingliz romantizmining ta'siri seziladi. 20-a. ning 20-y.larida mustaqillik uçun kuraş \ind adabiyotining markaziy mavzusi bölib qoldi. Bu davrning buyuk yozuvçisi bengaliyalik R. Tagor böldi. Fors va urdu tillarida ijod qilgai şoir M.Iqbol öz asarlarida yuksak badiiylikka erişdi. 1930-y.larning örtalarida taraqqiypar-nar yozuvçilarning \arakati vujudga keldi. 20-a.ning 30-y.larida H.da ingliz tilidagi nasr paydo böldi (M.R.Anand, N.K.Narayan, X.Çattopa-dxaya va b.). 1936 y. Iremçand, M. R. Anand va Sajjod Zohirlar taşabbusi bilan Hindistop taraqqiyparvar yozuvçilar assoniatsiyasi tuzildi. Gan-dizm adabiyotga çuqur ta'sir körsatdi. Inqilobiy romaitik oqim şakllana boşladi (Jöş Malihobodiy). Şe'riyat şakllari yangilandi, nasr tez rivojlana boşladi. Ayni vaqtda deka-dentlik oqimlari \am paydo böldi (I.Jöşi, M.Varma). H.ning mustaqillikka erişişi (1947) ilğor adabiyo-tning rivojlanişiga yordam berdi. Mustamlakaçilik qoldiqlarini yöqo-tiş uçun kuraş va iqtisodiyotning yuksalişi ilgari qoloq bölgan bir qator adabiyotlarning rivojlanişiga qamda yangi adabiyotlarning şakllanişiga imkoniyat tuğdirdi. H.ning milliy tillaridagi adabiyotlar bilan bir qatorda ingliz tilidagi adabiyot \am rivojlangan. 1940—60 y.larda H.da \ ind progressiv adabiyot namo-yandalari A.S.Jafri, S.K.Çouxan, Xöja Ahmad Abbos, Yaşpal, A.N. Kas-mi, A.Nagar va b. öz asarlarida mamlakatdagi ijtimoiyiqtisodiy muam-molarni kötarib çiqib, jamiyatdagi eng lolzarb masalalarni \al etişga da'vat etdilar. Milliy adabiyot vakillaridan B.Bxattaçoriya, M.R.Anand, M.Bondopaddxay, T.Bondopaddxay, G.Singx, R.V. Desai, R.Krişnamur-ti, R.A.Maxadevan, Vş'çatxol va b. öz asarlarida mamlakatda iqtisodiy istiqlolga erişiş, qaşşoqlikni bar-taraf etiş, savodsizlikni tugatiş, xalqning ma'naviy darajasini oşiriş kabi muammolarni kötarib çiq-dilar. Progressiv yozuvçilar Ş.Çou-xan, X.Dvidedining ğoyaviy estetik qaraşlari mamlakatdagi ijtimoiy-siyosiy \odisa va jarayonlar bilan çam-barças boğlangan. Yozuvçi I.Jöşi \ind adabiyotida «psixologik adabiyot» vakili sifatida namoyon böldi. Yozuvçi va dramaturg V.Prabxakara öz asarlarida mustaqil H.ning ijtimoiy muammolarini \aqqoniy tarzda tasvirladi. 1980—90-y.larda M.Rakeş, Kamleşvar, B. Saxni, J.Kumar, Dug-gal, A.Pritam, K.Azmi, Saksena, Vimal va b. adiblar samarali ijod qildilar (yana q. Xş«) adabiyoti).
Me'morligi. H.da mil. av. 3—1- ming yilliklar-dayoq mudofaa, xöjalik va turar joy binolari, boğ va suv \avzalari bölgan yirik şa\arlar (Sang\ ol, Lot\al, Mathura, Pataliputra) qurilgan. Mil. av. 4—2-a.larda ulkan qal'a, saroylar (Patali-putradagi podşo Aşoka saroyi), diniy aşyolarga möljallangan inşoot — stupalar, memorial ustun (stambxa)lar, ğor ibodatxonalari (Karlida, mil. av. 1-a.; Ajantat, mil. av. 2-a. — mil. 7-a.) va monastirlar, ehromlar yaratilgan. Milod boşlarida budda ibodatxonalarining yangi turlari (Sangida yer ustiga qurilgan tört kolonnali peşay-vondan iborat kub şaklidagi ibodatxona, 5-a.; Ellorda yaxlit qoyatoşni öyib işlangan ibodatxona, 8-a.) paydo böldi. 6—7-a. larda ibodatxonalarning silliq minora şaklidagi şim. (Mad\ya-Pradeş ştatida joylaşgan Kxajuraxo ibodatxonalar majmuasidagi Kandarya Maxadeo va Bxubaneşvar ş.dagi Mukteşvara ibodatxonalari) va zinasimon minora şaklidagi jan. (Ma-xabalipuramdagi Dxarmarajaratxa ibo-datxonasi) turlari şakllandi. Şu davrda Banoras ş.da \indular ibodatxonalari qurildi; şaqarda 1500 ga yaqin ibodatxona bor. 13-a.dan Dexli sultonligi davrida yirik saroy ansambllari, masjid, gumbazsimon maqbara, minoralar (Dexdidagi Qutb Minor deb atalgan minorali Quvvatul-Islom masjidi, 1 193 y.dan qurila boşlangan) \ amda musta\kam qal'a devorlari bilan öralgan şaqarlar (Siri, Jaqonpa-no\, Tuğlaqobod, Feruzobod; \ammasi 14-a.da \oz. Deqli xududida) qurildi. Boburiylar davlati taşkil bölgaç, H. me'morligi yuksak çöqqilarga erişdi: şa\ar va qal'a qurilişi san'atining ajoyib namunalari yaratildi (Agra, Ajmer, Ollo\ oboddagi qal'alar, «Fate\pur-Sekri» şa\ar-qal'asi, 1569—84), qubbasimon maqbaralar (De\lidagi Xumoyun maqbarasi, 1565; Agra ş. yaqinidagi Tojmahal) qurildi.
Qurilişda marmar eng köp işlatiladigan quriliş materialiga ailandi. Ayni paytda H.ning ayrim hududlarida me'morlikda mahalliy kolorit saqlanib qoldi (Asarvdagi Dadagarir buloq paviloni, 16-a.da., Datiyadagi Bir Singx Deo saroyi, 17-a. boşi). 16-a.da yaratilgan Haydaroboddagi Çor Minor Zafar arki, uning yaqinidagi Makka masjidi, Ahmadoboddagi çayqalib turadigan minoralar ulkan tarixiy obidalardir. 17-a.da «Marvarid» nomi bilan atalgan masjid, Jahongirşohning marmardan qurilgan maqbarasi, Dehlidagi Rang Mahal saroyi, durlar bilan bezatilgan masjid, sikhlarning Amritsardagi sajdagohi — Oltin ibo-datxona bunyod etildi. Baromi (Roja-sthon), Kanarak (Orissa), Kajuraxo (Madhya-Pradeş) dagi ibodatxonalar hind me'morligining bebaho yodgorliklariga aylandi. 19-a.da eski şaharlar (Kalkutta, Madras, Bombay) rivojlandi va Yevropa me'morligi uslubidagi inşootlar bunyod etildi. Mustaqillikka erişgaç, mamlakatni industrlaştiriş bilan boğliq bölgan qurilişlar avj oldi. Yangi şaharlar qurildi (Çandigarx, 1951—56, Le Korbyuzye boşçiligidagi me'morlar guruhi; Bxilai, 1963 y.dan qurila boşlangan, hind me'morlari guruhi). Zamonaviy binolardan yiriklari: Kalkuttadagi bank (1969, me'mor A.Gupta), M.Gandi muzeyi (1960—63, me'mor Ç.Korrea), Kanpur ş.dagi Texnologiya in-ti (1963, me'mor A.Kanvinde), Bombaydagi «Tojmahal» mehmonxonasi (1975).
Tasviriy san'ati. H. janubida toş davriga oid ğorlardagi rasmlar, qiz-dirilgan loydan tayyorlangan buyumlar, zargarlik bezaklari saqlangan. Mohenjodaro, Xarappa va Hind daryosi havzasining markazlarida mil. av. 3—2-ming yillikda ilk sinfiy jamiyat san'ati rivojlandi (hayvon va mifologik obrazlar tasvirlangan börtma muhrtumorlar, haykalça va b.). Mil. av. 4—2- a.larda toşdan yodgorliklar tayyorlandi (Didarganjadan topilgan ma'budalar haykali, Sarnatxadan topilgan «Şerali kaptel»). Mil. 1— 5-a.larda Kuşon podşoligi davrida Gandxara badiiy maktabiga mansub buddaviy haykallar yasaş rivojlandi. 5—7-a.larda devoriy rassomlik gul-lab yaşnadi (Ajantadat ğor ibodatxonalar). 10— 12-a.larda bronza haykal-taroşligi keng tarqaldi [raqs tuşayo-tgan Şiva (Natarajan) haykalçasi]. 13-a.dan Dehli sultonligi va keyinçalik Boburiylar davlati davrida amaliy bezak san'ati va kitob mini-atyurasi taraqqiy etdi. Örta asrlarda H.da miniatyura san'ati rivojlandi. Dastlabki hind miniatyura maktablaridan gujarot maktabi maşhur bölgan. 16-a.da miniatyura san'atining boburiylar maktabi vujudga keldi. Bu maktab vakillari tasvirning haqqoniy bölişiga intildi; tarixiy risolalarga bezaklar yaratiş, portret va ani-malistik janrlar keng tarqaldi. mustamlakaçilik davrida H. professional san'ati deyarli rivojlanmadi, xalq hunarmandçiligi (gilam töqiş, kaş-taçilik, töqiş, fil suyagi va yoğoç öymakorligi, qadama naqş, tanga zarb qiliş va b.) taraqqiy etdi. 19-a. oxi-ridan zamonaviy rassomlik vujudga keldi (R.R.Varma). 20-a. boşlarida, «Bengaliya uyğoniş davri»da köp ras-somlar milliy an'analarni saqlab qoldilar (rangtasvirçilar A.Tagor, N.Bos, S.Ukil; haykaltaroş V.P.Kar-markar va b.). H. tasviriy san'atida turli oqim va maktablar, jumladan modernistik oqim rivojlangan. Ras-somlar D.P.R.Çoudxuri, B.N.Jija, S.N.Banerji, haykaltaroşlar K.Sen, Ç.Kar, P.D.Gupta, grafiklar X.Das va b. milliy san'at an'analarida asarlar yaratdilar. H.da amaliy bezak san'ati ham rivojlangan.
Musiqasi 4 ming yillik tarixga ega bölib, dunyoda eng qad. va öziga xos şakllardan taşkil topgan. Uning ildizlari xalq bayram va diniy marosimlari, Xarappa madaniyati (ayniqsa, Mohenjodaro taraqqiyot davri) bilan bevosita boğliq. H.ning qad. yozma yodgorliklari («Vedalar» — «Rigveda», «Samaveda», «Atharvaveda» va «Yajur-veda»; mil. av. 2—1 ming yilliklari)da diniy madhiyalar öz aksini topgan. Musiqaşunoslar H.da mumtoz musi-qaning yuzaga kelişini bevosita «Sa-maveda» bilan boğlaşadi. Uning falsafiy-estetik va nazariy mezonlari Bharataning sanskrit tilida yozilgan «Natyaşastra» risolasida asoslab berilgan (taxm. mil. 3—4-a.lar), Matanganing «Brihadeşi» risolasida (5— 7-a.lar) hind mumtoz musiqasi haqida batafsil ma'lumotlar berilgan. şarangadevaning «Sangitaratnakar» 7 jildli töplamida (13-a.) hind ragalari, ularning parda va ritmik tuzilişi, milliy musiqa sozlari va b. masalalar yoritilgan. Ramamatyaning «Svaramelakalanidhi» (16-a.) hamda hind olimlarining boşqa risolalarida musiqiy tovuşlar (thath) tizimi koinot quvvati sifatida yuzaga kelgan tovuş (nada)lar hamda olam taraqqiyoti mahsuli bölmiş usullar birlaşuvi ma'nosida talqin etiladi. Kosmologik tasavvurlar asosida Kuyeş tizimining 7 ta sayyorasiga nisbat berilgan 7 ta asosiy parda, ular negizida 22 yarim tondan kam bölgan interval (şrutilar) tizimi yuzaga kelgan.
