Kambodja
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 76–80-b. — ziyouz.com
Kambodja KAMBODJA, Kambodja Qirolligi (Cambodia) — Jan.-Şarqiy Osiyoda, Hindixitoy ya. o.ning jan. qismida joylaşgan davlat. Mayd. 181 ming 35 km2. Aholisi 12,49 mln. kişi (2001). Poytaxti — Pnompen ş. Ma'muriy jihatdan 20 viloyat (kxet)ga va markaz qaramoğidagi 2 şaharga bölinadi. Davlat tuzumi. K. — konstitutsiyali monarxiya. Amaldagi konstitutsiyasi 1993 y.da qabul qilingan. Davlat boşliği — qirol. Qonun çiqaruvçi hokimiyat — 2 palatali parlament (Milliy assambleya va Senat)dan iborat. Ijroiya qokimiyatni hukumat amalga oşiradi. Tabiati. K. hududining köp qismini allyuvial va köl yotqiziqlaridan iborat Kambodja tekisligi egallagan. Mamlakat ğarbida Kravan toğlari (Oral toği, 1813 m — eng baland nuqta), şim.da Dangrek qumloği va şarqida Annam toğlarining tarmoği bor. Iqlimi subekvatorial, mussonli, yozi nam, qişi nisbatan quruq. Eng issiq oy — apr.da örtaça t-ra 29°, 30°, dek.da 25°, 26°. Örtaça yillik yoğin 700—2000 mm. K.da daryo köp. Mekong daryosining quyi qismi K. hududidan ötadi; suv sathi mavsum sayin özgarib turadi. Tonlesap köli kam suv. K. hududining 3/4 qismiga yaqini örmon. Şarqida barg tökuvçi tropik örmon, toğlarda qimmatbaho yoğoç beruvçi doim yaşil (sal, tik, lak, kamfara) daraxtlar usadi. Qolgan hududida siyrak daraxtli savannalar, qalin bambukzorlar va turli çakalakzorlar bor. Kambodja tekisligi ança qismining tuproği unumdor allyuvial tuproq. Hayvonlari köp va xilma-xil. Yölbars, qoplon, qora ayiq, fillar uçraydi. Mekong daryosi va uning irmoqlarida timsohlar, suzuvçi quşlar, meşkopçiquş va flamingolar bor. Tonlesap kölida baliq köp. Aholisining 80% kxmerlar, asosan, K. ning markaziy pasttekislik qismida yaşaydi. Şaharlarda, Mekong daryosi vodiysi va Tonlesap atrofida vyetnamlar, xitoylar, şuningdek, çamlar, malayyalar, toğlik kxmerlar, fransuzlar (şaharlarda) va b. istiqomat qiladi. Rasmiy tili — kxmer tili. Fransuz tilida ham sözlaşişadi. Kxmerlarning köpçiligi buddaviylikka, xitoylar — konfutsiylikka e'tiqod qiladi, fransuzlar b-n vyetnamlarning bir qismi katolik mazhabida. Aholining 12% dan köproği şaharlarda. Yirik şaharlari: Pnompen, Battambang, Sianukvil ( K a m p o n g s a o m ) . Tarixi. Hoz. K. hududida odamlar neolit davridan yaşaydi. Ular dehqonçilik, baliqçilik va ovçilik b-n şuğullangan. 1~6-a.larda K. hududida birinçi Funan quldorlik davlati vujudga keldi. U Jan. Hindiston, Xitoy b-n savdo qilgan va madaniy aloqada bölgan. 7—8-a.larda K. hududida Yer Çenlasi va Suv Çenlasi davlatlari taşkil topdi. 9-a.da esa Mekong daryosi deltasida Kambujadeş saltanati vujudga keldi. U 13-a. oxirida inqirozga uçradi. 16-a. örtalarida buddaviylik tarqaldi. 16-a. oxirida Tay qöşinlari mamlakatning ğarbiy qismini vayron qildi. 18-a.da K. Siyom va Vyetnam davlatlariga tobe bölib qoldi. 19-a. örtalarida Fransiya K.ga bostirib kirib, 1863 y. uni protektorat haqida şartnoma tuzişga majbur etdi. Mazkur şartnoma 1884 y. K. uçun oğir bitim b-n almaştirildi. Natijada K. Fransiya mustamlakasiga aylandi. 