Tailand
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 42–46-b. — ziyouz.com
Tailand (Thai), Tailand Qirolligi (Ratcha Anachak Thai, tailar tilida Pratet-Tai) — Jan.Şarkiy Osiyoda, Hindixitoy ya.o.ning markaziy qismi va Malakka ya.o.ning şim. qismida joylaşgan davlat. Mayd. 514 ming km2. Axoliyey 62,4 mln. kişi (2002). Poytaxti — Bangkok ş. Ma'muriy jihatdan 73 viloyat (changwad)ra bölinadi.
Davlat tuzumi. T. — konstitutsiyali monarxiya. Amaldagi konstitutsiyasi 1997 y. 27 sent.da qabul qilingan. Davlat boşliği — qirol (1946 y.dan Pumipon Adulyadet). Qonun çiqaruvçi hokimiyatni Milliy assambleya (2 palatali parlament), ijroçi hokimiyatni boş vazir boşçiligidagi hukumat amalga oşiradi.
Tabiati. Hududining yarmi payettekislik, qolgani deyarli toğlik (Kxuntxan, Tanentaunji va b.)dan iborat. T.ning şarqini Korat platosi egallaydi. Foydali qazilmalardan qalay, volfram, pyx, yonuvçi slanets, qörğoşin, plavik şpat, temir, marganets rudalari, surma, barit, asil toşlar, qönğir kumir, kaliy va toştuz, gaz, neft konlari bor. Ikdimi subekvatorial, mussonli. Örtaça yillik tra tekislik va toğoldi rnlarida 22— 29°, qişda şim. toglarda —10°, —15° gaça pasayadi. Yillik yoğin 1000— 2000 mm. Asosiy daryosi — MenamÇao-Praya (Menam). T.ning şarqiy va qisman şim.şarqiy çegarasida Mekong, ğarbiy çegarasida Saluin daryolari oqadi. Ping va Mun daryolari xdvzasida yirik suv ombori bor. Mamlakat hududining 60% ga yaqini örmon bilan qoplangan. Malakka ya.o. va Korat platosining qizil va sariq laterit tuprok,li yerlarida qalin, köp yarusli (50—60 m balandlikdagi) subekvatorial nam örmonlar, şim.dagi qizil tuprokli yerlarda tropik örmonlar katta maydonni egallaydi. Jan.da bambukzorlar, Korat platosida savanna va butazorlar, dare vodiylaridagi ötloqi tuproklarda ham örmonlar bor. Hayvonot dunyosi xilmaxil: T. ramzi bölgan oq fil (aksariyati xonakilaştirilgan), odamsimon maymun (gibbon), lemur, malayya ayiği, qoplon, yölbars, tönğiz, olmaxon, şim.dagi toğlarda kiyiklar bor. Quşlardan tustovuq, tovus, tötiquş, yovvoyi tovuq va b., botqoqliklarda qarqara, siyom qiziltomoqturnasiuçraydi. Ilonning 100 ga yaqin, kaltakesakning 75 ga yaqin, kapalakning 500 ga yaqin turi bor. Daryolarida baliq, timsoh köp. Kxauyay, Txungsalengluay va b. milliy boglari, köpgina qöriqxonalar bor.
Aholisining 3/4 qismini tay guruqiga mansub xalqlar (siyom yoki kxontay va b.), 1/5 qismini laolar taşkil etadi. Mamlakat jan.da malayyalar, ğarbi va jan.ğarbida karenlar, monlar, jan.şarqda kxmerlar yaşaydi. Rasmiy til — tay tili. Rasmiy din — buddaviylik. Malayyalar islomga, xitoylar budda va daosizmga e'tiqod qiladi. Katolik va protestantlar ham bor. Şahar aholisi — 18,3%. Yirik şaharlari, Bangkok, Çiangmay, Çonburi.