13-a.dan boşlab Şim. H. musiqa madaniyati Markaziy va Urta Osiyo xalqlarining badiiy an'analari, musulmon san'ati ta'sirida rivojlanib borgan. Buning natijasida hind mumtoz musiqasida 2 asosiy uslub qaror topdi: şim. («hindustani») va jan. («karnatak»). Jan. H. musiqa uslubi (karnatak) asosan an'anaviy xonan-dalik san'ati bilan ajralib turadi, unda ragalar negizida diniy qöşiqçilik janrlari — kirtan, pada (bastakorlar Purandaradasa, 15—16-a.lar; Kşetrayn, 17-a.), kriti (mumtoz aşulaning asosiy turi; Şyam Şastri, Muttusvami Dikşitar, Tyagaraja ijodida ravnaq topgan, 18—19-a. lar), yengil mumtoz musiqa janrlari — tillana (18-a.), javalli (19-a.) va b. keng örin olgan.
Şim. H. mumtoz musiqasida eng muhim lirik janrlardan «dhrupad» (Svami Haridas, Miyan Tansen, 16—17- a.lar), xonandalikda, söngra sozandalikda ham işqiy va şirin kayfiyatni aks ettiruvçi, virtuozli «xayal» (manbalarda uning asosçisi Amir Xus-rav Dehlaviy hisoblanadi) janrlari keng örin olgan. Mumtoz musiqa sohasida «thumri», «ğazal», «kavalli», söfiyona «kalam», şuningdek, «dad-ra», «tappa», «tarana»lar ham mavjud.
Hind mumtoz musiqasi, musiqiy folklor, raqs san'ati şakllari asosida an'anaviy musiqiy teatr turlari — jatra, yakşagana, tamaşa va b. taşkil topgan. Mumtoz raqs turlariga bharat natyam, kathakali, kath-ak, manipuri, odissa va b. kiradi.
Hind xalq musiqa ijodi turlarining boyligi va rang-barangligi H.da turli millat vakillarining istiqomat qilişi, ular köp tillarda sözlaşuvi bilan belgilanadi. Xalq musiqa çolğularidan urma dhol, dholak, damaru, udukkai, puflama kombu, singh, tiruçinnam, karnay, murali, mohori, nagasar, torli-çertma ekta-ra, dutara, tuntune, jantar, torlikamonli kamayça, banam, sarinda va b. keng örin olgan. Professional musiqa sozlaridan vina, setor, sarod, tampura, sarangi, nay, bansuri, sur-nay, şohnay, nagasvaram, fisgarmoniya, pakhovaj, tabla, mridanga, gha-tam va b. ommalaşgan.
Hindistonda milliy ozodlik harakati va mustamlakaçilikka qarşi kuraşning kuçayişi (19-a.ning 1-yarmi va 20-a.ning örtalari) milliy musiqa madaniyatining rivojlanişida muhim davrni boşlab berdi. Rabind-ranat Tagorning ijodi yorqin sahifa bölib qoldi. Faol ziyolilar orasida milliy musiqa merosini örganişga qiziqiş kuçaydi. Yangi öquv yurtlari oçildi, jamoa taşkilotlari taşkil etildi: Madras (hoz. Çennay)da musiqa akademiyasi (1928), Kerala san'at markazi (1930), Xalq san'atini saqlaş Bengaliya jamiyati (1932), Dehlidagi Gandharva Mahavidyalay musiqa instituti (1939) va b. Vişnu Narayyana Bhatkhande, Vişnu Digam-bar Paluskar, Çinnasvami Mudalyar, Subbarama Dikşitar kabi musiqaşunos olimlar hind musiqa madaniyatini rivojlantirişda öz ilmiy asarlari bilan katta hissa qöşdilar.
Hindiston mustaqillikni qölga kiritgaç (1947), hind musiqasining rivojlanişida yangi davr boşlandi. Teatrlarda yangi musiqali spektakllar qöyildi (Şila Vatsning «Qotgan yer», Ğulom Haydarning «Böysunmas Pan-job», S.Şankarning «Poyezd», G.D.Madgulkarning «Ram haqida qissa» va b.). Kino musiqasi kompozitorlik ijodini rivojlantirişda muhim omil bölib qoldi, unda milliy va Ğarbiy Yevropa maktablarining uslubiy omillari uyğunlaşgan. natijada kompozitorlar tomonidan kino uçun xalqqa manzur kuy va qöşiqlar yaratildi. 1960—90 y.larda A.Vişvas, H.Kumar, S.Çoudhuri, R.Barman, Ravi, Nauşad, Xayyom, Madan Mohan kabi kompozitorlar kinomusiqa janrida ijod qilişgan, hozirgi kunda Şankar va Jeykişan, Lakşmikant Pyarelal, S.D.Barman, Anu Malik kabi kompozitorlar bu sohada faol ijod qilmoqda. Ular bastalagan kuy va qöşiqlarni Talat Mahmud, Gita Datt, Şamşod Begum, Manna Dey, Lata Mangeşkar, Muham-mad Rafi, Mukeş, Aşa Bhonsle, Uşa Mangeşkar, şuningdek, Kumar Sanu, Alka, Yagnik, Anuradha Paud-val, Sonu Nigam, Udit Narayyan, B.Subramaniam, Kavita Krişna Murthi, Ar Rahmon Hariharan, Adnan Sami va b. ijro etişgan.
Mumtoz musiqa ijroçiligida Ravi Şankar (setor), Bismilloh Xon, Ali Akbar Xon, Amjat Ali (sarod), Hariprasad Çaurasiya (nay), Pandit Ram Narayyan (sarangi), Pandit S.R.Vyas va Malikarjun Mansur (xonanda-raga), Subbulakşmi, Kişori Amonkar, Sandhya Mukerji (xonanda-raga), Mukeş Şarma (sarod), Irşad Xan (setor va surbahor), ustad Zokir Huseyn va Ilmas Huseyn Xon (tabla), Jagjit Singh (xonan-da-ğazal), Ğulom Ali (xonanda-ğazal), Gulfam Ahmad (sarod va rabab) va b. maşhur.
Hindistonda musiqa maktablari va kollejlari, un-tlarda musiqa f-tlari mavjud. Musiqa san'ati sohasidagi i.t. işlari, san'atkorlarning ijroçilik faoliyatini muvofiklaşti-ruvçi taşkilotlar, musiqa san'atiga oid konferensiya, forum, festivallarni taşkil etuvçi idoralar faoliyat körsatmokda; bular orasida — Dehli musiqa, raqs va drama akademiyasi (Sangit Natak Akademi), Bombay ijroçilik san'ati milliy markazi, Çennay musiqa akademiyasi maşhur. Milliy musiqa madaniyatining turli xil şakllarini tarğibot etişda Umumhindiston radiosi boş vazifani bajarmoqda.
Teatri. H.da xalq teatr tomoşalari qadim zamonlardayoq paydo bölgan. Ular qabilalarning turli urf-odatlari, öyin va raqslari asosida vujudga kelgan. Xalqteatrining asosiy şakllari \ozirgaça yetib keyagan. Aksariyat teatr tomoşalarining asosini qad. \ind epik dostonlar — «Ramayana» va «Ma-habharata»tn olib öynaladigan sa\-nalar taşkil qilgan. Uning eng köp tarqalgan syujeti dostonlar qahramonlari — Rama va Krişna hayotidan olingan lavhalardan iborat. An'anaviy teatrlarning yorqin va ta'sirli vositalaridan biri raqsning bharat-natyam, kat\akaliy, kathak, manipuriy kabi turlaridir. Janubiy H.dagi köp geatrlarning xoreografik asosini bharat-natyam va kathakaliy, Şimoliy H.dagi tsatrlar xoreografik asosini kathak va manipuriy taşkil qiladi. Ğarbiy Bengaliya va Oris-sada jatra lirik dramasi maşhur. Bunda tomoşalar oçiq joyda ötkazilgan, sahna va dekorapiyalar bölmagan. Xalq teatrlari H.ning boşqa r-nlari — Maharaştra (tomoşa), Kaşmir (joşi), Rojasthon (svangi) da ham bölgan. Hind mumtoz teatri taraqqiyo-tida xalq teatrlarining ta'siri kuçli böldi. Uning gullagan davri Bxasa, Kalidasa va Şudraka ijodi bilan bogliq. 12 — 13-a.larda H. mumtoz dramasi tanazzulga uçradi. 16-a.da Mala-bar sohillarida spektakllar tunda bayramlarda qöyiladigan diniy mavzudagi teatr paydo böldi. Bu teatrning sodda turi — tulal 18-a.gaça saqlandi. 19-a.ning 2-yarmida milliy ozodlik harakatining kuçayişi, milliy ongning ösişi Yevropa tipilagi teatrni vujudga keltirdi. Bengal, hind, marath tillarida dramaturgiya yaratildi. 1872 y. bengal dramaturgi G.Ghoş Milliy teatrga asos soldi. U hind teatr san'ati taraqqiyotiga katta ta'sir körsatdi. 19-a.ning 2-yarmi — 20-a.ning 1-yarmida hind teatrida yangi şakllarning paydo bölişi hind yozuvçisi R.Tagor nomi bilan boğliq. 20-a.ning 40-y.lari professional va havaskor teatr jamoalari vujudga keldi; ular Xalq teatrlari assotsiatsiyasi (1943 y. asos solingan) ga birlaşdilar. Mustamlakaçilik tuzumining sönggi yillari mustamlakaçilikni qoralovçi teatr tomoşalarining turli şakllari paydo böldi. H. mustaqillikka erişgaç, milliy madaniyat, jumladan, teatr san'ati rivoj topdi. 1953 y.da Musiqa, raqs va drama akademiyasining oçilişi katta ahamiyatga ega böldi. Kalkuttada «Bohurupiy», «Star», «Rangmahal», «Mi-nerva», Teatr markazi, «Tarun opera», Dehlida «Yangi teatr», Bombayda «Dramatik Vint» teatrlari maşhur. Şuningdek, Ollohobod, Çennay, Bano-ras, Puna va b. şaharlarda ham doimiy teatrlar mavjud. Qöğirçoq teatri ham teatr tomoşalarining eng qad. turlaridan biridir. Soya teatri keng tarqalgan.
Kinosi. H.da birinçi film 1912 y.da işlangan («Roja Xarişçandra», rej. D.G.Pxalke). Dastlabki ovozli kino 1931 y. ekranga çiqdi («Dunyo nuri», rej. A.Iraniy). 1930-y.larda, milliy ozodlik harakati avj olgan davrda ilğor ijtimoiy goyalar bilan suğorilgan «Devdas» (1935, rej. P.S. Baruat), «Kutmagan edilar» (1936), «Qöşnilar» (1939, ikkalasining rej. V.Şantaram) kabi s|>ilmlar yaratildi. 1947 y. Axborot va radioeşittiriş vazirligi huzurida kinematografiya bölimi taşkil etildi. Xalq hayetini haqqoniy aks ettirgan fil-mlar paydo böldi («Yer farzandlari», 1946, rej. Xöja Ahmad Abbos; «Maz-lumlar», 1949, rej. N.Ghoş). 1950-y.larda zamonning muhim ijtimoiy masalalariga bagişlangan «Daydi» (1951, rej. R.Kapur). «Ikki bigha yer» (1953, rej. B.Roy), «Yöldoş» (1953, rej. X.A.Abbos) yaratildi. Rej. S.Reyning «Yöldagi qöşiq» (1955), «Yengilmaganlar» (1957), «Apulning dunyosi» (1959)dan iborat kinotrilogiya-
si jahon kino san'atida muhim voqea böldi. Uşa davrda rej. G.Datt «Qoğoz gullar», «Çanqoqlik», «Oy nuri» filmlarini yaratdi. 1960-y.larda köngiloçar musiqali filmlar yara-tadigan Bombay studiyasidan farqli ölaroq real voqelikni aks ettiruvçi filmlar tayyorlaydigan Kalkutta kino maktabi vujudga keldi («Xor», 1975; «Paraşuram», 1978, ikkalasining rej. M.Sen; «Raqib», 1970; «Uzoq momaqaldiroq» 1973, ikkalasining rej. S.Rey; «Mantxan», 1977, rej. Ş.Benegal). 1970-y. larda rej. Ya.Çop-raning «Şö'la», «Qayerdadir, qaçon-dir», prodyuser R.Kapurning «Bob-bi», rej. R.Reddining «Dafn marosi-mi» filmlari ekranga çiqdi. 1980-y.larda rej. M.Kumarning «Inqilob», rej. B.R.Çopraning «Yonayotgan poyezd», rej. A.Gopalakrişnanning «Yuzma-yuz», rej. G.Aravindoning «Oridad» filmlari şuhrat qozondi. 1990- y.larda rej. A.Çopraning «Dsvona dil», prodyuser M.Kumarning «Be-tob», «Yarador» kabi vatanparvarlik goyalari bilan sugorilgan filmlari ekrapga çiqli. Kino aktyorlaridan B.Saxni, D.Ananl, D.Kumar, M.Ku-mari, Raj, Rişi va Karişma Kapurlar (q Kapurlar tiasi), S.Nirgis, A.Baççan, Amirxon, Şohruhxon, Sal-manxon, R.Mukerji, A.Patel, M.Dikşid va b. maşhur. H.da hujjatli filmlar ham çiqarilali. 1960 y. Puna ş.da Kinematografiya in-ti oçilgan. 1954 y.dan Bombayda xar yili Butun Hindiston kinofes-tivali ötkaziladi. Hiid kino san'-ati vakillari Osiyo, Afrika va Lo-tin Amerikasi mamlakatlarining Toşkentdagi kinofsstinallarida faol qatnaşib, köplab mukofotlarni qölga kiritganlar. H.da yiliga 1000 dan ortiq film yaratiladi va u jahonda yaratilayotgan filmlarning 14% ni taşkil etadi.
