Tailand

Tailand (rasmiy nomi — Tailand Qirolligi) — Janubi-Şarqiy Osiyoda, Hindixitoy yarimorolining markaziy qismi va Malakka yarimorolining şimoliy qismida joylaşgan davlat. Poytaxti — Bangkok. 1939-yilgaça davlat xalqaro miqyosda Siyom nomi bilan tanilgan.

Tailand hududida odam qadimdan yaşaydi: özbekça manbada paleolit davridan, inglizça manbada kamida 40 000 yildan beri deyiladi (şu manbaning boşqa joyida — kamida 20 000 yil). Milodiy 1–2-asrlarda monlarning dastlabki davlati vujudga kelgan. Tay xalqlari janubga köçib kelib, mon va kxmerlar bilan aralaşgan.

Tay tarixi Sukotay qirolligidan (1238) boşlanadi. 1350-yilda asos solingan Ayutiya (Siyom) qirolligi uning örnini egalladi. Portugaliya elçilari Ayutiyaga 1511-yilda kelgan. Ayutiya 1767-yilda birma qöşinlari tomonidan vayron qilindi. Keyin Taksin davlatni qayta birlaştirdi, söng hokimiyatga Çakri sulolasi asosçisi Rama I keldi va 1782-yilda poytaxt Bangkokka köçirildi.

19-asrda Siyom Yevropa mustamlakaçiligidan saqlanib qolgan yagona Janubi-Şarqiy Osiyo davlati böldi, biroq teng huquqli bölmagan bitimlar tuzdi. 1932-yilgi töntarişdan keyin mamlakat konstitutsiyali monarxiyaga aylandi. Davlat nomi 1939-yilda Tailand deb özgartirildi (inglizça manba sanani 24-iyun deb körsatadi). Rus manbasiga köra, nom 1945-yilda yana Siyomga, 1949-yilda yana Tailandga qaytarilgan. Ikkinçi jahon uruşida Tailand Yaponiya bilan ittifoq tuzdi; „Ozod Tay“ yaşirin harakati uruş oxirida muhim rol öynadi. 2006- va 2014-yillarda harbiy töntarişlar bölgan.

Maydoni — taxminan 514 ming km² (inglizça manbada 513 115 km²). Ğarbdan Andaman dengizi, şarqdan Siyom qöltiği bilan öralgan. Quruqlikda Myanma, Laos, Kambodja va Malayziya bilan çegaradoş.

Şimolda toğlar joylaşgan, şarqni Korat platosi egallaydi, markaziy qismda Çao Praya (Menam) vodiysi bor. Şarqiy çegarada Mekong, ğarbiy çegarada Saluin daryosi oqadi. Iqlimi subekvatorial, mussonli. Yillik yoğin özbekça manbada 1000–2000 mm, rusça manbada 1200–1600 mm deb berilgan. Örmonlar hududning 60% ga yaqinini (özbekça manba) yoki 37% ini (rusça manba) egallaydi. Qalay, volfram, rux, qörğoşin, gaz, neft va boşqa foydali qazilmalar bor. Tailand ramzi — oq fil.

Tailand — konstitutsiyali monarxiya. Davlat boşliği — Çakri sulolasidan qirol. Rusça manbaga köra, Rama IX 2016-yilda vafot etgan va uning öğli Rama X taxtga ötirgan. Qonun çiqaruvçi hokimiyatni Milliy assambleya, ijroçi hokimiyatni boş vazir boşçiligidagi hukumat amalga oşiradi. Mamlakat ma'muriy jihatdan 73 viloyatga bölinadi. Tailand 1946-yildan BMT a'zosi. Özbekiston bilan diplomatik munosabatlar 1992-yil 6-mayda örnatilgan.

Özbekça manbada Tailand rivojlangan agrar-industrial mamlakat deyilgan: yalpi içki mahsulotda qişloq, örmon xöjaligi va baliqçilik uluşi 12%, sanoat 39%, xizmat körsatiş 49%. Şoli, makkajöxori, tapioka, şakarqamiş, kauçuk va boşqa mahsulotlar yetiştiriladi. Konçilik, oziq-ovqat va töqimaçilik sanoati rivojlangan. Guruç, kauçuk, qandşakar, qalay, asl toşlar eksport qilinadi. Pul birligi — bat. Inglizça manba iqtisodiyot asosan işlab çiqariş, qişloq xöjaligi va turizmga tayanişini ta'kidlaydi.

Rasmiy til — tay tili, rasmiy din — buddaviylik. Tay yozma adabiyotining dastlabki yodgorliklari 13-asr oxiriga oid toşlarga yozilgan yilnomalardir. Örta asr adabiyoti hind adabiyoti ta'sirida rivojlandi. Me'morlikda buddaviy ibodatxona majmuasi — „vata“ xarakterli bölib, Bangkokda Çakri sulolasining katta saroyi va boşqa ibodatxonalar qurilgan. Amaliy san'atda lokli rangtasvir, yoğoç öymakorligi, kandakorlik, badiiy töquvçilik rivojlangan.

Musiqada sau, kxim, pinay kabi çolğular va fong si balladalari keng tarqalgan. Mumtoz teatr „Ramayana“ asosidagi „Ramakiyan“ga tayanadi; unda niqobli pantomima — kon tomoşasi maşhur.