Tarixi. T. hududida odam paleolit davridan yaşaydi. Mil. 1—2-a.larda monlarning dastlabki davlati vujudga kelgan. 13-a.da şim.dan kelgan tay qabilalari monlar bilan qöşilib ketgan; birinçi yirik tai davlati — Sukotai barpo etilgan (1238). 1350 y.da asos solingan Ayutiya (Siyom) qirolligi uning örnini egallagan. 16 va 18-a. larda Siyom Birma bilan uruş olib borgan va biroz vakt unga tobe bölib qolgan. Ozodlik kuraşiga 16-a.da Naresuan, 18-a.da Taksin boşçilik qilgan. 19-a. örtalarida Siyom Buyuk Britaniya, Fransiya, AQŞ bilan teng huquqli bölmagan bitimlar tuzgan. 19-a. Oxiri — 20-a. boşlarida yer islohoti va b. islohotlar ötkazgan. 1932 y. davlat töntarişi natijasida konstitutsiyali monarxiya e'lon qilingan. 1939 y. mamlakat T. deb yuritila boşladi. 1940 y. T. bilan Yaponiya örtasida döstlik va özaro hamkorlik töğrisida bitim imzolandi. 1942 y. yanv.da T. AQŞ va Buyuk Britaniyaga uruş e'lon qildi. 1943 y.ga kelib mamlakat amalda Yaponiya tomonidan okkupatsiya qilindi. T.da ozodlik kuraşi kuçaydi. «Ozod Tay» ommaviy yaşirin harakati taşkil topdi. 1945 y. 19 avg.da T. Yaponiyaga karşi uruşayotgan koalitsiya davlatlariga sulh taklif etdi. Uruşdan keyingi yillarda mamlakatda bir neça marta harbiy töntariş bölib, notinçlik hukm surdi, hukumatlar almaşinib turdi. 1991 y.gi harbiy töntariş (1932 y.dan buyen 17töntariş)dan söng Jamoat tartibini saklaş milliy kengaşi hokimiyat tepasiga çikdi. T. — 1946 y.dan BMT a'zosi. Milliy bayrami — 5 dek. — qirol tuğilgan kun (1927). ÖzR suverenitetini 1991 y. 26 dek.da tan olgan va 1992 y. 6 mayda diplomatiya munosabatlarini örnatgan.
Asosiy siyosiy partiyalari va kasaba uyuşmalari. Demokratik partiya (Praçatipat), 1946 y. asos solingan; Xalq partiyasi (Ratsadon), 1986 y. tuzilgan; Ma'naviy kuç partiyasi (Palang tam), 1988 y. taşkil etilgan; Milliy taraqqiyot partiyasi (Çat pattana), 1991 y. asos solingan; Yangi umid partiyasi (Vang may), 1990 y. tuzilgan; Birdamlik partiyasi (Yekkapap), 1989 taşkil etilgan; Adolat va ozodlik partiyasi (Seritxam), 1992 y. asos solingan; Tay milliy partiyasi (çat tay), 1974 y. sobiq hukmron Tailand xalqi birlaşgan partiyasi asosida taşkil etilgan.
T. mehnat kongressi, 1975 y. tuzilgan; Tay kasaba uyuşmalari kongressi, 1982 y. taşkil etilgan.
Xöjaligi. T. rivojlangan agrarindustrial mamlakat. Yalpi içki mahsulotda qişloq, örmon xöjaligi va baliqçilikning uluşi 12%, sanoatning uluşi 39%, xizmat körsatiş sohasining uluşi — 49%.
Qişloq xöjaligi. Mamlakat hududining 38% işlanadi, şundan 1/5 qismi (2,6 mln. gektar) suğoriladi. Asosiy dehqonçilik yerlari Menam vodiysi va Korat platosida joylaşgan. Şoli, makkajöxori, tapioka, şakarqamiş, dukkaklilar, tariq, batat, yer yonğoq, kanakunjut, çoy, kofe, kanop, kokos palmasi, paxta, tamaki, ziravorlar, sitrus mevalar, mango, ananas va b. yetiştiriladi. Kauçuk olinadigan daraxtzorlar bor, pillaçilik va sabzavotçilik rivojlangan. Çorvaçiligida qoramol, fil, çöçqa, parranda boqiladi. Içki suv havzalari va dengizlarda baliq ovlanadi. Örmonlarda qimmatbaho tur daraxtlar (tik, yang, sal, eben, sandal va kizil daraxt) tayyorlanadi.
Sanoati. Mineral xom aşyo zaxiralari negizida konçilik rivojlangan. Qalay, qörğoşinrux, volfram va marganets rudalari, neft, plavik şpat, asbest, qimmatbaho toşlar qazib olinadi va qisman qayta işlanadi. Işlab çiqariş. sanoatining asosiy tarmoqlari: oziq-ovqat (şoli oklaş, kokos moyi, kandşakar işlab çiqariş. va b.) va töqimaçilik (jutdan kanop yigiriş va töqiş). Yoğoçsozlik sanoati va kauçukni dastlabki kayta işlaş korxonalari bor. Asosan import xom aşyo va çala tayyor mahsulotlar negizida neftni qayta işlaş, kimyo, sement, qoğoz, metallurgiya, metallsozlik, avtomobil yiğuv va b. korxonalar işlaydi. Yiliga örtaça 74 mlrd. kVtsoat elektr energiya hosil qilinadi. Hunarmandçilik rivojlangan. Asosiy sanoat markazlari: Bangkok, Çiangmay.
T.y. uzunligi — 4 ming km, avtomobil yöllari uz. — 62 ming km. Dare va dengiz transporti rivojlangan. Dengiz portlari: Bangkok, Pxuket, Sattaxin. Bangkokda xalkaro aeroport bor. T. guruç, tapioka, kauçuk, qandşakar, qalay va b. metall rudalari, asil toşlar, gazlama eksport qiladi. Çetdan neft va neft mahsulotlari, maşina va uskunalar, kimyoviy moddalar, kora metall va iste'mol mollari sotib oladi. Yaponiya, AQŞ, Singapur, Yevropa Ittifoqi mamlakatlari bilan savdo qiladi. T. bilan ÖzRning 2002 y.gi tovar aylanmasi 7,1 mln. AQŞ dollarini taşkil qildi. Pul birligi — bat.