Özbekiston — H. munosabatlari. Özbekiston bilan H. örtasidagi munosa-batlar bir neça ming yillik tarixga ega. 1991 y. Özbekiston Respublikasi mustaqillikka erişgaç, H. Özbekiston mustaqilligini tan olib, 1992 y. diplomatiya munosabatlari örnatdi va ikki mamlakat örtasida teng huquqli aloqalar yölga qöyildi. ÖzR bilan H. örtasida munosabatlarning huquqiy asosini turli sohalardagi ikki tomonlama hamkorlikni tartibga solib turuvçi davlat, hukumat va muassasalararo hujjatlar taşkil etadi. 2005 y.gaça ikki davlat örtasida 60 ga yaqin rasmiy hujjat imzolandi. 1992 y. Toşkentda H.ning Boş konsulxonasi (1988 y. taşkil etilgan), 1994 y. Dehlida ÖzR konsulxonasi (1992 y. taşkil etilgan) elçixonaga aylantirildi. Şu davr mobaynida ÖzR Prezi-denti I.Karimov 4 marta (1991, 1994, 2000, 2005) rasmiy taşrif bilan H.la böldi. 1993 y. rasmiy taşrif bilan H. Boş vaziri Narasimxo Rao ÖzRga kelgan. Ikki davlat örtasidagi savdo-iqtisodiy mumosabatlar ikki tomonlama şartnomaviyhuquqiy asoslar-pi taşkil qilgan bir qator iqtiso-diy bitim va hujjatlar, jumladan, «Savdo-iqtisodiy hamkorlik töğrisidagi bitim», «Investitsiyani özaro rağbatlantiriş va himoyalaş tögrisidagi bitim», «Ikki tomonlama soliq solişga yöl qöymaslik tögrisidagi bitim» bilan muvofiqlaştiriladi. 1993 y.da ikki mamlakat örtasida tuzilgan savdo-iqtisodiy va ilmiy-texnikaviy hamkorlik böyiça hukumatlararo qöşma komissiya doimiy faoliyat körsatib kelmoqda. 1993— 2005 y.larda bu komissiyaning 5 ta yiğilişi bölib ötdi. 2003 y. 24—26 mar-tda Toşkentda Hindiston savdo körgazmasi bölib ötdi; unda H.ning yirik korxona va kompaniyalari iştirok etdi. ÖzR Prezidenti I.Karimovning 2005 y. apr.dagi H.ga taşrifi çogida Kiçik biznes va xususiy tadbirkorlik, Ta'lim va madapiyat sohalarida hamkorlik böyiça huku-matlararo hujjatlar imzolandi. mudofaa vazirliklari örtasida harbiy va harbiytexnikaviy hamkorlik töğrisida bitim, Özbekiston Taşqi iqtisoliy aloqalar agentligi bilan Hindiston davlat savdo korporatsiyasi örtasida anglaşuv memorandumi, «Özbekturizm» milliy kompaniyasi b-n Hindiston sayyohlikni rivojlantiriş korporatsiyasi örtasida angla-şuv protokoli, Özbekiston Savdo-sanoat palatasi bilan Hindiston sav-do-sanoat palatalari federatsiyasi hamda H. eksport taşkilotlari federatsiyasi örtasida hamkorlik töğrisida bitimlar, Özbekiston Taşqi iqtisodiy faoliyat milliy banki bilan Hindiston davlat banki hamda H. eks-port-import banki örtasida hamkorlik memorandumlari, «Özsanoatma-şimpeks» davlat aksionerlik taşqi savdo kompaniyasi bilan Hindistonning «Kompetent» kompaniyalari guruhi örtasida Savdo uyi taşkil etiş töğrisida memorandum, Jahon iqtisodiyoti va diplomatiya un-ti bilan J.Neru un-ti hamda Toşkent şarqşunoslik in-ti bilan Mirzo Ğolib in-ti örtasida anglaşuv memoran-dumlari imzolandi. 2004 y. mamlakatlar örtasida tovar ayirboşlaş hajmi 160 mln. AQŞ dollarini taşkil qildp. H.dan Özbekistonga qoğoz va karton, dori-darmon, uskupa, organik va kimyoviy birikmalar kelti-riladi. Özbekiston H.ga rangli metallar va ularlan yasalgan buyumlar, ayrim xizmat turlari, poliz mahsu-lotlari, ipak va kimyoviy tolalarni yuboradi. Ayni vaqtda Özbekistonla H. sarmoyasi iştirokida tuzilgan 40 ga yaqin quşma korxona hamda H.dagi 4 kompaniyaning vakolatxonasi faoliyat körsatmoqda.
Ikki mamlakat örtasida axborot texnologiyalari, kon sanoati, madaniyat, fan, texnika va ta'lim sohasida hamkorlik rivojlanmokda. Ikki mamla-kat olimlari iştirokida ilmiy sim-pozium, seminar va anjumanlar ötka-ziş odat tusiga kirgan. Mamlakatlar tarixi, musiqa, adabiyot, arxeologiya, me'morlik, tibbiyot, biol., kosmik fazoni örganiş, geol. va b. köplab sohalarda hamkorlik yölga qöyilgan. 1991 y. Hindistonda buyuk özbek şoiri Alişer Navoiyning 550 yilligiga bağişlangan Özbekiston madaniyati va san'ati kunlari ötkazildi. 1992 y. okt.da Özbekiston mustaqilligining bir yilligiga bağişlab Dehli ş.da özbek madaniyati va san'-ati festivali bölib ötdi. Şu yil noyab. oyida özbekistonlik taniqli rassom Akmal Nuriddinovning körgazmasi namoyiş etildi. 1993 y. Zahiriddin Muhammad Bobur taval-ludining 510 yilligi H. va Özbekistonda keng nişonlandi. Ikki mamlakat örtasidagi ilmiy-madaniy hamkorlikning rivojlanişida 1994 y. Hindistonning Özbekiston Respublikasidagi elçixonasi huzurida faoliyatini boşlagan H. madaniy markazining hissasi kagta.
Temur Ğiyosov.
Q.: Dravidlar, Hindiston xalq qözğoloni, Kuşon podşoligi, Rojasthon, Tamil adabiyoti
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҲИНДИСТОН (ҳиндча Бҳарат), Ҳиндистон Республикаси — Жан. Осиёлаги давлат. Ҳудуди шим.дан жан.га 3214 км, гарбдан шарққа 2933 км га чўзилган. Шим.да Ҳимолай тоғлари, гарбда Арабистом дснгизи, шарқда Бенгалия қўлтиги билан ўралган. Ҳ. таркибига Арабистон денгизидаги Лаккадив ва Аминдив о.лари, Бенгалия қўлтиғидаги Андаман ва Никобар о.лари ҳам киради. Майд. 3,3 млн. км2. Аҳолиси 1 млрд. 49,5 млн. киши (2002). Пойтахти — Деҳш ш. Маъмурий жиҳатдан 28 штат (з(а(е) ва 7 иттифоқ ҳудуд ((егп(огу)га бўлинади.
Давлат тузуми. Ҳ. — федератив республика. Буюк Британия бошчилигидаги Ҳамдўстлик таркибига киради. Амалдаги конституцияси 1950 й. 26 янв.дан кучга кирган; кейинчалик ўзгартишлар киритилган. Давлат бошлиги —- президент (2002 й.дан А.П.Ж. Абдул Калам). У парламентнинг икки палагаси ва штатларнинг қонун чиқарувчи органлари аъзоларидан иборат сайловчилар ҳайъати томонидан 5 й. муддатга сайланади. Қонун чиқарувчи ҳокимиятни президент па икки палата — Штатлар кепгаши (Ража сабха) ҳамда Халқ палатаси (Лог сабха)дам иборат парламент, ижроия ҳокимиятни президент ва бош вазир бошчили-гидаги ҳукумат амалга оширади.
Табиати. Ҳ. қирғоқлари кам парчаланган, паст, қумли. Асосан, Ҳиндистон я.о. ва Ҳиндгангтекислигида жойлашган; Ҳимолай ва Қорақурум тоғларининг бир қисмини ўз ичига олали. Ҳ. ҳудудининг 3/4 қисми текислик ва ясситоғлик. Ҳиндистон я.о.нинг деярли ҳаммасини Декан ясситоғлиги эгаллаган (шарққа томом 900 м дан 300 м гача пасайиб боради). Ҳиндис-том я.о. шимолида аллювиал Ҳиндганг текислиги жойлашган. Ер шаридаги энг баланд тоғ тизмаси — Ҳимолай (Ҳ.да баландлиги 8126 м, Нангапарбат тоғи) ва Қорақурум тоғлари Ҳ.ни шим.дан тўсиб туради. Ҳ.да фойдали қазилмалардап тошкўмир, темир рудаси, титам, олтин, табиий газ, марганец, хромит, боксит, олмос, қимматбаҳо тошлар, мис, мефть, слюда, қўрғо-шин конлари бор. Иқлими, асосан, тропик иқлим, шим.да тропик мус-сонли иқлим. Июнь — окт.да иссиқ ва нам, нояб.— фев.да қуруқ, салқин, март — майда жуда иссиқ ва қуруқ иқлим. Нам мавсумда йиллик ёғиннинг 70—90% ёғади. Йиллик ёғин Ғарбий Гат ва Ҳимолай тоғларининг шамолга рўпара ём бағирларида 5000— 6000 мм, Шиллонг платосида 12000 мм (Ер юзидаги энг серёғин жой), Ҳиндганг текислигида 100 мм, Ҳиндистон я.о.нинг марказий қисмида 300—500 мм. Янв.нинг ўртача т-раси текисликларда 15° (шим. да), 27° (жан. да), май ойиники ҳамма жойда 28— 35°, айрим вақтларда 48°. Тоғларда ўртача т-ра янв.да — Г, —8°, июлда 18—23°. Асосий дарёлари: Ганг, ирмоғи Жамна, Ҳинд (ғоқори оқими), Брахма-путра (қуйи оқими), Нармада, Года-вари, Кришна. Дарёлари ёзда серсув (муссон ёмғирлари даврида тошади), суғоришда кенг фойдаланилади, айримларида кема қатнайди. Тупроқлари Ҳ. ҳудудининг аксари қисмида қизил, Декан ясситоғлигида қора, Ҳиндганг текислиги ва денгиз бўйи пасттекисликларида жигарранг тупроқ. Ҳимолай тоғлари ём бағрида тоғ-жигар ранг, сариқ, тоғ қўнғир-ўрмон. подзол, тоғ-ўтлоқи тупроқлар пастдан юқорига алмашиниб боради. Ўсимликлардан акация, бамбук, кокос ва хурмо пальмаси кенг тарқалган. Мамлакатнинг 25% ўрмон. Ҳимолай тоғлариниш қуйи ён бағирларида терак, юқорида тик, сандал, ҳимолай кедри, қорақарагай, оққарағай ўсади. Ғарбий Гат тоғлари ён бағри, Ганг ва Брахмапутра дель-талари, Шарқий Ҳимолай тоғ олди доим яшил ўрмонлардан иборат. Ҳ.да ўсимликларминг 21 минг тури тарқалган. Унда Ер юзида мавжуд бўлган барча ўсимликнинг ярмидан кўпини уч-ратиш мумкин.