1887 y. K. Fransiya Hindixitoydagi öz mustamlakalarini nazorat qilişni markazlaştiriş maqsadida tuzgan Hindixitoy ittifoqi tarkibiga kiritildi. K.ning asoratga solinişi milliy mustaqillik uçun kuraşning avj olişiga sabab böldi. 19-a.ning 60—90-y. larida milliy mustaqillikni tiklaş uçun xalq harakatlari bölib ötdi. 1926 y. mustaqillik talab qilgan dehqonlar harakati fransuz mustamlakaçilari tomonidan şafqatsizlik b-n bostirildi. 1940 y.da K.ni Yaponiya bosib oldi. Vatanparvarlarning Qarşilik harakati Ozod kxmer taşkiloti rahbarligida yapon bosqinçilariga, 1945 y.dan keyin fransuz mustamlakaçilariga qarşi keskin kuraş olib bordi. 1946 y. saylangan Maslahat majlisi K. tarixida birinçi konstitutsiyani tasdiqladi. Milliy ozodlik harakati tazyiqi ostida Fransiya öz qöşinlarini olib çiqib ketişga majbur böldi (1953 y. 9 noyab.). Bu sana milliy bayram — K. mustaqilligi kuni deb e'lon qilindi. 1955 y. 25 sent.da K. konstitutsiyasiga tuzatiş kiritildi, birinçi mustaqil hukumat — Sangkum tuziddi. 1970 y. 18 martda mamlakatda davlat töntarişi böldi; N. Sianuk örniga general Lon Nol davlat boşliği qilib tayinlandi. Apr. oyi oxirlarida K.ga Amerika-Saygon qöşinlari bostirib kirdi. K. vatanparvarlari bosqinçilarga va Pnompen mustabid hokimiyati qöşinlariga qarşi kuraş olib bordi. 1970 y. 30 iyunda AQŞ qöşinlarining katta qismi K. hududidan olib ketildi. 1970 y. 9 okt. da Pnompenda ğayridemokratik «Kxmer Respublikasi» e'lon qilindi, 1972 y. 4 iyunda Lon Nol «prezident» qilib «saylandi». U K. da osiyoliklarni osiyoliklarga qarşi uruştiriş siyosatini qölladi. 1976 y.da mamlakatdagi hokimiyatni Pol Pot — Iyeng Sari tödasi egallab olib, faşistsimon mustabid tartiblarni örnatdi, xalqni qirğin qildi. 1978 y.da tuzilgan K. milliy najot birlaşgan fronti qurolli kuçlari safi partizanlar, muntazam qismlar va b. vatanparvar kuçlar hisobiga kengaydi. Ular mamlakat hududining katta qismini ozod qilişga erişdi. 1979 y.da manfur tu-zum ağdarildi. 1993 y.da yangi konstitutsiya qabul qilindi, N. Sianuk boşliq monarxiya tiklandi. Şu konstitutsiyada K. qöşilmaslik siyosatini yurituvçi mustaqil, suveren, tinçliksevar, betaraf mamlakat deb e'lon qilindi. K. 1955 y.dan BMT a'zosi. ÖzR b-n diplomatiya munosabatlarini 1995 y. 7 sent.da örnatgan. Milliy bayrami — 9 noyab. — Mustaqillik kuni (1953). Siyosiy partiyalari, kasaba uyuşmalari. Mustaqil, betaraf, tinç va hamkorlik qiluvçi K. uçun milliy front, 1992 y.da tuzilgan; K. xalq partiyasi, 1951 y.da asos solingan; Buddaviylar liberal-demokratik partiyasi, 1992 y.da tuzilgan; Liberal demokratik partiya, 1992 y. tuzilgan; K. milliy quriliş va mudofaa birlaşgan fronta, 1978 y. tuzilgan. K. kasaba uyuşmalari federatsiyasi 1979 y. t u z i l g a n . Xöjaligi. K. — iqtisodiy jihatdan zaif agrar mamlakat. Xöjaligining asosi — q. x. Mehnatga layoqatli aholining 85% band bölgan bu soha yalpi içki mahsulotning46,6% ni beradi. Q. x.da yetakçi tarmoq — dehqonçilik. Şoli, makkajöxori, batat, yams, şakarqamiş, murç, yer yonğoq, tamaki, banan, apelsin, mandarin, paxta yetiştiriladi, tabiiy kauçuk olinadi. Qoramoldan köpinça iş hayvoni sifatida foydalaniladi. K.da