Tibbiy xizmati. T.da davlat tibbiy muassasalari bilan bir qatorda xususiy şifoxonalar xam bor. Vraçlar 4 ta oliy tibbiyot maktabida tayyorlanadi.
Maorifi, ilmiy va madaniyma'rifiy muassasalari. 7 yoşdan 15 yoşgaça bölgan bolalarga majburiy bepul ta'lim joriy qilingan. 1977 y.dan umumiy ta'lim maktabining yangi tizimi qabul etilgan: boşlanğiç maktab 6 y., örta maktab 6 y. Darslar tay tilida olib boriladi. Xususiy maktablar ham bor. T.da 13 unt, jumladan, Bangkokdagi Çulalongkorn (1917), Tammasart (1933), Kasetsart (1943) untlari, Çiangmay ş.da unt, bir kança int va kollej bor. Ilmiy muassasalari: Bangkokda Siyom ilmiy jamiyati, untlar huzuridagi i.t. markazlari, qişloq xöjaligi., ekologiya va b. ilmiytadkikrt intlari. Ayrim ilmiy işlar xorijiy va xalqaro jam/armalar tomonidan pul bilan ta'minlanadi. Bangkokda Milliy kutubxona (1905), Tammasart va Çulalongkorn untlarining kutubxonalari, Milliy muzey bor.
Matbuoti, radioeşittirişi va telekörsatuvi. T.da tay, xitoy, ingliz tillarida önlab gaz. va jurnalilar naşr etiladi, muhimlari: «Bangkok post» («Bangkok poçtasi», ingliz tilida çiqadigan kundalik gaz., 1946 y.dan), «Deyli nyus» («Kundalik yangiliklar», ingliz tilida çiqadigan kundalik gaz., 1964 y.dan), «Neyşn» («Millat», ingliz tilida çikadigan kundalik gaz., 1971 y.dan), «Siam rat» («Siyom mamlakati», tay tilida çiqadigan kundalik keçki gaz., 1950 y.dan), «Siamrat uikli revyu» («Siyom mamlakatining xafta yangiliklari», tay tilida çiqadigan haftalik), «Sinsyan jibao» («Yangiliklar», xitoy tilida çiqadigan kundalik gaz., 1946 y.dan), «Tai rat» («Tay davlati», tay tilida çiqadigan kundalik gaz., 1956 y.dan). T. axborot agentligi (TNA) — milliy axborot mahkamasi, 1977 y. tuzilgan. Radioeşittiriş 1938 y.dan, telekörsatuv 1955 y.dan boşlangan. T. milliy radioeşittiriş xizmati va T. televideniyesi hukumat nazoratida.
Adabiyoti. Tay oğzaki va yozma ijodiyotining dastlabki yodgorliklari 13-a. oxiriga oid. Ular toşlarga yozilgan yilnomalardan iborat. Mustaqil badiiy ijodiyot tarzidagi adabiyot örta asrlarda yuzaga keldi. Bu davr adabiyoti hind adabiyotining ta'sirida rivojlandi. Buddaviylikning ijtimoiy hayotdagi hukmronligi adabiyotda ham öz aksini topdi. Hukmdorlarni ta'riflovçi madxiyalar va diniy rivoyatlar asosiy örin oldi. 18-a. oxirida dunyoviy mavzuga buriliş boşlandi. Dastlabki nasriy asarlar yaratildi («Raçatirat», 1785 va «Uç qirollik hukmronligi», 1802). 19-a. örtalarida adabiy asarlar tilini xalqqa yaqinlaştiriş va taqdidgöylikdan voz keçib, milliy adabiyotni kamol toptiriş harakati boşlandi. Sunton Pu ijodi bunga misol böladi. 20-a.ning 20—30y.larida realistik yönaliş yuzaga keldi, şu ruhdagi hikoya, qissa, romanlar paydo böldi. 2jahon uruşidan keyin adabiyotda oilaviy turmuş mavzui ustunlik qila boşladi. Siburapning «Kelajakka tik boqib» (1955), Sena Sauvapongning «Iblis» (1957) romanlari, Suvat Varadilok va Lao Kxamxomning hikoyalarida ötkir ijtimoiy muammolar kötarildi. Akat Damkeng, Luang Viçit Vatakan, Malay Çupinit, Makat Tyanrayong, adiba Dokmaysot va b. insonning ahvolruhiyatidagi ziddiyatlarni ifodalovçi asarlar yozişdi.