Ҳайионот дунёси хилма-хил. Сут эмизувчи ҳайвонларнинг 350 тури, қушларнинг 1600 дан зиёд тури бор. Ҳ. ҳудудида фил, маймун, каркидон, шер, қоплон, йўлбарс, мангусг ва б. ҳайвонлар яшайди, иломнинг деярли барчатури мавжуд. Мамлакатда 75 миллий боғ ва 420 дам ортиқ қўриқхона мавжуд. Иирик миллий боғлари: казиранга, Манас, Дачиган, Дадва, «Гуллар водийси» (Уттар-Прадеш), Сариска ва б.
Аҳолиси. Ҳ. — дунёда энг кўп миллатли мамлакатлардан бири. Ҳ.да турли тилларда сўзлашувчи бир неча юз миллат, элат ва қабила яшайди. Аҳолисининг 72% ҳинд-европа тилларининг ҳинд-орий тиллари гуруҳида сўзлашувчи халқлар — ҳиндустонийлар, маратҳлар, бенгаллар, бихарлар, гужаротлар, ориялар, ражастхонилар, панжобилар ташкил этади. Кашмирилар дари тил гуруҳига мансуб. Ҳ. жанубида, асосан, дравид тилларида, шим. ва шим.-шарқида тибет-бирма тилларида сўзлашувчи халқлар яшайди. Шаҳар аҳолиси 30%. Расмий тиллар — ҳинд ва инглиз тиллари. Аҳолининг кўпчилиги (83%) ҳиндуийлик динига эътиқод қилади; ислом (10%), христиан (2%), сикҳизм (2,5%) ва б. динларга эътиқод қилувчилар ҳам бор. Йирик шаҳарлари: Калькутта, Бом-бай, Деҳли, Ченнай, Бангалор, Аҳмадобод, Ҳайдаробод, Пуна, Кан-пур, Нагпур, Жайпур, Лакҳнау.
Тарихи. Археологик топилмалар Ҳ.да одамлар тош давридаёқ яшаганлигидан далолат беради. Мил. ав. 3-минг йилликнинг 2-ярми — 2-минг йилликнинг 1-ярмида Ҳинд дарёси водийсида юксак даражада ривожланган ша\ар маданияти вужудга келган (қ. Хараппи маданияти). Мил. ав. 2-минг йилликнинг 2-ярмида шим.-ғарбдан Ҳ.га орийлар кириб кслиб, аввал Пан-жоб, кейинчалик Ганг дарёси нодийсида жойлашдилар. Мил. ав. 6-а.да шимолий Ҳ.нинг шарқий қисмида, Ганг ва Жамна дарёлари ҳавзаларида Мага-й\»адавлати бўлган. Мил. ав. 6—4-а.ларда иқтисодий тараққиёт қад. ҳинд жамиятида турмуш шароитларини анча ўзгартирди. Куллар ва ёлланма ишчиларнинг меҳнатидан деҳқончилик, ҳунармандчилик ва кончилик ишларида фойдаланилди. Ижтимоий зиддиятларнинг кучайиши диний-сектантлик ҳаракатини пайдо қилди, оқибатда буддизм ва жайнизм динлари вужудга келди. Мил. ав. 4-а. ўрталарида Нандалар сулоласи даврида қарийб бутун Ҳинд дарёсининг водийси магадҳа давлати тасарруфида бўлган. магадҳа давлати равнақ топган даврда Ҳинд дареси ҳавзасининг бир қис-мини Ахоманиилар босиб олди. Мил. ав. 327—325 й.ларда Ҳ.га Искандар Мақдуний бостириб кирди. Магадҳа давлатининг босқинчилик урушлари Маурийлар империяси даврида ҳам давом этди. Подшо Ашока ҳукмронлигида қарийб бутун Ҳ. ва ҳоз. Афғо-нистоннинг бир қисми Маурийларга қарашли эди. Мил. 1-а.да Ҳ. шим.нинг катта қисми кушонлар қўл остига ўтди (қ. Кушон подшолиги). Кушонлар давлати емирилгач, 4-а.да Ҳ. шим.да яна Магадҳа далвати равнақтопди. Кейинчалик Гупталар сулоласи даврида шимолий Ҳ.нинг талайгина қисми — шарқда Бенгалия қўлтигилан гарбда Панжоб ва Катхиявар я.о.гача бўлган ҳудуд Магадҳа давлати таркибига кирди. Худди шу даврда Декапда Ваката-ка, Паллавлар, Ванга каби давлатлар мавжуд бўлган. 2—4-а.ларда бу ерда қулдорлик тузуми емирила бошлаган. 6— 12-а.ларда Ҳ.да бир неча давлат мавжуд бўлган. 7-а.нинг 1-ярмида маҳаллий подшолардан бири Ҳарша Ҳ.шим. даги бир неча давлатларни забт этиб, Ҳарша империясига асос солди. Бу империя 30 й. ҳукм сурди. 8-а. бошларида араблар Синдни босиб олдилар. 11-а. бошларида Маҳмуд Ғазнавий Ҳ. шим. га бир неча марта ҳужум қилиб, Панжобнинг бир қисмини ўз давлати таркибига қўшиб олган. 12-а. охири — 13-а. бошларида Ҳ. шим.ни Ғурийлар давлати ҳукмдори Муҳаммад Ғурий забт этди. Унинг ўлимидан сўнг Ғурий ноибларидан бири Қутбиддин ОйбоқДе^ли султонлигига асос солди. 14—15-а.ларда ҳинд рожаларининг ҳокимияти сақланган Ражпутана (қ. Рожастҳон) дан ташқари Ҳ. шим.да мустақил Жаунпур, Бенгалия, Гужарот, Малва ҳамда Деканнинг шим. да Бахмоний сул-тонлиги пайдо бўлди. Афғонларнинг Лўдийлар сулоласи ҳукмронлиги даври (1451 — 1526)да Ганг дарёси водийсининг талайгина қисми султонликка қўшиб олинди. 15-а. охирида Ҳ.га дастлабки ев-ропалик мустамлакачилар — португаллар кириб келди ва 16-а.нинг 1-ярмида улар денгиз соҳилига жойлашиб олдилар. 1526 й. апр. да Заҳириддин Муҳаммад Бобур панипатдаги жангда Иброҳим Лўдийни енгиб, Деҳли султонлигини эгаллади ва Ҳ.да Бобурийлар давлатига асос солди (бу давлат 1858 й.гача мавжуд бўлди). 17-а. бошларида Ҳ.га Англия ва Голландиянинг Ост-Индия компаниялари суқилиб кирди ва португалларни Ҳ. билан олиб бораётган денгиз савдосидан маҳрум қилиб, мамлакатда қатор фактория (савдо-сотиқ пунктлари) оча бошлади. 1664 й. фран-цузларнинг Ост-Индия компанияси ҳам ташкил этилди. Бобурийлар ўртасидаги ўзаро ички кураш инглиз ва французларнинг Ост-Индия компанияларига Ҳ.да ҳарбий экспансия уюштириш имконини берди. Ҳ.да устунликка эришиш учун бу икки компания ўртасида Жаиубий Ҳ.да бўлиб ўтган жанглар (1756—63) натижасида Англиянинг Ост-Индия компанияси ғолиб чиқиб, Бенгалияни забт этди, Карнатик ва Ауд хонликларини ўз вассалларига айлантирди. 1803 й. Деҳли босиб олингач, бобурий подшолар инглизлар Ост-Индия компаниясига мутлақ қарам бўлиб қолди. 1833 й. Ост-Индия компанияси савдоташкилоти сифатида гугатилиб, унга Ҳ.ни мустамлакачилик асосида бошқариш вазифаси юк-латилди. Ҳ. сскин-аста Буюк Британи-яга қ.х. хом ашёси етказиб берадиган базага айланиб қолди. 19-а. ўрталарида мустамлакачиларга қарши халқ қўзғо-лонлари бўлиб ўтди. 1857— 59 й.ларда бўлиб ўтган машҳур сипоҳийлар қўзғо-лони (қ. Ҳиндистон халқ қўзғолони) Ҳ.нинг кейинги тараққиётига таъсир кўрсатди. 1858 й. Ост-Индия компани-яси тугатилиб, Ҳ.ни бевосита Буюк Британия идора қила бошлади. 19-а.нинг 80-й.ларидан мамлакатда халқнинг норозилик намойишлари, митинглар, иш ташлашлар авж олди. 1885 й. қатор миллии ташкилотлар бирлашиб, Ҳиндистон миллий конгресси (ҲМК)га уюшди. 20-а. бошлари унда Б. Тилак бошчили-гида сўл демократик оқим шаклланди. 1905-08 й.ларда миллий озодлик ҳаракати янада авж олди. Айниқса, 1908 й.ги Бомбай иш ташлаши муҳим аҳамиятга эга бўлди. Буюк Британия ҳукумати миллий озодлик ҳаракатини диний жамоа белгилари бўйича бўлиб ташлашга ҳаракат қилди ва 1906 й. Мусулмонлар лигаси партиясининг пайдо бўлишига кўмаклашди. Унга қарши ҳиндуларнинг Ҳинду махасабха (ҳиндуларнинг буюк иттифоқи) сиёсий ташкилоти тузилди. 1-жаҳон уруши даври (1914— 18)да Ҳ. метрополия томонида урушда қатнашди. 1918 й.дан мустамлакачиликка қарши кураш янада авж олди. Бу даврда ҲМК раҳбарларидан бири бўлган М.К.Ганди мустамлакачиларга қарши курашнинг сатъяграха (куч ишлатмасдан қаршилик кўрсатиш) шаклини тарғиб қилди. Ганди таълимоти — гандизм ҲМК партиясининг расмий мафкурасига айланди. Инглиз мустамлакачиларининг Амритсар қирғини (1919 й. апр.)дан сўнг дек.да ҲМК итоат қилмаслик кампаниясини авж олдирди. 1918—22 й.ларда ишчилар ҳаракати кучайди. 1920 й. Бугун Ҳин-дистоп касаба уюшмалари конгресси ташкил этилди. 1923—27 й.ларда миллий озодлик ҳаракати вақгинча сусайди. 1927 й. ҲМКда антиимпериалистик курашни фаоллаштириш тарафдорларини бирлаштирган сўл қанот вужудга келди. Унга Ж. Неру ва С.Ч.Бос раҳбарлик қилдилар. 1929—30 й.лардаги жаҳон иқтисодий бўҳрони антиимпери-алистик ҳаракатни янги босқичга кўтарди. 1930 й. ҲМК М.Ганди раҳ-барлигида яна бўйсунмаслик кам-паниясини бошлаб юборди. 1931 й. мартда ҲМК раҳ-барлари мустамла-качи ҳукмрон дои-ралар билан музокара бошлади. Ҳар икки томон келиша олмагач, бўйсун-маслик кампанияси давом эттирилди (1934 й.гача). 1935 й. Англия парла-менти Ҳ.ни бошқариш тўғрисида ҳужжат (қонун) қабул қилди. Бунга кўра, вилоятларнинг мухтор ҳуқуқлари бир оз кенгайтирилди, уларда маҳаллий ҳукумат тузилди, лекин ҳокимият илгаригидек инглиз мустамлакачилари қўлида қолаверди. Мамлакатда бу реакцион ҳужжатга қарши намойишлар бўлиб ўтди. 1936 й. ҲМК империалистик кучларга қарши ягона фронт тузиш вазифасини илгари сурди. 2-жаҳон уруши (1939—45) даврида Ҳ. антифашистик коалиция томонида бўлди. Уруш сўнггида Ҳ. билан Англия империализми ўртасида иқтисодий ва сиёсий зиддиятлар кескин кучайди. 1946 й. бошида армия, флот ва авиацияда инглизларга қарши оммавий чиқишлар бўлиб ўтди. 1946 й. 18—23 фев.да Бомбайдаги ҳарбий денгизчилар қўзғолони инқилобий ҳаракатнинг юқори чўққиси бўлди. Англия ҳуку-мати миллий ҳаракат раҳбарлари билан музокара бошлаб, 1946 й. баҳорда Ҳ.га доминион мақомини беришга қарор қилганлигини эълон қилди. 1946 й. авг. да Ж.Неру бошчилигида муваққат ҳуку-мат тузилди. Миллий озодлик ҳарака-тининг авж олиб кетиши натижасида инглиз мустамлакачилари Ҳ.дан чиқиб кетишга мажбур бўлди. 1947 й. 15 авг.да Ҳ. ҳудудида икки мустақил давлат — Ҳ. (асосан, ҳиндулардан иборат) ва Покистон (асосан, мусулмонлардан иборат) доминионлари вужудга келди. Ҳ.нинг биринчи бош вазири ҲМК етакчиси Ж. Неру бўлди. 1950 й. 26 янв.да Ҳ. суверен республика деб эълон қилинди. Мамла-катда аграр ислоҳотлар ўтказила бошланди. Саноатда давлат секторини яратиш ва уни ривожлантириш, қ.х.да заминдорлик ер эгалигини тугатиш йўллари бел-гиланди. 1964 й. майда Ж. Неру вафотидан сўнг ҲМК партиясининг аҳволи оғирлашди. 1965 й. кузда Ҳ. — Покистон можароси юз берди. 1966 й. Тошкент учрашувиця имзоланган Тошкент декларацияси икки мамлакат ўртасидаги низоларни ҳал қилинишига асос бўлди. 1966 й. янв.да Л.Б.Шастри вафотидан сўнг Ж.Нерунинг қизи — И.Ганди Ҳ. Бош вазири бўлди. 1977 й. мартда парламентга ўтказилган сайловда Жаната парти (партияси) ғолиб чиқди. Бу ҲМКнинг кейинги 30 й. (1947— 77) мобайнидаги биринчи йирик мағ-лубияти эди. Жаната парти етакчиси М.Десаи Ҳ. Республикасининг тўртинчи Бош вазири бўлди. 1977 й. мартдаги мағлубиятдан кейин ҲМК партияси инқироз даврини бошидан кечирди. Партиянинг бир қанча кўзга кўринган раҳбарлари Жаната партига ўтиб кетди. 1978 й. янв.да собиқ Бош вазир И.Ганди ва унинг бир қанча тарафдорлари ҲМК дан чиқиб, янги партия — ҲМК(И)ни туздилар. 1980-89, 1991-96 й.лар ва 2004 й.дан ҲМК [1978 й.дан ҲМК (И)] ҳокимият тепасида. Ҳ - 1945 й.дан БМТ аъзоси. 1991 й. 26 дек.да УзР суверенитетини тан олган ва 1992 й. 18 мартда дипломатия муносабатлари ўрнатган. Миллий байрамлари: 26 янв. — Республика куни (1950) ва 15 авг. — Мустақиллик куни (1947).