yiliga 100 ming m3 yoğoç tayyorlanadi. Baliq ovlaş (ayniqsa, Tonlesap kölida) r i v o j l a n g a n . Sanoat korxonalari, asosan, mahalliy q.x. xom aşyosini işlaydi. Oltin, boksit, fosforit, magnezit, temir rudasi, rangli metallar rudalari, marmar va b. qazib çiqariladi. Elektr energiyasining köp qismi issiqlik elektr st-yalari (70 mln. kVt-soat)dan olinadi. Oziq-ovqat tayyorlaş işlab beruvçi sanoatning asosiy tarmoğidir. Metall va yoğoç işlaş, oziq-ovqat, neft tozalaş, töqimaçilik va qoğoz f-kalari, faner, sement, traktor-avtomobil yiguv, şina, pivo z-dlari va b. korxonalar bor. Sanoat markazlari: Pnompen, Battambang va Sianuk-vil ş.lari. K.da 649 km t.y., 14,8 ming km ga yaqin avtomobil yöli bor. Suv yöllarining ahamiyati katta (Mekong daryosining quyi oqimida). Asosiy portlari: Pnompen, Sianukvil. Pnompen yaqinida xalqaro aeroport bor. K. çetga guruç, tabiiy kauçuk, quriliş materiallari, kunjut, kapok (dağal ösimlik tolasi), murç, baliq va baliq mahsulotlari çiqaradi. Çetdan maşinalar, asbob-uskunalar, neft mahsulotlari, transport vositalari, sement, iste'mol mahsulotlari, metall va metall buyumlar keltiriladi. K. Singapur, Tailand, Malayziya, Vyetnam va b. davlatlar b-n savdo qiladi. Pul birligi — riyel. Maorifi. K. mustaqillikka erişgaç, boşlangiç (6 y.lik), töliqsiz örta (4 y. lik), örta (7 y.lik) maktablarda bepul öqiş joriy qilindi. Pnompenda Oliy texnologiya inti va Kirollik texnika un-ti, şuningdek, Milliy kutubxona, Milliy muzey va Qirollik saroyi muzeyi mavjud. Matbuoti, radioeşittirişi va telekörsatuvi. K.da naşr etiladigan gaz. va jur.lar: «Kambodja» (kxmer tilida çiqadigan haftalik gaz., 1979 y.dan), «Kaset kangtoap padivoat» («Kambodja inqilobiy armiyasi», kxmer tilidagi haftalik gaz., 1979 y.dan), «Proçeaçun» («Xalq», kxmer tilida haftasiga 2 marta çiqadigan gaz., 1985 y. dan), «Pulko» («Mehnatkaş», kxmer tilida 2 haftada çiqadigan gaz., 1988 y.dan), «Neak kxusana» («Tarğibotçi», jur.). K. matbuot agentligi 1978 y.da taşkil etilgan. K. milliy radiosi (1978) va K. davlat televideniyesi (1983) işlaydi. Adabiyoti. K. yozma adabiyotining sanskritdagi ilk namunalari 2-a.da yaratilgan. Kxmer tilidagi adabiy asarlar 7-a. boşlarida paydo böldi. 802—1433 y. larda kxmer madaniyati ravnaq topdi, kxmer tilida «Indradevi» lirik dostoni, «Reamker» eposi va «Tum va Teau» xalq dostoni yaratildi. Yozuvçilardan Yaşovar Man II, Kavişvara, Kindra, Subxadra sanskritda, Duong, Tyey Non, Pxokdey va b. kxmer tilida ijod q i l d i l a r . 20-a.ning 30—40-y.larida gumanistik ruhdagi dastlabki romanlar — «Paylin atirguli», «Sopxat» va b. yozildi. K. mustaqillikka erişgaç, kxmer adiblari ittifoqi taşkil etildi. Tiu Ol, Xel Sumpxa, Suon Soren, Nop Savan va b. yozuvçilar muhim ijtimoiy-siyosiy mavzularda asarlar yaratdi. Folklor materiallarini töplaş va ularni naşr etiş işlari olib borildi. Me'morligi. Eneolit va jez davrlaridagi dastlabki bino (ibodatxona)lar yoğoçdan, keyinroq toşdan, 6—7-a. larda ğiştdan qurilgan. Kxmerlarga xos turar joylar qoziqoyoqlarga örnatilgan. 7-a. dagi Sambor-Prey-Kuk ansambli kabi minorasimon ibodatxonalar — prasatlar barpo qilingan. 