Kxmer tili

Kxmer tili — Kambodjaning rasmiy va davlat tili, avstroosiyo tillar oilasiga kiradi. U kxmerlarning ona tili bölib, Kambodjadan taşqarida Tailand va Vyetnamda ham tarqalgan.

Kxmer tili avstroosiyo tillar oilasiga, uning mon-kxmer tillari guruhiga kiritiladi. Ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, Diffloth kxmer tilini mon-kxmer tillarining şarqiy tarmoğiga joylaştiradi; bu tasnifda unga eng yaqin qarindoş tillar — bahnar va pear tillari. Yangiroq tasniflarda mon-kxmer guruhining mavjudligiga şubha qilinadi va kxmer tili oilaning boşqa 12 tarmoğidan teng uzoqlikda turuvçi alohida tarmoq sifatida körsatiladi. Rus tilidagi Vikipediyada esa kxmer tili mon-kxmer tillari içida alohida guruh taşkil etişi aytiladi.

Kxmer tili Kambodjada rasmiy til hisoblanadi, şuningdek Vyetnam va Tailandda ham tarqalgan. Sözlaşuvçilar soni haqida manbalar bir-biriga zid: özbekça Vikipediya umumiy sonni taxminan 8 mln. kişi deydi, inglizça Vikipediya esa Kambodjaning özida taxminan 13 mln. kişi, Vyetnam janubida bir million (1999-yil aholi röyxati) va Tailand şarqida 1,4 mln. (2006) kişi sözlaşişini keltiradi.

Lahjalar özaro tuşunarli, ammo ba'zan sezilarli farq qiladi; ular şimoldan janubga qarab lahja kontinuumini hosil qiladi. Standart (markaziy) kxmer tili Markaziy tekislik lahjasiga asoslangan. Şimoliy kxmer (kxmae-sorin) Tailandning şimoli-şarqida gaplaşiladi; ba'zi tilşunoslar uni alohida til deb hisoblaydi. Unda böğin oxiridagi /r/ talaffuz qilinadi. Ğarbiy kxmer lahjasi Kardamon toğlarida yaşovçi oz sonli aholi nutqida saqlangan va boşqa lahjalarda yöqolgan ovoz registrlarini saqlab qolgan. Kxmer-krom (janubiy kxmer) Mekong deltasida, Vyetnamda gaplaşiladi va vyetnam tilining ta'sirini körsatadi. Pnompen lahjasida böğinlar qöşilib ketişi yoki tuşib qolişi kuzatiladi. Özbekça Vikipediyada hozirgi kxmer adabiy tiliga Pnompen şahar lahjasi asos bölgan deyilgan, inglizça Vikipediyada esa standart til Markaziy tekislik lahjasiga asoslanişi aytiladi.

Kxmer yozuvi — abugida bölib, Brahmi yozuvidan janubiy hind Pallava yozuvi orqali kelib çiqqan va kamida 7-asrdan beri qöllanadi. Özbekça Vikipediyaga köra, unda 33 ta asosiy harf, 12 ta qöşimça belgi va bir qança yordamçi belgilar mavjud. Zamonaviy yozuvning xususiyatlari: undoş birikmalarini yoziş uçun undoşlarning ostga yoziladigan şakllari va undoşlarning har xil inherent unlilarga ega ikki qatorga bölinişi.

Kxmer tili tarixi uç davrga bölinadi. Eski kxmer davri ikkiga ajratiladi: Angkorgaça (600–800-yillar) va Angkor davri (9–13-asrlar). Taxminan 14–18-asrlardagi ötiş davri örta kxmer tili deyiladi; bu davrda adabiy uslubga tay tilidan özlaşmalar kirgan. Hozirgi kxmer tili 19-asrdan hozirgaça bölgan davrni qamrab oladi. Eski kxmer tili Çenla va Angkor imperiyalarining tili bölgan, sanskrit va pali tillari ta'sirida, ayniqsa saroy va diniy uslublarda, rivojlangan.

Fransuz mustamlakasi davrida (1887-yildan Fransuz Hindixitoyi tarkibida) fransuz tili oliy ta'lim va ziyolilar tiliga aylandi. 20-asr boşida rohib Çuon Nat boşçiligidagi olimlar madaniyat qömitasida tilni standartlaştirişga kirişdi; ular yangi tuşunçalar uçun qadimgi kxmer ildizlari hamda pali va sanskrit tillaridan söz yasaşni yoqlaşdi. Keng Vannsak va Ieu Koeus boşçiligidagi muxoliflar boşqa yöllarni taklif qilgan. Çuon Nat pali Tripitakasini kxmer tiliga tarjima qilişga rahbarlik qilgan va hozir ham qöllanadigan luğatni yaratgan.

Kxmer tili asosan izolyatsiyalovçi (analitik) til; qöşni tay, lao va vyetnam tillaridan farqli ravişda tonli emas. Sözlar asosan bir böğinli yoki «bir yarim böğinli» bölib, urğu oxirgi böğinga tuşadi. Gap tartibi: ega — kesim — töldiruvçi; aniqlovçilar aniqlanmişdan keyin keladi. Otlarda grammatik jins va son şakli yöq; köplik yuklamalar, sonlar yoki takrorlaş orqali ifodalanişi mumkin. Fel özgarmaydi, zamon va payt yuklamalar yoki ravişlar bilan beriladi. Rus tilidagi Vikipediyaga köra, ayrim hollarda old qöşimça va infikslar yordamida söz yasaladi. Yu. A. Gorgoniyev ma'lumotiga köra, kxmer tilida 29 ta unli fonema bor va unlilarning çöziqligi ma'no farqlaydi. Uç va undan köp böğinli sözlar köpinça pali, sanskrit yoki fransuz tilidan özlaşgan.