Kambodja

Kambodja (rasmiy nomi — Kambodja Qirolligi) — Janubi-Şarqiy Osiyoda, Hindixitoy yarimorolining janubiy qismida joylaşgan davlat. Poytaxti — Pnompen. Maydoni taxminan 181 ming km².

Uz.wikipedia ma'lumotiga köra, hozirgi Kambodja hududida odamlar neolit davridan yaşaydi. 1—6 asrlarda Funan davlati vujudga keldi, 7—8 asrlarda Yer Çenlasi va Suv Çenlasi taşkil topdi. 9-asrda Mekong deltasida Kambujadeş saltanati paydo böldi. Boşqa manbalarda 802-yilda Jayavarman II özini qirol deb e'lon qilib, Çenla knyazliklarini birlaştirgani va Kxmer imperiyasiga asos solingani aytiladi; bu imperiyaning eng maşhur yodgorligi — Angkor-Vat. Angkor majmui 9—13 asrlarda bunyod etilgan. Ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, Angkor 1432-yilda Ayutthaya qirolligi tomonidan talon-taroj qilinib, taşlab ketilgan.

18-asrda mamlakat Siyom va Vyetnamga tobe bölib qoldi. 1863-yilda Fransiya protektorat haqida şartnoma tuzişga majbur etdi, 1884-yilgi şartnomadan keyin Kambodja amalda Fransiya mustamlakasiga aylandi. Yaponiya bosib olgan yillar haqida manbalar turliça: özbekça maqolada 1940-yildan, rusça maqolada 1942—1945-yillar, inglizça maqolada 1941—1945-yillar körsatilgan. Kambodja 1953-yil 9-noyabrda mustaqillikka erişdi; bu sana Mustaqillik kuni sifatida nişonlanadi.

1970-yilda davlat töntarilişi natijasida general Lon Nol hokimiyatga keldi va Kxmer Respublikasi e'lon qilindi. 1975-yilda Pol Pot boşçiligidagi qizil kxmerlar hokimiyatni egalladi. Rusça va inglizça maqolalarga köra, ular 1975—1979-yillarda öz xalqiga qarşi genotsid olib bordi; rusça maqolada qurbonlar soni turli baholarga köra 1 mln dan 3 mln gaça deb körsatilgan. 1979-yilda tuzum ağdarildi. 1993-yilda yangi konstitutsiya qabul qilindi va monarxiya tiklandi.

Kambodja şarqda Vyetnam, şimolda Laos, şimoli-ğarbda Tailand bilan çegaradoş, janubi-ğarbda Siyom qöltiği suvlari bilan yuviladi. Hududning katta qismini Tonlesap köli havzasi va Mekong pasttekisligi egallaydi. Ğarbda Kravan toğlari joylaşgan; eng baland nuqta — Oral toği (1813 m). Şimolda Dangrek tizmasi bor.

Iqlimi mussonli. Rusça maqolaga köra, eng sovuq oy — yanvar, eng issiq oy — aprel. Mekong daryosining quyi qismi Kambodja hududidan ötadi. Hududning taxminan uçdan tört qismiga yaqini örmon bilan qoplangan (özbekça maqola); rusça maqolaga köra, örmonlarning kesilişi dunyodagi eng yuqori körsatkiçlardan biri. Yölbars, qoplon, fillar va boşqa hayvonlar uçraydi.

Kambodja — konstitutsiyali monarxiya. Amaldagi konstitutsiya 1993-yilda qabul qilingan. Davlat boşliği — qirol. Qonun çiqaruvçi hokimiyat ikki palatali parlament — Milliy assambleya va Senatdan iborat. Ijroiya hokimiyatni hukumat amalga oşiradi. Ma'muriy jihatdan hudud viloyatlarga bölinadi; özbekça maqolada 20 viloyat va markaz qaramoğidagi 2 şahar, boşqa joyida 23 provinsiya deb körsatilgan. Inglizça maqolaga köra, mamlakatda KXP (Kambodja xalq partiyasi) hukmronlik qiladi.

Kambodja — agrar mamlakat. Qişloq xöjaligi yalpi içki mahsulotning 46,6 % ini beradi va mehnatga layoqatli aholining 85 % i bu sohada band (özbekça maqola). Şoli, makkajöxori, şakarqamiş, murç, tamaki, paxta yetiştiriladi, tabiiy kauçuk olinadi; Tonlesap kölida baliq ovlaş rivojlangan. Oltin, boksit, fosforit, temir rudasi, marmar va boşqalar qazib çiqariladi. Sanoat asosan mahalliy qişloq xöjaligi xom aşyosini qayta işlaydi. Kambodja guruç, kauçuk, baliq va boşqa mahsulotlarni çetga çiqaradi. Pul birligi — riyel. BMT Kambodjani eng kam rivojlangan davlatlar qatoriga kiritadi; töqimaçilik, quriliş va turizm ösib bormoqda.

Aholining asosiy qismini kxmerlar taşkil etadi. Rasmiy til — kxmer tili. Kxmerlarning köpçiligi buddaviylikka e'tiqod qiladi. Kxmer tilidagi adabiy asarlar 7-asr boşlarida paydo bölgan; „Reamker“ eposi şu davr merosiga kiradi. Me'morlikda Angkor majmui eng yirik yodgorlik hisoblanadi. Musiqa va milliy balet an'anasida asosiy rollarni ayollar ijro etadi. Soyalar teatri (fonus xayol) an'anaviy hisoblanadi. Amaliy san'atda qölda şoyi töqiş, yoğoç va fil suyagi öymakorligi, kaştaçilik saqlanib qolgan.