9-a.da katta me'moriy majmualar va ehrom uslubidagi ibodatxonalar bunyod etildi. 10-a.da bino qurişda laterit va qumtoş işlatildi, öymakorlik san'ati rivojlandi. 9—12- a.larda yaratilgan yodgorliklar mustahkamligi, yaxlitligi va öz davriga xosligi b-n aj-ralib turadi. 9—13-a. larda me'morlik, ayniqsa, ravnaq topdi, serxaşam ibodatxonalar va saroylardan iborat Angkor majmui bunyod etildi. Şu davrda 8 şaharda 1000 dan ortiq inşoot qurildi. Şahar markazlarida «toğ-ehromlar» quriş rasm böldi (Roluosdagi Prax-Ko, Banteay Srey va b.). 14- a. dan saroy va ibodatxonalar toş örniga yoğoçdan qurila boşladi. 19-a.ning 2-yarmidan şahar binolarini fransuz eklektikasi ruhida quriş avj oldi. Mustaqillik yillarida Pnompen, Kampongsaom va b. şaharlarda ma'muriy, jamoat va uy-joy binolari temir-betondan mahalliy an'analar galereya, minora, nişabi tik tom)ni saqlagan holda, ayvonli va quyoşdan tösadigan qilib, zamonaviy uslubda solindi. Qişloqva şaharlarda köpçilik uylar sinçli va ayvonli qilib quriladi. Tasviriy san'ati. K. hududida yaratilgan eng qad. san'at yodgorliklari neolit davriga töğri keladi. Mil. av. 1-ming yillikda jezdan yasalgan buyumlar saqlanib qolgan. Mil. 6— 8-a.larda hindlarnikiga öxşaş haykalçalar yasalgan. 9—13-a. larda me'moriy yodgorliklar haykaltaroşlik va naqşinkorlik usulida bezatilgan. 14-a.dan boşlab haykallarni asosan jez va yoğoçdan yasaş odat bölgan. 20-a. boşlaridan naqş va rasmlardagi tasvirlarga hayotiy manzaralar kiritila boşlandi; rangtasvir va grafika rivojlandi. Rassomlardan Ngok Dim, Sam Yun va b. ning asarlari maşhur. Amaliy bezak san'ati turlaridan qölda şoyi töqiş, yoğoç va fil söyagi öymakorligi, kaştadözlik va b. an'analar saqlangan. Musiqasi qad. zamonlarda vujudga kelib şakllangan. Köhna ibodatxonalarda xonanda va sozandalarning nomlari bitilgan yozuvlar, tasvirlar saqlangan. Angkor davri (9—14-a.lar)da rivoj topgan kxmer mumtoz musiqa madaniyati va çolğu asboblari hamon öz şaklini özgartirmagan. Mumtoz musiqa madaniyatida diniy ibodatlar b-n boğliq musiqiy raqs (milliy balet) tomoşalari asosiy örin tutadi. K. baletida asosiy rollarni ayollar ijro etadi, 2 erkak raqqos esa iblis, qiziqçi va hayvonlar niqobida öynaydi. Urib çalinadigan asboblar — baraban (sampxo, çxayyam), qöş litavra (skotxom), simbal, gong, puflab çalinadigan — goboysimon (pey o, peypok, pra pey), qamiş nay (kxloy), torli asboblar — udsimon (ta diyeu, ta-kxe), ğijjaksimon çolğular (troçe, trosao, trokmaye) milliy orkestrda asosiy örinni oladi. 1966 y.da Pnompenda Nafis san'at inti taşkil etilgan. Teatri. Fonus xayol, ya'ni soyalar teatri K. uçun an'naviy hisoblanadi. 1955 y.da Davlat drama teatri taşkil etildi. Pnompen, Siyemreap va b. şaharlarda doimiy truppalar işlaydi. Badiiy havaskorlik keng tus olgan. Professional badiiy jamoalar taşkil etilgan, milliy balet qayta tiklangan. Uning sahnasida mifologiya ruhidagi an'anaviy rakslar b-n bir qatorda voqeiy tomoşalar (xalqning polpotçilar qamoq lagerlaridagi azoblarini va ozodlik yölidagi kuraşini ifodalovçi «Kuz yoşlari va qon» spektakli) körsatilayotir. Pnompenda şahar teatri, Siyemreap ş.da yangi teatr işlaydi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КАМБОДЖА, Камбоджа Қироллиги (Cambodia) — Жан.