Асосий сиёсий партия ва касаба уюш-малари. Ҳ. миллий конгресси (И) партияси, ҲМК (1885 й. 28 дек.да ташкил этилган)даги бўлинишдан кейин 1978 й. янв.да тузилган; Бхаратия жаната парти, Жаната парти (1977 й. тузилган) нинг бўлиниши натижасида 1980 й. апр. да ташкил этилган; Жаната дал партияси, 1988 й. 11 окт.да тузилган; Ҳ. Коммунистик партияси, 1925 й. 26 дек.да асос солинган; Ҳ. Коммунистик партияси (марксистик), 1964 й. нояб.да тузилган. Умумҳиндистон касаба уюшмалари конгресси, 1920 й. тузилган; Ҳ. касаба уюшмалари миллий конгресси, 1947 й. асос солинган; Ҳинд касаба уюшмалари маркази, 1970 й. ташкил этилган.
Хўжалиги. Ҳ. — аграр-индустриал мамлакат. Саноат и.ч., жалб қилинаётган хориж сармояси ҳажми жиҳатидан дунёдаги ривожланган ўнта давлат қаторига киради. Ялпи ички маҳсулотда қ.х., ўрмон хўжалиги ва балиқ овлаш 25%, саноат 30%, хизмат кўрсатиш тармоғи 45% ни ташкил этади. Иқтисодиёти кўп укладли. Ялпи миллий маҳсулотининг 28% ни ташкил этувчи давлат сектори ҳарбий саноат тармоқлари, атом энергетикаси, транспорт ва алоқада етакчи ўрин эгаллайди.
Қишлоқ хўжалигида майда деҳқон хўжаликлари устунлик қилади. Мамлакатда 8 млн.дан ортиқ фермер хўжалиги бор. Ишланадиган ерлар (165 млн. гектар) мамлакат ҳудудининг 2/3 қисмини ташкил этади; шундан 141 млн. гектари фақат экинзор (35 млн. гектаридан йилига икки марта ҳосил олинади). Қ.х. майдонининг 20% суғорилади. Мамлакатда аҳоли сони кўп бўлишига қарамай, унинг қ.х. маҳсулотларига бўлган эҳтиёжи тўлиқ қондирилибгина қолмай, кўп қисмини экспорт ҳам қилади. Қ.х. деҳқончиликка ихтисослашган. Асосий экинлари — шоли, буғдой, тариқ, дук-какли дон экинлари ва мойли ўсимликлар. Ҳ. шакарқамиш, ер ёнғоқ, чой, жут, канакунжут, пахта етиштириш бўйича дунёда олдинги ўринларда туради. Шунингдек, каучук, кофе, маккажўхори, тамаки, қалам-пир, зираворлар (мурч, кардамон, мушк, долчин ва ҳ.к.) етиштирилади. Хда кокос пальмаси, банан, цит-рус ва б. мевали дарахтлар ҳам ўсти-рилади. Чорвачилигида қорамол, қўй, эчки, чўчқа, йилқи, туя, пар-ранда боқилади. Пиллачилик ривожланган. Балиқ ва денгиз ҳайвонлари овланади. Ўрмон хўжалигида қиммат-баҳо ёғоч тайёрланади.
Саноатида марганец, слюда (ду-нёда олдинги ўринлардан бирида), тошкўмир, титан, темир рудаси, ол-тин, табиий газ, хромит^ нефть, бок-сит ва б. қазиб олинади. Йилига ўртача 380 млрд. кВт-соат электр энергияси ҳосил қилинади (унинг 4/5 қисми иссиқлик электр ст-яларида, 1/7 қисми ГЭСларда); АЭСлар ҳам бор. Етакчи саноат тармоқлари: тўқимачилик (асо-сан, жут ва ип-газлама), озиқ-овқат (қанд-шакар, тамаки), тери-пойабзал саноати. Нефтни қайта ишлаш, це-мент, қоғоз, шиша-ойна и.ч. корхоналари мавжуд. Қора ва рангли метал-лургия, кимё саноати, машинасозлик ривожланган. Дунёдаги ахборот технологиялари йўналишидаги корхоналарнинг ярмидан кўпи Ҳ.да жойлашган. Ядровий технологиялар ва коинотни забт этиш бўйича етакчи ўринда. Ҳ.да ишлаб чиқариладиган саноат маҳсулотларининг 40% га яқинини майда ва ҳунармандчилик корхоналари беради.
Транспортида т.й. транспорти муҳим роль ўйнайди. Т.й.лар узунлиги 75 минг км (15% электрлаштирилган). Автомобиль йўллари уз. 3 млн. км дан ортиқ. 1984 й. Калькутта ш.да мет-рополитен ишга тушган. Мамлакатда кемалар қатнайдиган дарё йўллари сони 14 та. Мамлакат ташқи савдо айланмасининг 90% денгиз йўллари орқали амалга оширилади. Денгиз савдо флотининг тоннажи 10366 минг т дед-вейт. Йирик денгиз портлари: Бомбай, Калькутта, Кочин, Вишакҳапатнам, Ченнай. Ҳ.нинг кўп шаҳарлари жаҳондаги йирик шаҳарлар билан ҳаво йўллари орқали боғланган. Асосий аэропор-тлари Бомбай, Деҳли, Калькутта, Бангалор, Ченнай, Бхубанешвар, мадурай ш.ларида жойлашган. Мамлакат ичкарисида хизмат қиладиган 90 та аэропорт мавжуд.
Ташқи савдоси . Ҳ. четга машина ва жиҳозлар, кийим-кечак, тери ва ундан тайёрланган буюмлар, кимёвий товарлар, ип-газлама матолар, жутдан тайёрланган буюмлар, темир рудаси, чой, кофе, зираворлар, кон-серва, балиқ ва балиқ маҳсулотлари, бриллиант, қимматбаҳо тошлар чиқаради. Четдан нефть ва нефть маҳсулотлари, и.ч. воситалари, истеъмол моллари ва б. олади. Ташқи савдода АҚШ, Япония, Буюк Британия, Германия, БАА, Бельгия, Италия, Россия, Франция, Саудия Арабистони ва б. давлатлар билан ҳамкорлик қилади. Пул бирлиги — Ҳиндистон рупияси.
Тиббий хизмати. Мамлакатда соғлиқни сақлаш амалиётида халқ табобати ҳам кенг қўлланилади. Тиббиёт ходимлари 100 дан ортиқ тиббиёт олий ўқув юртларида, 16 тиш врачлари коллежларида ва 12 бошқа тиббиёт билим юртларида, ўрта тиббиёт ходимлари 480 тиббиёт мактабида тайёрланади. Мамлакатда кўплаб тиббиёт марказлари, замонавий шифохона ва амбулатория тармоқлари мавжуд. Асосий курорт масканлари: Гужарот штатидаги Титхал, Убхрат, Диу, Даман, Маҳараштра штатидаги Мадҳа, Марв, Карнатакадаги Уллал, Удили, Мангамуру ва б.
Маорифи, маданий-маърифий ва илмий муассасалари. Ҳ. мустақилликка эришган найтда мамлакат аҳолисининг 96% саводсиз бўлган. 1949 й.да қабул қилинган конституция бўйича 6 ёшдан 14 ёшгача бўлган болалар учун бепуд мажбурий таьлим жорий этилди. 2005 й.да саводхонлик даражаси 52% га етди. Мамлакатда катта ёшдаги аҳоли ўртасида саводсизликни тугатиш мақсадида махсус мактаблар очилган бўлиб, уларда 120 млн. киши шуғулланади. Ҳ.да халқ таъдими тизими мактабгача таълим муассасалари, бошланғич ва кичик асосий мактаб, тўлиқсиз ўрта ва тўлиқ ўрта мактабдан иборат. Мала-кали ишчилар ҳунар билим юртларида тайёрланади. Олий ўқув юртларида ўқиш муддати 5—6 й. ва ўқиш пулли. Давлат ўқув юртлари билан бирга хусу-сий ўқув юртлари ҳам мавжуд. мамлакатда 219 ун-т ва ин-т ҳамда 7 мингдан зиёд коллеж бор. Йирик ва қад. олий ўқув юртлари: Бомбай ун-ти, Каль-кутта ун-ти, Ченнай ун-ти ва б. асосий кутубхоналари: Калькуттадаги миллий кутубхона (1902 й. ташкил этилган), Деҳлидаги оммавий кутубхона (1951), Ченнайдаги оммавий марказий кутубхона (1896) ва б. Мамла-катда 460 дан ортиқ музей фаолият юритади. Йириклари: Ченнайдаги давлат музейи (1851 й. ташкил этилган), Деҳлидаги ҳоз. замон санъати миллий галереяси (1954), Янги Деҳли (Нью-Дели)даги Миллий музей, Варанаси ш.даги Санъат музейи, Калькуттадаги Ҳиндистон музейи (1814), Бирла Технология музейи, Бомбайдаги Ғарбий Ҳиндистон музейи, Деҳлидаги Ж.Неру (1964), М.Ганди (1948) мемориал музейлари.
Ҳ.да илмий тадқиқотлар ун-т ва махсус марказлар-да, илмий жамият ва ассоциацияларда, фанлар ака-демияларида олиб борилади. Ҳиндистон миллий фанлар академияси энг йирик илмий муассаса ҳисобланади. И.т.ларга Илмий ва саноат тадқиқотлари кснгаши, Атом энергияси бўйича комиссия, Қ.х. тад-қиқотлари бўйича Ҳ. кенгаши, Тиббиёт тадқиқотлари бўйича Ҳ. кенга-ши, Ун-тларни маблағ билан таъминлаш комиссияси, Мудофаа тадқиқотлари ташкилоти раҳбарлик қилади. Ҳиндистон илмий конгресси ассоци-ацияси Ҳ.нинг энг оммавий илмий жамиятидир. Ҳ.да 130 махсус и.т. муассасаси, 700 дан ортиқ ихтисослашган лаборатория и.т.лар олиб боради. Мамлакатда и.т. билан 2,5 млн. киши шуғулланади.
