Burhanpur

Burhanpur — Hindistonning Madhya-Pradeş ştatidagi tarixiy şahar. U şu nomli okrugning ma'muriy markazi hisoblanadi.

Englizça materialga köra, Burhanpur Raştrakutalar sulolasi davrida (753–982) muhim şaharça bölgan. Tapti daryosi va Asirgarh qal'asida olib borilgan qazişmalarda tarixdan oldingi davrga oid köplab tangalar, ilohalar haykallari va ibodatxonalar topilgan. Şahar örta asrlarda maşhur bölib ketgan.

Şahar 1388-yilda Xandeş sultoni Nosir-xon Faruqiy tomonidan asos solingan va örta asrlarda maşhur bölgan sufiy avliyo Burhonuddin nomi bilan atalgan. Ingliz tilidagi Vikipediyada Nosir-xon Şayx Zayniddin iltimosiga köra şaharni kaşf etgani aytiladi. Burhanpur Xandeş sultonligining poytaxti bölgan. Sulton Odil-xon II davrida (rus tilidagi Vikipediyada 1457–1503, ingliz tilidagi Vikipediyada 1457–1501) qasaba va saroylar qurilgan, şahar savdo va töqimaçilik işlab çiqarişining yirik markaziga aylangan.

1601-yilda Akbar Xandeş sultonligini öz imperiyasiga qöşib oldi. Burhanpur Xandeş subasining poytaxti böldi. Ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, Akbar va Jahongir davrida şahar Xandeşdagi muğul hokimi Abdurahim Xon-i-Xonon qarorgohi bölgan; u şaharga yangi suv ta'minoti va bir neçta boğlar qurdirgan. 1609-yilda Jahongir ikkinçi öğli Parviz mirzoni Dakşin hokimi etib tayinladi va Parviz Burhanpurni öz qarorgohiga aylantirdi. Şohjahon davrida ham şahar muhim muğullar tayanç punkti bölgan. Atrofdagi tarixiy yodgorliklarning aksariyati şu davrga oid.

Marathalar bilan uruşlar davrida şahar bir neça bor qölga olingan. Rus tilidagi Vikipediyaga köra, 17-asr oxirida uni Sambxaji boşçiligidagi maratxa qöşini egallab taladi. Ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, 1720-yillarda şaharni peşva Bajirao egalladi, 1750-yillarda Sadaşivrao Bxau qöşini nazorat örnatdi. Maratxa davlati inqirozi paytida şahar Xolkar va Sindiya qöliga ötdi, 1818-yilda esa marathalar uni inglizlarga topşirdi.

Burhanpur Madhya-Pradeşning janubi-ğarbiy çegarasida, Tapti daryosining şimoliy qirğoğida joylaşgan. Şahar ştat poytaxti Bxopaldan 340 km janubi-ğarbda joylaşgan. Mumbaygaça masofa rus tilidagi Vikipediyada 540 km, ingliz tilidagi Vikipediyada 512 km deb berilgan. Hududdan Taptidan taşqari Utavali va Mohna daryolari ham ötadi. Şaharda törtta kiçik ğat bor.

Ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, 2011-yilgi Hindiston aholi röyxatida Burhanpur aholisi 210 886 kişi bölgan (108 187 erkak va 102 699 ayol). Savodxonlar 69,7% ni taşkil etgan. Rus tilidagi Vikipediya esa 2011-yilda şahar aholisi 300 ming kişiga yetgan, deb baholaydi. Uşbu materialga köra, 2001-yilda okrugda 483 831 kişi yaşagan.

Din böyiça ingliz tilidagi manba islom (50,5%) va hinduizm (45,8%) tarafdorlarini, oz sonli sikxlar va xristianlarni körsatadi. Rus tilidagi manbada hindular 55%, musulmonlar 35% deyiladi. Ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, eng keng tarqalgan til — urdu; hind va maratxi tillari ham muhim, gujarot, sindxi va marvari tillarida ham sözlaşiladi, mahalliy şevasi — nimadi. Rus tilidagi manbaga köra, aholining 40% i maratxilar, qolganlari gujaratlar, sindxlar, sikxlar, jaynlar va boşqalar.

Burhanpur töqimaçilik sanoati bilan tanilgan. Ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, u ştatda mexanik töquv dastgohlari sanoatining eng yirik markazi, şaharda NTC (National Textile Corporation) loyihasi va paxta hamda moy zavodlari bor. Rus tilidagi Vikipediyaga köra, NTC va 30–35 xususiy kompaniya Tapti vodiysini rivojlantiriş uçun «Tapti Mills» sanoat loyihasini amalga oşirmoqda. Şuningdek, rus tilidagi Vikipediyada Takur oilasi siyosiy va iqtisodiy tayanç sifatida tilga olinadi; bu oila vakillari maktab va kollejlar qurilişini moliyalaştirgan, şakar fabrikalari qurgan.

• Asirgarh qal'asi — Burhanpur–Xandva yölida, şahardan 20 km uzoqlikda joylaşgan; baland joyda qurilgan, mustahkam taşqi devorlari saqlanib qolgan.
• Şohi qal'a — Tapti daryosining ğarbida joylaşgan saroy; köp qismi vayrona. Devoni om va devoni xos terrasada qurilgan. Eng maşhur qismi — Mumtoz Mahal uçun qurilgan şohona hammom. Materialga köra, Mumtoz Mahal şu yerda vafot etgan va avval olti oy şu yerda dafn etilgan, keyin köçirilgan.
• Jome masjidi — Gandi-çovk markazida; qurilişi Faruqiylar davrida boşlangan, Akbar nazorati ostida yakunlangan. Ikkita katta minora va uçta yumaloq gumbazi bor.
• Dargohi Hakimi — masjidlar, boğlar va mehmonlar uçun joylar majmuasi; unda Dovudiy bohra avliyosi Sayyidi Abdul Qodir Hakimuddin dafn etilgan.
• Şohnavozxon maqbarasi — Utavali daryosi böyida, şahardan 2 km şimolda, qora toşdan qurilgan muğullar davri maqbarasi.

Jyul Vernning «Seksen kunda Yer atrofida» asarida şahar «Burhampoor» nomi bilan tilga olinadi.