-Шарқий Осиёда, Ҳиндихитой я. о.нинг жан. қисмида жойлашган давлат. Майд. 181 минг 35 км2. Аҳолиси 12,49 млн. киши (2001). Пойтахти — Пномпень ш. Маъмурий жиҳатдан 20 вилоят (кхет)га ва марказ қарамоғидаги 2 шаҳарга бўлинади. Давлат тузуми. К. — конституцияли монархия. Амалдаги конституцияси 1993 й.да қабул қилинган. Давлат бошлиғи — қирол. Қонун чиқарувчи ҳокимият — 2 палатали парламент (Миллий ассамблея ва Сенат)дан иборат. Ижроия қокимиятни ҳукумат амалга оширади. Табиати. К. ҳудудининг кўп қисмини аллювиал ва кўл ётқизиқларидан иборат Камбоджа текислиги эгаллаган. Мамлакат ғарбида Кравань тоғлари (Ораль тоғи, 1813 м — энг баланд нуқта), шим.да Дангрэк қумлоғи ва шарқида Аннам тоғларининг тармоғи бор. Иқлими субэкваториал, муссонли, ёзи нам, қиши нисбатан қуруқ. Энг иссиқ ой — апр.да ўртача т-ра 29°, 30°, дек.да 25°, 26°. Ўртача йиллик ёғин 700—2000 мм. К.да дарё кўп. Меконг дарёсининг қуйи қисми К. ҳудудидан ўтади; сув сатҳи мавсум сайин ўзгариб туради. Тонлесап кўли кам сув. К. ҳудудининг 3/4 қисмига яқини ўрмон. Шарқида барг тўкувчи тропик ўрмон, тоғларда қимматбаҳо ёғоч берувчи доим яшил (сал, тик, лак, камфара) дарахтлар усади. Қолган ҳудудида сийрак дарахтли саванналар, қалин бамбукзорлар ва турли чакалакзорлар бор. Камбоджа текислиги анча қисмининг тупроғи унумдор аллювиал тупроқ. Ҳайвонлари кўп ва хилма-хил. Йўлбарс, қоплон, қора айиқ, филлар учрайди. Меконг дарёси ва унинг ирмоқларида тимсоҳлар, сузувчи қушлар, мешкопчиқуш ва фламинголар бор. Тонлесап кўлида балиқ кўп. Аҳолисининг 80% кхмерлар, асосан, К. нинг марказий пасттекислик қисмида яшайди. Шаҳарларда, Меконг дарёси водийси ва Тонлесап атрофида вьетнамлар, хитойлар, шунингдек, чамлар, малайялар, тоғлик кхмерлар, французлар (шаҳарларда) ва б. истиқомат қилади. Расмий тили — кхмер тили. Француз тилида ҳам сўзлашишади. Кхмерларнинг кўпчилиги буддавийликка, хитойлар — конфуцийликка эътиқод қилади, французлар б-н вьетнамларнинг бир қисми католик мазҳабида. Аҳолининг 12% дан кўпроғи шаҳарларда. Йирик шаҳарлари: Пномпень, Баттамбанг, Сиануквиль ( К а м п о н г с а о м ) . Тарихи. Ҳоз. К. ҳудудида одамлар неолит давридан яшайди. Улар деҳқончилик, балиқчилик ва овчилик б-н шуғулланган. 1~6-а.ларда К. ҳудудида биринчи Фунань қулдорлик давлати вужудга келди. У Жан. Ҳиндистон, Хитой б-н савдо қилган ва маданий алоқада бўлган. 7—8-а.ларда К. ҳудудида Ер Ченласи ва Сув Ченласи давлатлари ташкил топди. 9-а.да эса Меконг дарёси дельтасида Камбужадеш салтанати вужудга келди. У 13-а. охирида инқирозга учради. 16-а. ўрталарида буддавийлик тарқалди. 16-а. охирида Тай қўшинлари мамлакатнинг ғарбий қисмини вайрон қилди. 18-а.да К. Сиём ва Вьетнам давлатларига тобе бўлиб қолди. 19-а. ўрталарида Франция К.га бостириб кириб, 1863 й. уни протекторат ҳақида шартнома тузишга мажбур этди. Мазкур шартнома 1884 й. К. учун оғир битим б-н алмаштирилди. Натижада К. Франция мустамлакасига айланди. 