Me'morligi va tasviriy san'ati. T. hududida milodning dastlabki asrlaridan monlarga, biroz keyingi davrdan kxmerlarga mansub ibodatxonalar (Lampxun va Çiangmayda) saklangan. 13-a.dan buddaviylik ruhidagi milliy san'at şakllandi. Şu davrda diniy majmualarning taylarga xos tipi — «vata» vujudga keldi. Savankxalokdagi Çang Lom (13-a.), Sukotaidagi Maxatat (Sukxotxay, 1345) «vata» ibodatxonalari şu jumlaga kiradi. Siyom davlati ravnaq topgan davr (14—19-a.lar)da töğri burçakli rejalar asosida şaharlar barpo etildi, atrofi ğişt devor bilan öraldi, Bangkok, Ayutiya va b. şaharlarda murakkab şaklli «vata» va saroylar qurilib, rangbarang koşin va rasmlar bilan öymakorlik usulida ziynatlandi. Şuningdek, Bangkokda qirol Çakri sulolasi katta saroyi (18-a.), Rajabopit ibodatxonasi (18-a. örtalari), Bengamabopit marmar ibodatxonasi (1900) yaratildi. 19-a. oxiridan zamonaviy yevropaça va amerikaça uslubdagi bank, mehmonxona, ma'muriy binolar kurila boşladi. 1950—70 y.larda mehmonxona, bank, zamonaviy ma'muriy binolar quriş yanada avj oldi.
Neolit va jez davrlaridan Kvay daryosi vodiysida dahmalarga qoplangan sopollar, qoyalarga işlangan rasmlar, milodning dastlabki asrlaridagi Buddaning mahobatli haykallari saklangan. Milliy san'at 13-a.dan şakllana boşladi. 14—19-a.larda haykaltaroşlik ravnaq topdi. 19-a. oxiridan Yevropa va Amerika san'atining ta'siri sezildi. 20-a.ning 2yarmida ilğor san'atkorlar (rassomlardan Fua Xarabitak, Tavi Nandakvan, haykaltaroş Xyen Yimsari, grafik Manita Pu Ari) zamonaviy an'analarga ergaşgan holda milliy san'at an'analarini ham saqlab qolişga intildilar. Amaliy bezak san'atining har xil turlari: lokli rangtasvir, çarmdözlik, yoğoç öymakorligi, kandakorlik, badiiy töquvçilik rivojlangan.
Musiqasi. T.da diniy marosim va bayramlar, töy, farzand tuğilişi va b. qadimdan qöşiq va musiqa bilan nişonlanadi. Fong si deb atalgan tarixiy balladalar keng yoyilgan. Töy qöşiqlari xat lion janri tarkibiga kiradi. Musiqiy çolğu asboblari xilmaxil: 2 torli skripka (sau duong va sau o), 3 torli skripka (sau sam say), 3 torli ud (syoung), sitra (kxim), fleyta (kxliy), damli nay (pinay), barabanlar (txon, ramana, kxlong), gonglar, ksilofon (rapadek) va b. 19-a. oxirida yevropaça musiqa va çolğu asboblari kirib kela boşladi. 20-a.ning 50y.laridan milliy musiqiy madaniyatni yuksaltiriş harakati boşlandi. Zamonaviy kompozitorlardan Montri Tramote, Naris, xonandalardan U. Sukantxamalai, T. Aylin, çolğuçilardan T. Konglaitong, N. Tayminlar maşhur.
Teatri va kiiosi. T.ning mumtoz teatri hindlarning «Ramayana» eposidan boşlangan. 15-a.da taylar bu asarning «Ramakiyan» deb atalgan varianti asosida kon, nang, lakon tomoşalarini yaratdilar. Kon — niqobli pantomima teatri bölib, barça rollarni erkaklar ijro etadi. Niqoblarda qahramonlarning qiyofasi tasvirlangan böladi (oç kök rang — Rama, oq rang — Xonuman va t.k.). Aktyorlar gapirmaydi, matn sahna orqasidan öqib turiladi. Tomoşalar orkestr va qöşiqçilar jörligida olib boriladi. Nang — fonus teatri. Iştirokçilarning gavdalari buyvol terisidan qora va rangdor qilib yasaladi. Tomoşa paytida aktyorlar iştirokçilarning harakatini qiroat bilan tuşuntirib boradilar. Aksariyat hollarda turmuşdan olingan sahnalar körsatiladi. Lakon — taylarning mumtoz dramasi bölib, undagi matnni aktyorlarning özi gapiradi. Kiçik xor esa voqealarni izohlaydi, qahramonlarga ta'rif beradi. Bu teatrda raqs asosiy örinda böladi. Lakonning like va nora turlari xoz. zamon tomoşalarida yaşab kelmoqda. T.da doimiy teatr yöq. Nafis san'at departamenta huzurida havaskorlar truppasi taşkil etilgan. T.da har yili 50—70 badiiy film yaratiladi. «Şer na'rasi» (rej. S. Jaruçino) va «Qurollangan kişi» (rej. Yu. Çatri) filmlari şu jumlaga kiradi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТАИЛАНД (Thai), Таиланд Қироллиги (Ratcha Anachak Thai, таилар тилида Пратет-Таи) — Жан.Шаркий Осиёда, Ҳиндихитой я.о.нинг марказий қисми ва Малакка я.о.нинг шим. қисмида жойлашган давлат. Майд. 514 минг км2. Ахолией 62,4 млн. киши (2002). Пойтахти — Бангкок ш. Маъмурий жиҳатдан 73 вилоят (changwad)ra бўлинади.