Матбуоти, радиоэшиттириши ва телекўрсатуви. Ҳ.да 84 тилда умумий адади 51 млн. нусхадан иборат 19 минг газ., 35 млн. нусхадан иборат 18 минг жур. нашр этилади. Йириклари: «Индиан экспресс» («Ҳинд экспрссси», инглиз тилидаги кундалик газ., 1932 й.дан), «Хиндустан таймс» («Ҳиндистон вақти», инглиз тилидаги кундалик газ., 1923 й.дан), «Таймс оф Ин-диа» («Ҳиндистон вақти», инглиз тилидаги кундалик газ, 1838 й.дан), «Стейтсмен» («Давлат арбоби», инглиз тилидаги кундалик газ., 1875 й.дан), «Нэшнл геральд» («Миллий хабарчи», инглиз тилидаги кундалик газ., 1938 й.дан), «Нав бҳарат таймс» («Янги Ҳиндистон вақти», ҳинд тилидаги кундалик газ., 1947 й.дан), «Ная патх» («Янги йўл», ойлик адабий-бадиий ва ижтимоий-сиёсий жур., 1954 й.дан), «Форин афферс рипортс» («Халқаро муносабатлар хабарчиси», инглиз тилидаги ойлик жур., 1952 й.дан), «Ҳаёт» (урду тилидаги ҳафтанома, 1963 й.дан), «Ҳин-ду» (инглиз тилидаги кундалик газ., 1878 й.дан), «Ҳиндустан» (ҳинд тилидаги кундалик газ., 1933 й.дан), «Блитц» («Чақмоқ», инглиз, урду, ҳинд, маратҳий тилларидаги ҳафталик жур., 1941 й.дан). Пресс Траст оф Индия, Ҳ.даги энг йирик ахборот агентлиги (ПТИ), 1947 й. ташкил этилган; Юнайтед Ньюс оф Индия (ЮНИ), Ҳ. матбуот ахборот агентлиги, 1961 й. тузилган. Умумҳиндистон радиоси 1936 й.дан, Умумҳин-дистон телевидениеси 1976 й.дан ишлайди. Радиоэшиттиришлар 1927 й.дан, телекўрсатувлар 1959 й.дан бошланган.
Адабиёти. Ҳинд адабиётининг 3 минг йилдан кўпроқ анъанаси ведалар — санскрит тилидаги диний гимнлардан бошланади. Мил. ав. 10—4-а.ларда халқ оғзаки ижодида йирик эпик дос-тонлар — «Маҳабҳарата» ва «Рамая-на» шаклланди. Қад. ҳинд адабиёти ёдгорликлари — пуранлар муқаддас матнлари бу достонлар матнларига яқин. Қад. ҳинд эртаклари тўпламларидан «Панчатантра», «Хитопадеша», «Веталапанчавиншати», «Шуксаптати» машҳур. Муаллифлик адабиёти мил. 1-а. бошларида пайдо бўлди. Санскритадабиётининг буюк шоири ва драматурги Калидасатр. Бхаса (3—4-а.) ва Шудрака (5—6-а.) ҳам машҳур драматург бўлишган. Санскрит адабиётида Бхо-вабхуги (8-а.) ҳам сезиларли из қолдирди. Дандин (7-а.)нинг «Ўн шаҳзода сар-гузашти» романи санскрит бадиий насрининг чўққиси ҳисобланади. Мил. нинг дастлабки асрларидан дравид тиллари (қ. Дравидлар)да, жумладан, тамил тшштги адабиёт (қ. Тамил адабиёти) ривожланди. Тахм. 7-а.дан ўрта асрлар адабиётининг тарихи бошланади. Санскрит ва тамил тилидаги адабиёт билан бир қаторда бошқа тилларда ҳам адабиёт вужудга келди. Янги ҳинд адабиёти дравид ва янги ҳинд-ория тилларида 1-минг йиллик охиридан ривожлана бошлади. Кейинроқ эса кашмир ва синдҳ адабиёти, шунингдек пушту тилидаги адабиёт шакллана бошлади. Мусулмон давлатларининг пайдо бўлиши ва ислом динининг кенг тарқалиши натижасида Ҳ.нинг форс тилидаги адабиёти юзага келди (Хусрав Деҳлавий, Мирзо Бедил ва б.). Шоирлардан Вали (17— 18-а.), Мир Тоқий, Мирзо Ғолиб ва б. урду шеъриятининг энг яхши намуналарини яратдилар. 19-а.нинг 2-ярмида миллий озодлик ҳара-катининг ривожланиши натижасида адабиётда \инд маърифатпарварлик даври бошланди. Бу давр адабиётида Динобондху Мит-тро, Премчанд Мит-тро, Бонкимчондро Чоддопаддқай ва Бенгалиянинг бошқа ёзувчилари самарали ижод қилдилар. Айни вақтда инглиз тилида ижод қилган дастлабки шоирлар (Г.Л.В.Дерозио, К.Г\ ош, Т.Датт)нинг шеърларида инглиз романтизмининг таъсири сезилади. 20-а. нинг 20-й.ларида мустақиллик учун кураш \инд адабиётининг марказий мавзуси бўлиб қолди. Бу даврнинг буюк ёзувчиси бенгалиялик Р. Тагор бўлди. Форс ва урду тилларида ижод қилгаи шоир М.Иқбол ўз асарларида юксак бадиийликка эришди. 1930-й.ларнинг ўрталарида тараққийпар-нар ёзувчиларнинг \аракати вужудга келди. 20-а.нинг 30-й.ларида Ҳ.да инглиз тилидаги наср пайдо бўлди (М.Р.Ананд, Н.К.Нараян, Х.Чаттопа-дхая ва б.). 1936 й. Иремчанд, М. Р. Ананд ва Сажжод Зоҳирлар ташаббуси билан Ҳиндистоп тараққийпарвар ёзувчилар ассониацияси тузилди. Ган-дизм адабиётга чуқур таъсир кўрсатди. Инқилобий ромаитик оқим шакллана бошлади (Жўш Малиҳободий). Шеърият шакллари янгиланди, наср тез ривожлана бошлади. Айни вақтда дека-дентлик оқимлари \ам пайдо бўлди (И.Жўши, М.Варма). Ҳ.нинг мустақилликка эришиши (1947) илғор адабиё-тнинг ривожланишига ёрдам берди. Мустамлакачилик қолдиқларини йўқо-тиш учун кураш ва иқтисодиётнинг юксалиши илгари қолоқ бўлган бир қатор адабиётларнинг ривожланишига қамда янги адабиётларнинг шаклланишига имконият туғдирди. Ҳ.нинг миллий тилларидаги адабиётлар билан бир қаторда инглиз тилидаги адабиёт \ам ривожланган. 1940—60 й.ларда Ҳ.да \ инд прогрессив адабиёт намо-яндалари А.С.Жафри, С.К.Чоухан, Хўжа Аҳмад Аббос, Яшпал, А.Н. Кас-ми, А.Нагар ва б. ўз асарларида мамлакатдаги ижтимоийиқтисодий муам-моларни кўтариб чиқиб, жамиятдаги энг лолзарб масалаларни \ал этишга даъват этдилар. Миллий адабиёт вакилларидан Б.Бхаттачория, М.Р.Ананд, М.Бондопаддхай, Т.Бондопаддхай, Г.Сингх, Р.В. Десаи, Р.Кришнамур-ти, Р.А.Махадеван, Вшъчатхол ва б. ўз асарларида мамлакатда иқтисодий истиқлолга эришиш, қашшоқликни бар-тараф этиш, саводсизликни тугатиш, халқнинг маънавий даражасини ошириш каби муаммоларни кўтариб чиқ-дилар. Прогрессив ёзувчилар Ш.Чоу-хан, Х.Двидедининг ғоявий эстетик қарашлари мамлакатдаги ижтимоий-сиёсий \одиса ва жараёнлар билан чам-барчас боғланган. Ёзувчи И.Жўши \инд адабиётида «психологик адабиёт» вакили сифатида намоён бўлди. Ёзувчи ва драматург В.Прабхакара ўз асарларида мустақил Ҳ.нинг ижтимоий муаммоларини \аққоний тарзда тасвирлади. 1980—90-й.ларда М.Ракеш, Камлешвар, Б. Сахни, Ж.Кумар, Дуг-гал, А.Притам, К.Азми, Саксена, Вимал ва б. адиблар самарали ижод қилдилар (яна қ. Хш«) адабиёти).
Меъморлиги. Ҳ.да мил. ав. 3—1- минг йилликлар-даёқ мудофаа, хўжалик ва турар жой бинолари, боғ ва сув \авзалари бўлган йирик ша\арлар (Санг\ ол, Лот\ал, Матҳура, Паталипутра) қурилган. Мил. ав. 4—2-а.ларда улкан қалъа, саройлар (Патали-путрадаги подшо Ашока саройи), диний ашёларга мўлжалланган иншоот — ступалар, мемориал устун (стамбха)лар, ғор ибодатхоналари (Карлида, мил. ав. 1-а.; Ажантат, мил. ав. 2-а. — мил. 7-а.) ва монастирлар, эҳромлар яратилган. Милод бошларида будда ибодатхоналарининг янги турлари (Сангида ер устига қурилган тўрт колоннали пешай-вондан иборат куб шаклидаги ибодатхона, 5-а.; Эллорда яхлит қоятошни ўйиб ишланган ибодатхона, 8-а.) пайдо бўлди. 6—7-а. ларда ибодатхоналарнинг силлиқ минора шаклидаги шим. (Мадь\я-Прадеш штатида жойлашган Кхажурахо ибодатхоналар мажмуасидаги Кандарья Махадео ва Бхубанешвар ш.даги Муктешвара ибодатхоналари) ва зинасимон минора шаклидаги жан. (Ма-хабалипурамдаги Дхармаражаратха ибо-датхонаси) турлари шаклланди. Шу даврда Банорас ш.да \индулар ибодатхоналари қурилди; шақарда 1500 га яқин ибодатхона бор. 13-а.дан Дехли султонлиги даврида йирик сарой ансамбллари, масжид, гумбазсимон мақбара, миноралар (Дехдидаги Қутб Минор деб аталган минорали Қувватул-Ислом масжиди, 1 193 й.дан қурила бошланган) \ амда муста\кам қалъа деворлари билан ўралган шақарлар (Сири, Жақонпа-но\, Туғлақобод, Ферузобод; \аммаси 14-а.да \оз. Деқли худудида) қурилди. Бобурийлар давлати ташкил бўлгач, Ҳ. меъморлиги юксак чўққиларга эришди: ша\ар ва қалъа қурилиши санъатининг ажойиб намуналари яратилди (Агра, Ажмер, Олло\ ободдаги қалъалар, «Фате\пур-Секри» ша\ар-қалъаси, 1569—84), қуббасимон мақбаралар (Де\лидаги Хумоюн мақбараси, 1565; Агра ш. яқинидаги Тожмаҳал) қурилди.
Қурилишда мармар энг кўп ишлатиладиган қурилиш материалига аиланди. Айни пайтда Ҳ.нинг айрим ҳудудларида меъморликда маҳаллий колорит сақланиб қолди (Асарвдаги Дадагарир булоқ павильони, 16-а.да., Датиядаги Бир Сингх Део саройи, 17-а. боши). 16-а.да яратилган Ҳайдарободдаги Чор Минор Зафар арки, унинг яқинидаги Макка масжиди, Аҳмадободдаги чайқалиб турадиган миноралар улкан тарихий обидалардир. 17-а.да «Марварид» номи билан аталган масжид, Жаҳонгиршоҳнинг мармардан қурилган мақбараси, Деҳлидаги Ранг Маҳал саройи, дурлар билан безатилган масжид, сикҳларнинг Амритсардаги саждагоҳи — Олтин ибо-датхона бунёд этилди. Бароми (Рожа-стҳон), Канарак (Орисса), Кажурахо (Мадьҳя-Прадеш) даги ибодатхоналар ҳинд меъморлигининг бебаҳо ёдгорликларига айланди. 19-а.да эски шаҳарлар (Калькутта, Мадрас, Бомбай) ривожланди ва Европа меъморлиги услубидаги иншоотлар бунёд этилди. Мустақилликка эришгач, мамлакатни индустрлаштириш билан боғлиқ бўлган қурилишлар авж олди. Янги шаҳарлар қурилди (Чандигарх, 1951—56, Ле Корбюзье бошчилигидаги меъморлар гуруҳи; Бхилаи, 1963 й.дан қурила бошланган, ҳинд меъморлари гуруҳи). Замонавий бинолардан йириклари: Калькуттадаги банк (1969, меъмор А.Гупта), М.Ганди музейи (1960—63, меъмор Ч.Корреа), Канпур ш.даги Технология ин-ти (1963, меъмор А.Канвинде), Бомбайдаги «Тожмаҳал» меҳмонхонаси (1975).