1887 й. К. Франция Ҳиндихитойдаги ўз мустамлакаларини назорат қилишни марказлаштириш мақсадида тузган Ҳиндихитой иттифоқи таркибига киритилди. К.нинг асоратга солиниши миллий мустақиллик учун курашнинг авж олишига сабаб бўлди. 19-а.нинг 60—90-й. ларида миллий мустақилликни тиклаш учун халқ ҳаракатлари бўлиб ўтди. 1926 й. мустақиллик талаб қилган деҳқонлар ҳаракати француз мустамлакачилари томонидан шафқатсизлик б-н бостирилди. 1940 й.да К.ни Япония босиб олди. Ватанпарварларнинг Қаршилик ҳаракати Озод кхмер ташкилоти раҳбарлигида япон босқинчиларига, 1945 й.дан кейин француз мустамлакачиларига қарши кескин кураш олиб борди. 1946 й. сайланган Маслаҳат мажлиси К. тарихида биринчи конституцияни тасдиқлади. Миллий озодлик ҳаракати тазйиқи остида Франция ўз қўшинларини олиб чиқиб кетишга мажбур бўлди (1953 й. 9 нояб.). Бу сана миллий байрам — К. мустақиллиги куни деб эълон қилинди. 1955 й. 25 сент.да К. конституциясига тузатиш киритилди, биринчи мустақил ҳукумат — Сангкум тузидди. 1970 й. 18 мартда мамлакатда давлат тўнтариши бўлди; Н. Сианук ўрнига генерал Лон Нол давлат бошлиғи қилиб тайинланди. Апр. ойи охирларида К.га Америка-Сайгон қўшинлари бостириб кирди. К. ватанпарварлари босқинчиларга ва Пномпень мустабид ҳокимияти қўшинларига қарши кураш олиб борди. 1970 й. 30 июнда АҚШ қўшинларининг катта қисми К. ҳудудидан олиб кетилди. 1970 й. 9 окт. да Пномпенда ғайридемократик «Кхмер Республикаси» эълон қилинди, 1972 й. 4 июнда Лон Нол «президент» қилиб «сайланди». У К. да осиёликларни осиёликларга қарши уруштириш сиёсатини қўллади. 1976 й.да мамлакатдаги ҳокимиятни Пол Пот — Иенг Сари тўдаси эгаллаб олиб, фашистсимон мустабид тартибларни ўрнатди, халқни қирғин қилди. 1978 й.да тузилган К. миллий нажот бирлашган фронти қуролли кучлари сафи партизанлар, мунтазам қисмлар ва б. ватанпарвар кучлар ҳисобига кенгайди. Улар мамлакат ҳудудининг катта қисмини озод қилишга эришди. 1979 й.да манфур ту-зум ағдарилди. 1993 й.да янги конституция қабул қилинди, Н. Сианук бошлиқ монархия тикланди. Шу конституцияда К. қўшилмаслик сиёсатини юритувчи мустақил, суверен, тинчликсевар, бетараф мамлакат деб эълон қилинди. К. 1955 й.дан БМТ аъзоси. ЎзР б-н дипломатия муносабатларини 1995 й. 7 сент.да ўрнатган. Миллий байрами — 9 нояб. — Мустақиллик куни (1953). Сиёсий партиялари, касаба уюшмалари. Мустақил, бетараф, тинч ва ҳамкорлик қилувчи К. учун миллий фронт, 1992 й.да тузилган; К. халқ партияси, 1951 й.да асос солинган; Буддавийлар либерал-демократик партияси, 1992 й.да тузилган; Либерал демократик партия, 1992 й. тузилган; К. миллий қурилиш ва мудофаа бирлашган фронта, 1978 й. тузилган. К. касаба уюшмалари федерацияси 1979 й. т у з и л г а н . Хўжалиги. К. — иқтисодий жиҳатдан заиф аграр мамлакат. Хўжалигининг асоси — қ. х. Меҳнатга лаёқатли аҳолининг 85% банд бўлган бу соҳа ялпи ички маҳсулотнинг46,6% ни беради. Қ. х.да етакчи тармоқ — деҳқончилик. Шоли, маккажўхори, батат, ямс, шакарқамиш, мурч, ер ёнғоқ, тамаки, банан, апельсин, мандарин, пахта етиштирилади, табиий каучук олинади. Қорамолдан кўпинча иш ҳайвони сифатида фойдаланилади. К.