Давлат тузуми. Т. — конституцияли монархия. Амалдаги конституцияси 1997 й. 27 сент.да қабул қилинган. Давлат бошлиғи — қирол (1946 й.дан Пумипон Адульядет). Қонун чиқарувчи ҳокимиятни Миллий ассамблея (2 палатали парламент), ижрочи ҳокимиятни бош вазир бошчилигидаги ҳукумат амалга оширади.
Табиати. Ҳудудининг ярми паеттекислик, қолгани деярли тоғлик (Кхунтхан, Танентаунжи ва б.)дан иборат. Т.нинг шарқини Корат платоси эгаллайди. Фойдали қазилмалардан қалай, вольфрам, pyx, ёнувчи сланец, қўрғошин, плавик шпат, темир, марганец рудалари, сурма, барит, асил тошлар, қўнғир кумир, калий ва тоштуз, газ, нефть конлари бор. Икдими субэкваториал, муссонли. Ўртача йиллик тра текислик ва тоғолди рнларида 22— 29°, қишда шим. тогларда —10°, —15° гача пасаяди. Йиллик ёғин 1000— 2000 мм. Асосий дарёси — МенамЧао-Прая (Менам). Т.нинг шарқий ва қисман шим.шарқий чегарасида Меконг, ғарбий чегарасида Салуин дарёлари оқади. Пинг ва Мун дарёлари хдвзасида йирик сув омбори бор. Мамлакат ҳудудининг 60% га яқини ўрмон билан қопланган. Малакка я.о. ва Корат платосининг қизил ва сариқ латерит тупрок,ли ерларида қалин, кўп ярусли (50—60 м баландликдаги) субэкваториал нам ўрмонлар, шим.даги қизил тупрокли ерларда тропик ўрмонлар катта майдонни эгаллайди. Жан.да бамбукзорлар, Корат платосида саванна ва бутазорлар, даре водийларидаги ўтлоқи тупрокларда ҳам ўрмонлар бор. Ҳайвонот дунёси хилмахил: Т. рамзи бўлган оқ фил (аксарияти хонакилаштирилган), одамсимон маймун (гиббон), лемур, малайя айиғи, қоплон, йўлбарс, тўнғиз, олмахон, шим.даги тоғларда кийиклар бор. Қушлардан тустовуқ, товус, тўтиқуш, ёввойи товуқ ва б., ботқоқликларда қарқара, сиём қизилтомоқтурнасиучрайди. Илоннинг 100 га яқин, калтакесакнинг 75 га яқин, капалакнинг 500 га яқин тури бор. Дарёларида балиқ, тимсоҳ кўп. Кхауяй, Тхунгсалэнглуай ва б. миллий боглари, кўпгина қўриқхоналар бор.
Аҳолисининг 3/4 қисмини тай гуруқига мансуб халқлар (сиём ёки кхонтай ва б.), 1/5 қисмини лаолар ташкил этади. Мамлакат жан.да малайялар, ғарби ва жан.ғарбида каренлар, монлар, жан.шарқда кхмерлар яшайди. Расмий тил — тай тили. Расмий дин — буддавийлик. Малайялар исломга, хитойлар будда ва даосизмга эътиқод қилади. Католик ва протестантлар ҳам бор. Шаҳар аҳолиси — 18,3%. Йирик шаҳарлари, Бангкок, Чиангмай, Чонбури.