Тасвирий санъати. Ҳ. жанубида тош даврига оид ғорлардаги расмлар, қиз-дирилган лойдан тайёрланган буюмлар, заргарлик безаклари сақланган. Моҳенжодаро, Хараппа ва Ҳинд дарёси ҳавзасининг марказларида мил. ав. 3—2-минг йилликда илк синфий жамият санъати ривожланди (ҳайвон ва мифологик образлар тасвирланган бўртма муҳртуморлар, ҳайкалча ва б.). Мил. ав. 4—2- а.ларда тошдан ёдгорликлар тайёрланди (Дидарганжадан топилган маъбудалар ҳайкали, Сарнатхадан топилган «Шерали каптель»). Мил. 1— 5-а.ларда Кушон подшолиги даврида Гандхара бадиий мактабига мансуб буддавий ҳайкаллар ясаш ривожланди. 5—7-а.ларда деворий рассомлик гул-лаб яшнади (Ажантадат ғор ибодатхоналар). 10— 12-а.ларда бронза ҳайкал-тарошлиги кенг тарқалди [рақс тушаё-тган Шива (Натаражан) ҳайкалчаси]. 13-а.дан Деҳли султонлиги ва кейинчалик Бобурийлар давлати даврида амалий безак санъати ва китоб мини-атюраси тараққий этди. Ўрта асрларда Ҳ.да миниатюра санъати ривожланди. Дастлабки ҳинд миниатюра мактабларидан гужарот мактаби машҳур бўлган. 16-а.да миниатюра санъатининг бобурийлар мактаби вужудга келди. Бу мактаб вакиллари тасвирнинг ҳаққоний бўлишига интилди; тарихий рисолаларга безаклар яратиш, портрет ва ани-малистик жанрлар кенг тарқалди. мустамлакачилик даврида Ҳ. профессионал санъати деярли ривожланмади, халқ ҳунармандчилиги (гилам тўқиш, каш-тачилик, тўқиш, фил суяги ва ёғоч ўймакорлиги, қадама нақш, танга зарб қилиш ва б.) тараққий этди. 19-а. охи-ридан замонавий рассомлик вужудга келди (Р.Р.Варма). 20-а. бошларида, «Бенгалия уйғониш даври»да кўп рас-сомлар миллий анъаналарни сақлаб қолдилар (рангтасвирчилар А.Тагор, Н.Бос, С.Укил; ҳайкалтарош В.П.Кар-маркар ва б.). Ҳ. тасвирий санъатида турли оқим ва мактаблар, жумладан модернистик оқим ривожланган. Рас-сомлар Д.П.Р.Чоудхури, Б.Н.Жижа, С.Н.Банержи, ҳайкалтарошлар К.Сен, Ч.Кар, П.Д.Гупта, графиклар Х.Дас ва б. миллий санъат анъаналарида асарлар яратдилар. Ҳ.да амалий безак санъати ҳам ривожланган.
Мусиқаси 4 минг йиллик тарихга эга бўлиб, дунёда энг қад. ва ўзига хос шакллардан ташкил топган. Унинг илдизлари халқ байрам ва диний маросимлари, Хараппа маданияти (айниқса, Моҳенжодаро тараққиёт даври) билан бевосита боғлиқ. Ҳ.нинг қад. ёзма ёдгорликлари («Ведалар» — «Ригведа», «Самаведа», «Атҳарваведа» ва «Яжур-веда»; мил. ав. 2—1 минг йилликлари)да диний мадҳиялар ўз аксини топган. Мусиқашунослар Ҳ.да мумтоз муси-қанинг юзага келишини бевосита «Са-маведа» билан боғлашади. Унинг фалсафий-эстетик ва назарий мезонлари Бҳаратанинг санскрит тилида ёзилган «Натьяшастра» рисоласида асослаб берилган (тахм. мил. 3—4-а.лар), Матанганинг «Бриҳадеши» рисоласида (5— 7-а.лар) ҳинд мумтоз мусиқаси ҳақида батафсил маълумотлар берилган. шарангадеванинг «Сангитаратнакар» 7 жилдли тўпламида (13-а.) ҳинд рагалари, уларнинг парда ва ритмик тузилиши, миллий мусиқа созлари ва б. масалалар ёритилган. Рамаматьянинг «Сварамелакаланидҳи» (16-а.) ҳамда ҳинд олимларининг бошқа рисолаларида мусиқий товушлар (тҳатҳ) тизими коинот қуввати сифатида юзага келган товуш (нада)лар ҳамда олам тараққиёти маҳсули бўлмиш усуллар бирлашуви маъносида талқин этилади. Космологик тасаввурлар асосида Куеш тизимининг 7 та сайёрасига нисбат берилган 7 та асосий парда, улар негизида 22 ярим тондан кам бўлган интервал (шрутилар) тизими юзага келган.
13-а.дан бошлаб Шим. Ҳ. мусиқа маданияти Марказий ва Урта Осиё халқларининг бадиий анъаналари, мусулмон санъати таъсирида ривожланиб борган. Бунинг натижасида ҳинд мумтоз мусиқасида 2 асосий услуб қарор топди: шим. («ҳиндустани») ва жан. («карнатак»). Жан. Ҳ. мусиқа услуби (карнатак) асосан анъанавий хонан-далик санъати билан ажралиб туради, унда рагалар негизида диний қўшиқчилик жанрлари — киртан, пада (бастакорлар Пурандарадаса, 15—16-а.лар; Кшетрайн, 17-а.), крити (мумтоз ашуланинг асосий тури; Шьям Шастри, Муттусвами Дикшитар, Тьягаража ижодида равнақ топган, 18—19-а. лар), енгил мумтоз мусиқа жанрлари — тиллана (18-а.), жавалли (19-а.) ва б. кенг ўрин олган.
Шим. Ҳ. мумтоз мусиқасида энг муҳим лирик жанрлардан «дҳрупад» (Свами Ҳаридас, Мийан Тансен, 16—17- а.лар), хонандаликда, сўнгра созандаликда ҳам ишқий ва ширин кайфиятни акс эттирувчи, виртуозли «хайал» (манбаларда унинг асосчиси Амир Хус-рав Деҳлавий ҳисобланади) жанрлари кенг ўрин олган. Мумтоз мусиқа соҳасида «тҳумри», «ғазал», «кавалли», сўфиёна «калам», шунингдек, «дад-ра», «таппа», «тарана»лар ҳам мавжуд.
Ҳинд мумтоз мусиқаси, мусиқий фольклор, рақс санъати шакллари асосида анъанавий мусиқий театр турлари — жатра, якшагана, тамаша ва б. ташкил топган. Мумтоз рақс турларига бҳарат натьям, катҳакали, катҳ-ак, манипури, одисса ва б. киради.
Ҳинд халқ мусиқа ижоди турларининг бойлиги ва ранг-баранглиги Ҳ.да турли миллат вакилларининг истиқомат қилиши, улар кўп тилларда сўзлашуви билан белгиланади. Халқ мусиқа чолғуларидан урма дҳол, дҳолак, дамару, удуккаи, пуфлама комбу, сингҳ, тиручиннам, карнай, мурали, моҳори, нагасар, торли-чертма экта-ра, дутара, тунтуне, жантар, торликамонли камайча, банам, саринда ва б. кенг ўрин олган. Профессионал мусиқа созларидан вина, сетор, сарод, тампура, саранги, най, бансури, сур-най, шоҳнай, нагасварам, фисгармония, пакҳоваж, табла, мриданга, гҳа-там ва б. оммалашган.
Ҳиндистонда миллий озодлик ҳаракати ва мустамлакачиликка қарши курашнинг кучайиши (19-а.нинг 1-ярми ва 20-а.нинг ўрталари) миллий мусиқа маданиятининг ривожланишида муҳим даврни бошлаб берди. Рабинд-ранат Тагорнинг ижоди ёрқин саҳифа бўлиб қолди. Фаол зиёлилар орасида миллий мусиқа меросини ўрганишга қизиқиш кучайди. Янги ўқув юртлари очилди, жамоа ташкилотлари ташкил этилди: Мадрас (ҳоз. Ченнай)да мусиқа академияси (1928), Керала санъат маркази (1930), Халқ санъатини сақлаш Бенгалия жамияти (1932), Деҳлидаги Гандҳарва Маҳавидьялай мусиқа институти (1939) ва б. Вишну Нарайяна Бҳаткҳанде, Вишну Дигам-бар Палускар, Чиннасвами Мудальяр, Суббарама Дикшитар каби мусиқашунос олимлар ҳинд мусиқа маданиятини ривожлантиришда ўз илмий асарлари билан катта ҳисса қўшдилар.
Ҳиндистон мустақилликни қўлга киритгач (1947), ҳинд мусиқасининг ривожланишида янги давр бошланди. Театрларда янги мусиқали спектакллар қўйилди (Шила Ватснинг «Қотган ер», Ғулом Ҳайдарнинг «Бўйсунмас Пан-жоб», С.Шанкарнинг «Поезд», Г.Д.Мадгулькарнинг «Рам ҳақида қисса» ва б.). Кино мусиқаси композиторлик ижодини ривожлантиришда муҳим омил бўлиб қолди, унда миллий ва Ғарбий Европа мактабларининг услубий омиллари уйғунлашган. натижада композиторлар томонидан кино учун халққа манзур куй ва қўшиқлар яратилди. 1960—90 й.ларда А.Вишвас, Ҳ.Кумар, С.Чоудҳури, Р.Барман, Рави, Наушад, Хайём, Мадан Моҳан каби композиторлар киномусиқа жанрида ижод қилишган, ҳозирги кунда Шанкар ва Жейкишан, Лакшмикант Пьярелал, С.Д.Барман, Ану Малик каби композиторлар бу соҳада фаол ижод қилмоқда. Улар басталаган куй ва қўшиқларни Тальат Маҳмуд, Гита Датт, Шамшод Бегум, Манна Дей, Лата Мангешкар, Муҳам-мад Рафи, Мукеш, Аша Бҳонсле, Уша Мангешкар, шунингдек, Кумар Сану, Алка, Ягник, Анурадҳа Пауд-вал, Сону Нигам, Удит Нарайян, Б.Субраманиам, Кавита Кришна Муртҳи, Ар Раҳмон Ҳариҳаран, Аднан Сами ва б. ижро этишган.
Мумтоз мусиқа ижрочилигида Рави Шанкар (сетор), Бисмиллоҳ Хон, Али Акбар Хон, Амжат Али (сарод), Ҳарипрасад Чаурасия (най), Пандит Рам Нарайян (саранги), Пандит С.Р.Вьяс ва Маликаржун Мансур (хонанда-рага), Суббулакшми, Кишори Амонкар, Сандҳья Мукержи (хонанда-рага), Мукеш Шарма (сарод), Иршад Хан (сетор ва сурбаҳор), устад Зокир Ҳусейн ва Илмас Ҳусейн Хон (табла), Жагжит Сингҳ (хонан-да-ғазал), Ғулом Али (хонанда-ғазал), Гулфам Аҳмад (сарод ва рабаб) ва б. машҳур.
Ҳиндистонда мусиқа мактаблари ва коллежлари, ун-тларда мусиқа ф-тлари мавжуд. Мусиқа санъати соҳасидаги и.т. ишлари, санъаткорларнинг ижрочилик фаолиятини мувофиклашти-рувчи ташкилотлар, мусиқа санъатига оид конференция, форум, фестивалларни ташкил этувчи идоралар фаолият кўрсатмокда; булар орасида — Деҳли мусиқа, рақс ва драма академияси (Сангит Натак Академи), Бомбай ижрочилик санъати миллий маркази, Ченнай мусиқа академияси машҳур. Миллий мусиқа маданиятининг турли хил шаклларини тарғибот этишда Умумҳиндистон радиоси бош вазифани бажармоқда.