да йилига 100 минг м3 ёғоч тайёрланади. Балиқ овлаш (айниқса, Тонлесап кўлида) р и в о ж л а н г а н . Саноат корхоналари, асосан, маҳаллий қ.х. хом ашёсини ишлайди. Олтин, боксит, фосфорит, магнезит, темир рудаси, рангли металлар рудалари, мармар ва б. қазиб чиқарилади. Электр энергиясининг кўп қисми иссиқлик электр ст-ялари (70 млн. кВт-соат)дан олинади. Озиқ-овқат тайёрлаш ишлаб берувчи саноатнинг асосий тармоғидир. Металл ва ёғоч ишлаш, озиқ-овқат, нефть тозалаш, тўқимачилик ва қоғоз ф-калари, фанер, цемент, трактор-автомобиль йигув, шина, пиво з-длари ва б. корхоналар бор. Саноат марказлари: Пномпень, Баттамбанг ва Сианук-виль ш.лари. К.да 649 км т.й., 14,8 минг км га яқин автомобиль йўли бор. Сув йўлларининг аҳамияти катта (Меконг дарёсининг қуйи оқимида). Асосий портлари: Пномпень, Сиануквиль. Пномпень яқинида халқаро аэропорт бор. К. четга гуруч, табиий каучук, қурилиш материаллари, кунжут, капок (дағал ўсимлик толаси), мурч, балиқ ва балиқ маҳсулотлари чиқаради. Четдан машиналар, асбоб-ускуналар, нефть маҳсулотлари, транспорт воситалари, цемент, истеъмол маҳсулотлари, металл ва металл буюмлар келтирилади. К. Сингапур, Таиланд, Малайзия, Вьетнам ва б. давлатлар б-н савдо қилади. Пул бирлиги — риель. Маорифи. К. мустақилликка эришгач, бошлангич (6 й.лик), тўлиқсиз ўрта (4 й. лик), ўрта (7 й.лик) мактабларда бепул ўқиш жорий қилинди. Пномпенда Олий технология инти ва Кироллик техника ун-ти, шунингдек, Миллий кутубхона, Миллий музей ва Қироллик саройи музейи мавжуд. Матбуоти, радиоэшиттириши ва телекўрсатуви. К.да нашр этиладиган газ. ва жур.лар: «Камбоджа» (кхмер тилида чиқадиган ҳафталик газ., 1979 й.дан), «Касет кангтоап падивоат» («Камбоджа инқилобий армияси», кхмер тилидаги ҳафталик газ., 1979 й.дан), «Прочеачун» («Халқ», кхмер тилида ҳафтасига 2 марта чиқадиган газ., 1985 й. дан), «Пулко» («Меҳнаткаш», кхмер тилида 2 ҳафтада чиқадиган газ., 1988 й.дан), «Неак кхусана» («Тарғиботчи», жур.). К. матбуот агентлиги 1978 й.да ташкил этилган. К. миллий радиоси (1978) ва К. давлат телевидениеси (1983) ишлайди. Адабиёти. К. ёзма адабиётининг санскритдаги илк намуналари 2-а.да яратилган. Кхмер тилидаги адабий асарлар 7-а. бошларида пайдо бўлди. 802—1433 й. ларда кхмер маданияти равнақ топди, кхмер тилида «Индрадеви» лирик достони, «Реамкер» эпоси ва «Тум ва Теау» халқ достони яратилди. Ёзувчилардан Яшовар Ман II, Кавишвара, Киндра, Субхадра санскритда, Дуонг, Тьей Нон, Пхокдэй ва б. кхмер тилида ижод қ и л д и л а р . 20-а.нинг 30—40-й.ларида гуманистик руҳдаги дастлабки романлар — «Пайлин атиргули», «Сопхат» ва б. ёзилди. К. мустақилликка эришгач, кхмер адиблари иттифоқи ташкил этилди. Тиу Оль, Хэль Сумпха, Суон Сорэн, Ноп Саван ва б. ёзувчилар муҳим ижтимоий-сиёсий мавзуларда асарлар яратди. Фольклор материалларини тўплаш ва уларни нашр этиш ишлари олиб борилди. Меъморлиги. Энеолит ва жез даврларидаги дастлабки бино (ибодатхона)лар ёғочдан, кейинроқ тошдан, 6—7-а. ларда ғиштдан қурилган. Кхмерларга хос турар жойлар қозиқоёқларга ўрнатилган. 7-а. даги Самбор-Прей-Кук ансамбли каби минорасимон ибодатхоналар — прасатлар барпо қилинган. 9-а.да катта меъморий мажмуалар ва эҳром услубидаги ибодатхоналар бунёд этилди. 