Тарихи. Т. ҳудудида одам палеолит давридан яшайди. Мил. 1—2-а.ларда монларнинг дастлабки давлати вужудга келган. 13-а.да шим.дан келган тай қабилалари монлар билан қўшилиб кетган; биринчи йирик таи давлати — Сукотаи барпо этилган (1238). 1350 й.да асос солинган Аютия (Сиём) қироллиги унинг ўрнини эгаллаган. 16 ва 18-а. ларда Сиём Бирма билан уруш олиб борган ва бироз вакт унга тобе бўлиб қолган. Озодлик курашига 16-а.да Наресуан, 18-а.да Таксин бошчилик қилган. 19-а. ўрталарида Сиём Буюк Британия, Франция, АҚШ билан тенг ҳуқуқли бўлмаган битимлар тузган. 19-а. Охири — 20-а. бошларида ер ислоҳоти ва б. ислоҳотлар ўтказган. 1932 й. давлат тўнтариши натижасида конституцияли монархия эълон қилинган. 1939 й. мамлакат Т. деб юритила бошлади. 1940 й. Т. билан Япония ўртасида дўстлик ва ўзаро ҳамкорлик тўғрисида битим имзоланди. 1942 й. янв.да Т. АҚШ ва Буюк Британияга уруш эълон қилди. 1943 й.га келиб мамлакат амалда Япония томонидан оккупация қилинди. Т.да озодлик кураши кучайди. «Озод Тай» оммавий яширин ҳаракати ташкил топди. 1945 й. 19 авг.да Т. Японияга карши урушаётган коалиция давлатларига сулҳ таклиф этди. Урушдан кейинги йилларда мамлакатда бир неча марта ҳарбий тўнтариш бўлиб, нотинчлик ҳукм сурди, ҳукуматлар алмашиниб турди. 1991 й.ги ҳарбий тўнтариш (1932 й.дан буен 17тўнтариш)дан сўнг Жамоат тартибини саклаш миллий кенгаши ҳокимият тепасига чикди. Т. — 1946 й.дан БМТ аъзоси. Миллий байрами — 5 дек. — қирол туғилган кун (1927). ЎзР суверенитетини 1991 й. 26 дек.да тан олган ва 1992 й. 6 майда дипломатия муносабатларини ўрнатган.
Асосий сиёсий партиялари ва касаба уюшмалари. Демократик партия (Прачатипат), 1946 й. асос солинган; Халқ партияси (Ратсадон), 1986 й. тузилган; Маънавий куч партияси (Паланг там), 1988 й. ташкил этилган; Миллий тараққиёт партияси (Чат паттана), 1991 й. асос солинган; Янги умид партияси (Ванг май), 1990 й. тузилган; Бирдамлик партияси (Еккапап), 1989 ташкил этилган; Адолат ва озодлик партияси (Серитхам), 1992 й. асос солинган; Тай миллий партияси (чат тай), 1974 й. собиқ ҳукмрон Таиланд халқи бирлашган партияси асосида ташкил этилган.
Т. меҳнат конгресси, 1975 й. тузилган; Тай касаба уюшмалари конгресси, 1982 й. ташкил этилган.
Хўжалиги. Т. ривожланган аграриндустриал мамлакат. Ялпи ички маҳсулотда қишлоқ, ўрмон хўжалиги ва балиқчиликнинг улуши 12%, саноатнинг улуши 39%, хизмат кўрсатиш соҳасининг улуши — 49%.
Қишлоқ хўжалиги. Мамлакат ҳудудининг 38% ишланади, шундан 1/5 қисми (2,6 млн. гектар) суғорилади. Асосий деҳқончилик ерлари Менам водийси ва Корат платосида жойлашган. Шоли, маккажўхори, тапиока, шакарқамиш, дуккаклилар, тариқ, батат, ер ёнғоқ, канакунжут, чой, кофе, каноп, кокос пальмаси, пахта, тамаки, зираворлар, цитрус мевалар, манго, ананас ва б. етиштирилади. Каучук олинадиган дарахтзорлар бор, пиллачилик ва сабзавотчилик ривожланган. Чорвачилигида қорамол, фил, чўчқа, парранда боқилади. Ички сув ҳавзалари ва денгизларда балиқ овланади. Ўрмонларда қимматбаҳо тур дарахтлар (тик, янг, сал, эбен, сандал ва кизил дарахт) тайёрланади.
Саноати. Минерал хом ашё захиралари негизида кончилик ривожланган. Қалай, қўрғошинрух, вольфрам ва марганец рудалари, нефть, плавик шпат, асбест, қимматбаҳо тошлар қазиб олинади ва қисман қайта ишланади. Ишлаб чиқариш. саноатининг асосий тармоқлари: озиқ-овқат (шоли оклаш, кокос мойи, кандшакар ишлаб чиқариш. ва б.) ва тўқимачилик (жутдан каноп йигириш ва тўқиш). Ёғочсозлик саноати ва каучукни дастлабки кайта ишлаш корхоналари бор. Асосан импорт хом ашё ва чала тайёр маҳсулотлар негизида нефтни қайта ишлаш, кимё, цемент, қоғоз, металлургия, металлсозлик, автомобиль йиғув ва б. корхоналар ишлайди. Йилига ўртача 74 млрд. кВтсоат электр энергия ҳосил қилинади. Ҳунармандчилик ривожланган. Асосий саноат марказлари: Бангкок, Чиангмай.
Т.й. узунлиги — 4 минг км, автомобиль йўллари уз. — 62 минг км. Даре ва денгиз транспорти ривожланган. Денгиз портлари: Бангкок, Пхукет, Саттахин. Бангкокда халкаро аэропорт бор. Т. гуруч, тапиока, каучук, қандшакар, қалай ва б. металл рудалари, асил тошлар, газлама экспорт қилади. Четдан нефть ва нефть маҳсулотлари, машина ва ускуналар, кимёвий моддалар, кора металл ва истеъмол моллари сотиб олади. Япония, АҚШ, Сингапур, Европа Иттифоқи мамлакатлари билан савдо қилади. Т. билан ЎзРнинг 2002 й.ги товар айланмаси 7,1 млн. АҚШ долларини ташкил қилди. Пул бирлиги — бат.