Театри. Ҳ.да халқ театр томошалари қадим замонлардаёқ пайдо бўлган. Улар қабилаларнинг турли урф-одатлари, ўйин ва рақслари асосида вужудга келган. Халқтеатрининг асосий шакллари \озиргача етиб кеяган. Аксарият театр томошаларининг асосини қад. \инд эпик достонлар — «Рамаяна» ва «Ма-ҳабҳарата»тн олиб ўйналадиган са\-налар ташкил қилган. Унинг энг кўп тарқалган сюжети достонлар қаҳрамонлари — Рама ва Кришна ҳаётидан олинган лавҳалардан иборат. Анъанавий театрларнинг ёрқин ва таъсирли воситаларидан бири рақснинг бҳарат-натьям, кат\акалий, катҳак, манипурий каби турларидир. Жанубий Ҳ.даги кўп геатрларнинг хореографик асосини бҳарат-натьям ва катҳакалий, Шимолий Ҳ.даги тсатрлар хореографик асосини катҳак ва манипурий ташкил қилади. Ғарбий Бенгалия ва Орис-сада жатра лирик драмаси машҳур. Бунда томошалар очиқ жойда ўтказилган, саҳна ва декорапиялар бўлмаган. Халқ театрлари Ҳ.нинг бошқа р-нлари — Маҳараштра (томоша), Кашмир (жоши), Рожастҳон (сванги) да ҳам бўлган. Ҳинд мумтоз театри тараққиё-тида халқ театрларининг таъсири кучли бўлди. Унинг гуллаган даври Бхаса, Калидаса ва Шудрака ижоди билан боглиқ. 12 — 13-а.ларда Ҳ. мумтоз драмаси таназзулга учради. 16-а.да Мала-бар соҳилларида спектакллар тунда байрамларда қўйиладиган диний мавзудаги театр пайдо бўлди. Бу театрнинг содда тури — тулаль 18-а.гача сақланди. 19-а.нинг 2-ярмида миллий озодлик ҳаракатининг кучайиши, миллий онгнинг ўсиши Европа типилаги театрни вужудга келтирди. Бенгал, ҳинд, маратҳ тилларида драматургия яратилди. 1872 й. бенгал драматурги Г.Гҳош Миллий театрга асос солди. У ҳинд театр санъати тараққиётига катта таъсир кўрсатди. 19-а.нинг 2-ярми — 20-а.нинг 1-ярмида ҳинд театрида янги шаклларнинг пайдо бўлиши ҳинд ёзувчиси Р.Тагор номи билан боғлиқ. 20-а.нинг 40-й.лари профессионал ва ҳаваскор театр жамоалари вужудга келди; улар Халқ театрлари ассоциацияси (1943 й. асос солинган) га бирлашдилар. Мустамлакачилик тузумининг сўнгги йиллари мустамлакачиликни қораловчи театр томошаларининг турли шакллари пайдо бўлди. Ҳ. мустақилликка эришгач, миллий маданият, жумладан, театр санъати ривож топди. 1953 й.да Мусиқа, рақс ва драма академиясининг очилиши катта аҳамиятга эга бўлди. Калькуттада «Боҳурупий», «Стар», «Рангмаҳал», «Ми-нерва», Театр маркази, «Тарун опера», Деҳлида «Янги театр», Бомбайда «Драматик Винт» театрлари машҳур. Шунингдек, Оллоҳобод, Ченнай, Бано-рас, Пуна ва б. шаҳарларда ҳам доимий театрлар мавжуд. Қўғирчоқ театри ҳам театр томошаларининг энг қад. турларидан биридир. Соя театри кенг тарқалган.
Киноси. Ҳ.да биринчи фильм 1912 й.да ишланган («Рожа Харишчандра», реж. Д.Г.Пхалке). Дастлабки овозли кино 1931 й. экранга чиқди («Дунё нури», реж. А.Ираний). 1930-й.ларда, миллий озодлик ҳаракати авж олган даврда илғор ижтимоий гоялар билан суғорилган «Девдас» (1935, реж. П.С. Баруат), «Кутмаган эдилар» (1936), «Қўшнилар» (1939, иккаласининг реж. В.Шантарам) каби с|>ильмлар яратилди. 1947 й. Ахборот ва радиоэшиттириш вазирлиги ҳузурида кинематография бўлими ташкил этилди. Халқ ҳаетини ҳаққоний акс эттирган филь-млар пайдо бўлди («Ер фарзандлари», 1946, реж. Хўжа Аҳмад Аббос; «Маз-лумлар», 1949, реж. Н.Гҳош). 1950-й.ларда замоннинг муҳим ижтимоий масалаларига багишланган «Дайди» (1951, реж. Р.Капур). «Икки бигҳа ер» (1953, реж. Б.Рой), «Йўлдош» (1953, реж. Х.А.Аббос) яратилди. Реж. С.Рейнинг «Йўлдаги қўшиқ» (1955), «Енгилмаганлар» (1957), «Апулнинг дунёси» (1959)дан иборат кинотрилогия-
си жаҳон кино санъатида муҳим воқеа бўлди. Уша даврда реж. Г.Датт «Қоғоз гуллар», «Чанқоқлик», «Ой нури» фильмларини яратди. 1960-й.ларда кўнгилочар мусиқали фильмлар яра-тадиган Бомбай студиясидан фарқли ўлароқ реал воқеликни акс эттирувчи фильмлар тайёрлайдиган Калькутта кино мактаби вужудга келди («Хор», 1975; «Парашурам», 1978, иккаласининг реж. М.Сен; «Рақиб», 1970; «Узоқ момақалдироқ» 1973, иккаласининг реж. С.Рей; «Мантхан», 1977, реж. Ш.Бенегал). 1970-й. ларда реж. Я.Чоп-ранинг «Шўъла», «Қаердадир, қачон-дир», продюсер Р.Капурнинг «Боб-би», реж. Р.Реддининг «Дафн мароси-ми» фильмлари экранга чиқди. 1980-й.ларда реж. М.Кумарнинг «Инқилоб», реж. Б.Р.Чопранинг «Ёнаётган поезд», реж. А.Гопалакришнаннинг «Юзма-юз», реж. Г.Аравиндонинг «Оридад» фильмлари шуҳрат қозонди. 1990- й.ларда реж. А.Чопранинг «Дсвона дил», продюсер М.Кумарнинг «Бе-тоб», «Ярадор» каби ватанпарварлик гоялари билан сугорилган фильмлари экрапга чиқли. Кино актёрларидан Б.Сахни, Д.Ананл, Д.Кумар, М.Ку-мари, Раж, Риши ва Каришма Капурлар (қ Капурлар тиаси), Ц.Ниргис, А.Баччан, Амирхон, Шоҳруҳхон, Сал-манхон, Р.Мукержи, А.Патель, М.Дикшид ва б. машҳур. Ҳ.да ҳужжатли фильмлар ҳам чиқарилали. 1960 й. Пуна ш.да Кинематография ин-ти очилган. 1954 й.дан Бомбайда хар йили Бутун Ҳиндистон кинофес-тивали ўтказилади. Ҳиид кино санъ-ати вакиллари Осиё, Африка ва Ло-тин Америкаси мамлакатларининг Тошкентдаги кинофсстиналларида фаол қатнашиб, кўплаб мукофотларни қўлга киритганлар. Ҳ.да йилига 1000 дан ортиқ фильм яратилади ва у жаҳонда яратилаётган фильмларнинг 14% ни ташкил этади.
Ўзбекистон — Ҳ. муносабатлари. Ўзбекистон билан Ҳ. ўртасидаги муноса-батлар бир неча минг йиллик тарихга эга. 1991 й. Ўзбекистон Республикаси мустақилликка эришгач, Ҳ. Ўзбекистон мустақиллигини тан олиб, 1992 й. дипломатия муносабатлари ўрнатди ва икки мамлакат ўртасида тенг ҳуқуқли алоқалар йўлга қўйилди. ЎзР билан Ҳ. ўртасида муносабатларнинг ҳуқуқий асосини турли соҳалардаги икки томонлама ҳамкорликни тартибга солиб турувчи давлат, ҳукумат ва муассасалараро ҳужжатлар ташкил этади. 2005 й.гача икки давлат ўртасида 60 га яқин расмий ҳужжат имзоланди. 1992 й. Тошкентда Ҳ.нинг Бош консулхонаси (1988 й. ташкил этилган), 1994 й. Деҳлида ЎзР консулхонаси (1992 й. ташкил этилган) элчихонага айлантирилди. Шу давр мобайнида ЎзР Прези-денти И.Каримов 4 марта (1991, 1994, 2000, 2005) расмий ташриф билан Ҳ.ла бўлди. 1993 й. расмий ташриф билан Ҳ. Бош вазири Нарасимхо Рао ЎзРга келган. Икки давлат ўртасидаги савдо-иқтисодий мумосабатлар икки томонлама шартномавийҳуқуқий асослар-пи ташкил қилган бир қатор иқтисо-дий битим ва ҳужжатлар, жумладан, «Савдо-иқтисодий ҳамкорлик тўғрисидаги битим», «Инвестицияни ўзаро рағбатлантириш ва ҳимоялаш тўгрисидаги битим», «Икки томонлама солиқ солишга йўл қўймаслик тўгрисидаги битим» билан мувофиқлаштирилади. 1993 й.да икки мамлакат ўртасида тузилган савдо-иқтисодий ва илмий-техникавий ҳамкорлик бўйича ҳукуматлараро қўшма комиссия доимий фаолият кўрсатиб келмоқда. 1993— 2005 й.ларда бу комиссиянинг 5 та йиғилиши бўлиб ўтди. 2003 й. 24—26 мар-тда Тошкентда Ҳиндистон савдо кўргазмаси бўлиб ўтди; унда Ҳ.нинг йирик корхона ва компаниялари иштирок этди. ЎзР Президенти И.Каримовнинг 2005 й. апр.даги Ҳ.га ташрифи чогида Кичик бизнес ва хусусий тадбиркорлик, Таълим ва мадапият соҳаларида ҳамкорлик бўйича ҳуку-матлараро ҳужжатлар имзоланди. мудофаа вазирликлари ўртасида ҳарбий ва ҳарбийтехникавий ҳамкорлик тўғрисида битим, Ўзбекистон Ташқи иқтисолий алоқалар агентлиги билан Ҳиндистон давлат савдо корпорацияси ўртасида англашув меморандуми, «Ўзбектуризм» миллий компанияси б-н Ҳиндистон сайёҳликни ривожлантириш корпорацияси ўртасида англа-шув протоколи, Ўзбекистон Савдо-саноат палатаси билан Ҳиндистон сав-до-саноат палаталари федерацияси ҳамда Ҳ. экспорт ташкилотлари федерацияси ўртасида ҳамкорлик тўғрисида битимлар, Ўзбекистон Ташқи иқтисодий фаолият миллий банки билан Ҳиндистон давлат банки ҳамда Ҳ. экс-порт-импорт банки ўртасида ҳамкорлик меморандумлари, «Ўзсаноатма-шимпекс» давлат акционерлик ташқи савдо компанияси билан Ҳиндистоннинг «Компетент» компаниялари гуруҳи ўртасида Савдо уйи ташкил этиш тўғрисида меморандум, Жаҳон иқтисодиёти ва дипломатия ун-ти билан Ж.Неру ун-ти ҳамда Тошкент шарқшунослик ин-ти билан Мирзо Ғолиб ин-ти ўртасида англашув меморан-думлари имзоланди. 2004 й. мамлакатлар ўртасида товар айирбошлаш ҳажми 160 млн. АҚШ долларини ташкил қилдп. Ҳ.дан Ўзбекистонга қоғоз ва картон, дори-дармон, ускупа, органик ва кимёвий бирикмалар келти-рилади. Ўзбекистон Ҳ.га рангли металлар ва уларлан ясалган буюмлар, айрим хизмат турлари, полиз маҳсу-лотлари, ипак ва кимёвий толаларни юборади. Айни вақтда Ўзбекистонла Ҳ. сармояси иштирокида тузилган 40 га яқин қушма корхона ҳамда Ҳ.даги 4 компаниянинг ваколатхонаси фаолият кўрсатмоқда.
Икки мамлакат ўртасида ахборот технологиялари, кон саноати, маданият, фан, техника ва таълим соҳасида ҳамкорлик ривожланмокда. Икки мамла-кат олимлари иштирокида илмий сим-позиум, семинар ва анжуманлар ўтка-зиш одат тусига кирган. Мамлакатлар тарихи, мусиқа, адабиёт, археология, меъморлик, тиббиёт, биол., космик фазони ўрганиш, геол. ва б. кўплаб соҳаларда ҳамкорлик йўлга қўйилган. 1991 й. Ҳиндистонда буюк ўзбек шоири Алишер Навоийнинг 550 йиллигига бағишланган Ўзбекистон маданияти ва санъати кунлари ўтказилди. 1992 й. окт.да Ўзбекистон мустақиллигининг бир йиллигига бағишлаб Деҳли ш.да ўзбек маданияти ва санъ-ати фестивали бўлиб ўтди. Шу йил нояб. ойида ўзбекистонлик таниқли рассом Акмал Нуриддиновнинг кўргазмаси намойиш этилди. 1993 й. Заҳириддин Муҳаммад Бобур тавал-лудининг 510 йиллиги Ҳ. ва Ўзбекистонда кенг нишонланди. Икки мамлакат ўртасидаги илмий-маданий ҳамкорликнинг ривожланишида 1994 й. Ҳиндистоннинг Ўзбекистон Республикасидаги элчихонаси ҳузурида фаолиятини бошлаган Ҳ. маданий марказининг ҳиссаси кагта.
Темур Ғиёсов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.