10-а.да бино қуришда латерит ва қумтош ишлатилди, ўймакорлик санъати ривожланди. 9—12- а.ларда яратилган ёдгорликлар мустаҳкамлиги, яхлитлиги ва ўз даврига хослиги б-н аж-ралиб туради. 9—13-а. ларда меъморлик, айниқса, равнақ топди, серхашам ибодатхоналар ва саройлардан иборат Ангкор мажмуи бунёд этилди. Шу даврда 8 шаҳарда 1000 дан ортиқ иншоот қурилди. Шаҳар марказларида «тоғ-эҳромлар» қуриш расм бўлди (Ролуосдаги Прах-Ко, Бантеай Срей ва б.). 14- а. дан сарой ва ибодатхоналар тош ўрнига ёғочдан қурила бошлади. 19-а.нинг 2-ярмидан шаҳар биноларини француз эклектикаси руҳида қуриш авж олди. Мустақиллик йилларида Пномпень, Кампонгсаом ва б. шаҳарларда маъмурий, жамоат ва уй-жой бинолари темир-бетондан маҳаллий анъаналар галерея, минора, нишаби тик том)ни сақлаган ҳолда, айвонли ва қуёшдан тўсадиган қилиб, замонавий услубда солинди. Қишлоқва шаҳарларда кўпчилик уйлар синчли ва айвонли қилиб қурилади. Тасвирий санъати. К. ҳудудида яратилган энг қад. санъат ёдгорликлари неолит даврига тўғри келади. Мил. ав. 1-минг йилликда жездан ясалган буюмлар сақланиб қолган. Мил. 6— 8-а.ларда ҳиндларникига ўхшаш ҳайкалчалар ясалган. 9—13-а. ларда меъморий ёдгорликлар ҳайкалтарошлик ва нақшинкорлик усулида безатилган. 14-а.дан бошлаб ҳайкалларни асосан жез ва ёғочдан ясаш одат бўлган. 20-а. бошларидан нақш ва расмлардаги тасвирларга ҳаётий манзаралар киритила бошланди; рангтасвир ва графика ривожланди. Рассомлардан Нгок Дим, Сам Юн ва б. нинг асарлари машҳур. Амалий безак санъати турларидан қўлда шойи тўқиш, ёғоч ва фил сўяги ўймакорлиги, каштадўзлик ва б. анъаналар сақланган. Мусиқаси қад. замонларда вужудга келиб шаклланган. Кўҳна ибодатхоналарда хонанда ва созандаларнинг номлари битилган ёзувлар, тасвирлар сақланган. Ангкор даври (9—14-а.лар)да ривож топган кхмер мумтоз мусиқа маданияти ва чолғу асбоблари ҳамон ўз шаклини ўзгартирмаган. Мумтоз мусиқа маданиятида диний ибодатлар б-н боғлиқ мусиқий рақс (миллий балет) томошалари асосий ўрин тутади. К. балетида асосий ролларни аёллар ижро этади, 2 эркак раққос эса иблис, қизиқчи ва ҳайвонлар ниқобида ўйнайди. Уриб чалинадиган асбоблар — барабан (сампхо, чхайям), қўш литавра (скотхом), цимбал, гонг, пуфлаб чалинадиган — гобойсимон (пей о, пейпок, пра пей), қамиш най (кхлой), торли асбоблар — удсимон (та диеу, та-кхе), ғижжаксимон чолғулар (троче, тросао, трокмае) миллий оркестрда асосий ўринни олади. 1966 й.да Пномпенда Нафис санъат инти ташкил этилган. Театри. Фонус хаёл, яъни соялар театри К. учун анънавий ҳисобланади. 1955 й.да Давлат драма театри ташкил этилди. Пномпень, Сиемреап ва б. шаҳарларда доимий труппалар ишлайди. Бадиий ҳаваскорлик кенг тус олган. Профессионал бадиий жамоалар ташкил этилган, миллий балет қайта тикланган. Унинг саҳнасида мифология руҳидаги анъанавий ракслар б-н бир қаторда воқеий томошалар (халқнинг полпотчилар қамоқ лагерларидаги азобларини ва озодлик йўлидаги курашини ифодаловчи «Куз ёшлари ва қон» спектакли) кўрсатилаётир. Пномпенда шаҳар театри, Сиемреап ш.да янги театр ишлайди.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.