Тиббий хизмати. Т.да давлат тиббий муассасалари билан бир қаторда хусусий шифохоналар хам бор. Врачлар 4 та олий тиббиёт мактабида тайёрланади.
Маорифи, илмий ва маданиймаърифий муассасалари. 7 ёшдан 15 ёшгача бўлган болаларга мажбурий бепул таълим жорий қилинган. 1977 й.дан умумий таълим мактабининг янги тизими қабул этилган: бошланғич мактаб 6 й., ўрта мактаб 6 й. Дарслар тай тилида олиб борилади. Хусусий мактаблар ҳам бор. Т.да 13 унт, жумладан, Бангкокдаги Чулалонгкорн (1917), Таммасарт (1933), Касетсарт (1943) унтлари, Чиангмай ш.да унт, бир канча инт ва коллеж бор. Илмий муассасалари: Бангкокда Сиём илмий жамияти, унтлар ҳузуридаги и.т. марказлари, қишлоқ хўжалиги., экология ва б. илмийтадкикрт интлари. Айрим илмий ишлар хорижий ва халқаро жам/армалар томонидан пул билан таъминланади. Бангкокда Миллий кутубхона (1905), Таммасарт ва Чулалонгкорн унтларининг кутубхоналари, Миллий музей бор.
Матбуоти, радиоэшиттириши ва телекўрсатуви. Т.да тай, хитой, инглиз тилларида ўнлаб газ. ва журналилар нашр этилади, муҳимлари: «Бангкок пост» («Бангкок почтаси», инглиз тилида чиқадиган кундалик газ., 1946 й.дан), «Дейли ньюс» («Кундалик янгиликлар», инглиз тилида чиқадиган кундалик газ., 1964 й.дан), «Нейшн» («Миллат», инглиз тилида чикадиган кундалик газ., 1971 й.дан), «Сиам рат» («Сиём мамлакати», тай тилида чиқадиган кундалик кечки газ., 1950 й.дан), «Сиамрат уикли ревью» («Сиём мамлакатининг хафта янгиликлари», тай тилида чиқадиган ҳафталик), «Синсянь жибао» («Янгиликлар», хитой тилида чиқадиган кундалик газ., 1946 й.дан), «Таи рат» («Тай давлати», тай тилида чиқадиган кундалик газ., 1956 й.дан). Т. ахборот агентлиги (ТНА) — миллий ахборот маҳкамаси, 1977 й. тузилган. Радиоэшиттириш 1938 й.дан, телекўрсатув 1955 й.дан бошланган. Т. миллий радиоэшиттириш хизмати ва Т. телевидениеси ҳукумат назоратида.
Адабиёти. Тай оғзаки ва ёзма ижодиётининг дастлабки ёдгорликлари 13-а. охирига оид. Улар тошларга ёзилган йилномалардан иборат. Мустақил бадиий ижодиёт тарзидаги адабиёт ўрта асрларда юзага келди. Бу давр адабиёти ҳинд адабиётининг таъсирида ривожланди. Буддавийликнинг ижтимоий ҳаётдаги ҳукмронлиги адабиётда ҳам ўз аксини топди. Ҳукмдорларни таърифловчи мадхиялар ва диний ривоятлар асосий ўрин олди. 18-а. охирида дунёвий мавзуга бурилиш бошланди. Дастлабки насрий асарлар яратилди («Рачатират», 1785 ва «Уч қироллик ҳукмронлиги», 1802). 19-а. ўрталарида адабий асарлар тилини халққа яқинлаштириш ва тақдидгўйликдан воз кечиб, миллий адабиётни камол топтириш ҳаракати бошланди. Сунтон Пу ижоди бунга мисол бўлади. 20-а.нинг 20—30й.ларида реалистик йўналиш юзага келди, шу руҳдаги ҳикоя, қисса, романлар пайдо бўлди. 2жаҳон урушидан кейин адабиётда оилавий турмуш мавзуи устунлик қила бошлади. Сибурапнинг «Келажакка тик боқиб» (1955), Сена Саувапонгнинг «Иблис» (1957) романлари, Суват Варадилок ва Лао Кхамхомнинг ҳикояларида ўткир ижтимоий муаммолар кўтарилди. Акат Дамкенг, Луанг Вичит Ватакан, Малай Чупинит, Макат Тьянрайонг, адиба Докмайсот ва б. инсоннинг аҳволруҳиятидаги зиддиятларни ифодаловчи асарлар ёзишди.
