Myanma

Myanma (rasmiy nomi — Myanma Ittifoqi Respublikasi) — Janubiy-Şarqiy Osiyoda joylaşgan davlat. Poytaxti — Neypido, eng yirik şahri — Yangon. 1989-yilgaça mamlakat Birma nomi bilan ataldi.

Manbalarga köra, hozirgi Myanma hududida eng qadimgi arxeologik yodgorliklar quyi paleolit davriga oid. Dastlabki şahar-davlatlar milodiy davr boşlarida paydo bölgan. 9-asrda birma (bamar) xalqi Iravadi vodiysining yuqori qismiga kirib keldi. 11–13-asrlarda Pagan davlati mavjud bölib, budda dini qaror topdi. Pagan davlati 13-asr oxirida möğullar bosqini va içki nizolar tufayli inqirozga uçradi; mamlakat mayda davlatlarga bölinib ketdi. 18-asr ikkinçi yarmida Konbaunlar davlati şakllandi.

19-asrda Britaniya mustamlakasi boşlandi: 1824-yilda Angliyaning Ost-Indiya kompaniyasi uruş boşladi, 1885-yilda butun mamlakat Britaniya Hindistoni tarkibiga kiritildi. 1937-yilda Myanma Britaniya Hindistonidan ajratildi. 1942-yilda Yaponiya mamlakatni bosib oldi, 1945-yilda yaponlar quvib çiqarildi. 1948-yil 4-yanvarda mustaqillik e'lon qilindi; bu sana milliy bayram hisoblanadi.

1962-yilda harbiy töntariş böldi. 1988-yildagi ommaviy ğalayonlardan söng yana harbiy töntariş yuz berdi. Inglizça Vikipediyaga köra, harbiy hukumat 2011-yilgaça hokimiyatda qoldi, 2015-yilgi saylovlardan söng hokimiyat „Milliy Liga demokratiya uçun“ partiyasiga ötdi. 2021-yil fevralda harbiylar yana hokimiyatni egalladi, Aun San Su Ji hibsga olindi; ommaviy noroziliklar boşlandi, keyinçalik ular fuqarolar uruşiga aylandi. Özbek Vikipediyasida 2021-yilgi töntariş sababi sifatida saylovçilar röyxatlarining soxtalaştirilişi körsatilgan; rus va ingliz Vikipediyasida töntariş saylovdan söng bölgani qayd etilgan. Mamlakat 1948-yildan BMT a'zosi, Özbekiston bilan diplomatik aloqalar 2001-yil fevralda örnatilgan.

Maydoni taxminan 678 ming km². Mamlakat Hindiston va Bangladeş, Xitoy, Laos va Tailand bilan çegaradoş; janubida Bengal qöltiği va Andaman dengizi joylaşgan. Myanma asosan toğli ölka: şarqda Şan toğligi, ğarbda Rakxayn (Arakan-Yoma) va Patkay tizmalari bor. Eng yirik daryolari — Iravadi va Saluin, eng yirik köli — Inle. Iqlimi issiq va nam, musson yomğirlari mavsumida daryolarda toşqinlar bölib turadi. Hududining qariyb 60 foizini örmonlar egallaydi. Neft, tabiiy gaz, qalay, volfram, kumuş, mis, qimmatbaho toşlar kabi qazilma boyliklar bor.

Myanma — respublika. Ma'muriy jihatdan 7 viloyat va 7 ştatga bölinadi (özbek Vikipediyasida 7 viloyat va 7 ma'muriy viloyat deyilgan; rus Vikipediyasida 7 viloyat, 7 ştat va 6 özini özi boşqaruvçi zona körsatilgan). Rus Vikipediyasiga köra, 2008-yilgi konstitutsiyaga binoan parlamentdagi örinlarning çoragi harbiylarga ajratilgan. Özbek Vikipediyasida 1994-yilgi konstitutsiya tilga olingan.

Myanma — agrar mamlakat; qişloq xöjaligi iqtisodiyotning negizi. Asosiy ekin — şoli; buğdoy, tariq, makkajöxori, yer yonğoq, kunjut va boşqa ekinlar ham yetiştiriladi. Sanoatda konçilik, neft qazib oliş, energetika, oziq-ovqat va töqimaçilik muhim örin tutadi. Dengiz va qişloq xöjaligi mahsulotlari, yoğoç, rangli metallar va qimmatbaho toşlar eksport qilinadi. Asosiy savdo hamkorlari — Xitoy, Tailand, Singapur, Hindiston, Yaponiya. Pul birligi — kyat.

Myanma — köp millatli davlat. Birmaliklar (myanmaliklar) bilan birga karen, şan, çin, kaçin, mon va boşqa xalqlar yaşaydi. Rasmiy til — myanma (birma) tili. Aholining asosiy qismi buddaviylar; hindu, xristian va musulmon jamoalari ham bor. Özbek Vikipediyasiga köra, Pagan davlatida musiqa, şe'riyat, naqqoşlik va me'morlik rivojlangan, Konbaunlar davrida budda ibodatxonalari qurilgan, birinçi teatr va bosmaxona taşkil etilgan.