Меъморлиги ва тасвирий санъати. Т. ҳудудида милоднинг дастлабки асрларидан монларга, бироз кейинги даврдан кхмерларга мансуб ибодатхоналар (Лампхун ва Чиангмайда) сакланган. 13-а.дан буддавийлик руҳидаги миллий санъат шаклланди. Шу даврда диний мажмуаларнинг тайларга хос типи — «вата» вужудга келди. Саванкхалокдаги Чанг Лом (13-а.), Сукотаидаги Махатат (Сукхотхай, 1345) «вата» ибодатхоналари шу жумлага киради. Сиём давлати равнақ топган давр (14—19-а.лар)да тўғри бурчакли режалар асосида шаҳарлар барпо этилди, атрофи ғишт девор билан ўралди, Бангкок, Аютия ва б. шаҳарларда мураккаб шаклли «вата» ва саройлар қурилиб, рангбаранг кошин ва расмлар билан ўймакорлик усулида зийнатланди. Шунингдек, Бангкокда қирол Чакри сулоласи катта саройи (18-а.), Ражабопит ибодатхонаси (18-а. ўрталари), Бенгамабопит мармар ибодатхонаси (1900) яратилди. 19-а. охиридан замонавий европача ва америкача услубдаги банк, меҳмонхона, маъмурий бинолар курила бошлади. 1950—70 й.ларда меҳмонхона, банк, замонавий маъмурий бинолар қуриш янада авж олди.
Неолит ва жез даврларидан Квай дарёси водийсида даҳмаларга қопланган сополлар, қояларга ишланган расмлар, милоднинг дастлабки асрларидаги Будданинг маҳобатли ҳайкаллари сакланган. Миллий санъат 13-а.дан шакллана бошлади. 14—19-а.ларда ҳайкалтарошлик равнақ топди. 19-а. охиридан Европа ва Америка санъатининг таъсири сезилди. 20-а.нинг 2ярмида илғор санъаткорлар (рассомлардан Фуа Харабитак, Тави Нандакван, ҳайкалтарош Хъен Йимсари, график Манита Пу Ари) замонавий анъаналарга эргашган ҳолда миллий санъат анъаналарини ҳам сақлаб қолишга интилдилар. Амалий безак санъатининг ҳар хил турлари: локли рангтасвир, чармдўзлик, ёғоч ўймакорлиги, кандакорлик, бадиий тўқувчилик ривожланган.
Мусиқаси. Т.да диний маросим ва байрамлар, тўй, фарзанд туғилиши ва б. қадимдан қўшиқ ва мусиқа билан нишонланади. Фонг си деб аталган тарихий балладалар кенг ёйилган. Тўй қўшиқлари хат лион жанри таркибига киради. Мусиқий чолғу асбоблари хилмахил: 2 торли скрипка (сау дуонг ва сау о), 3 торли скрипка (сау сам сай), 3 торли уд (сёунг), цитра (кхим), флейта (кхлий), дамли най (пинай), барабанлар (тхон, рамана, кхлонг), гонглар, ксилофон (рападек) ва б. 19-а. охирида европача мусиқа ва чолғу асбоблари кириб кела бошлади. 20-а.нинг 50й.ларидан миллий мусиқий маданиятни юксалтириш ҳаракати бошланди. Замонавий композиторлардан Монтри Трамоте, Нарис, хонандалардан У. Сукантхамалаи, Т. Айлин, чолғучилардан Т. Конглаитонг, Н. Тайминлар машҳур.
Театри ва кииоси. Т.нинг мумтоз театри ҳиндларнинг «Рамаяна» эпосидан бошланган. 15-а.да тайлар бу асарнинг «Рамакиян» деб аталган варианти асосида кон, нанг, лакон томошаларини яратдилар. Кон — ниқобли пантомима театри бўлиб, барча ролларни эркаклар ижро этади. Ниқобларда қаҳрамонларнинг қиёфаси тасвирланган бўлади (оч кўк ранг — Рама, оқ ранг — Хонуман ва т.к.). Актёрлар гапирмайди, матн саҳна орқасидан ўқиб турилади. Томошалар оркестр ва қўшиқчилар жўрлигида олиб борилади. Нанг — фонус театри. Иштирокчиларнинг гавдалари буйвол терисидан қора ва рангдор қилиб ясалади. Томоша пайтида актёрлар иштирокчиларнинг ҳаракатини қироат билан тушунтириб борадилар. Аксарият ҳолларда турмушдан олинган саҳналар кўрсатилади. Лакон — тайларнинг мумтоз драмаси бўлиб, ундаги матнни актёрларнинг ўзи гапиради. Кичик хор эса воқеаларни изоҳлайди, қаҳрамонларга таъриф беради. Бу театрда рақс асосий ўринда бўлади. Лаконнинг ликэ ва нора турлари хоз. замон томошаларида яшаб келмоқда. Т.да доимий театр йўқ. Нафис санъат департамента ҳузурида ҳаваскорлар труппаси ташкил этилган. Т.да ҳар йили 50—70 бадиий фильм яратилади. «Шер наъраси» (реж. С. Жаручино) ва «Қуролланган киши» (реж. Ю. Чатри) фильмлари шу жумлага киради.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.