Myanma
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 948–953-b. — ziyouz.com
Matn sifati past bölişi mumkin. Bu maqola PDF'dagi buzuq belgilar bilan olingan (işonç 85%): ayrim söz va raqamlar xato bölişi mumkin — iqtibos keltirişdan oldin asl matn bilan solişting.
Myanma MYANMA, Myanma Ittifoqi Respublikasi (Republic of the Union of Myanmar) — Jan. -Şarkiy Osiyoda, Hindixitoy ya.o.ning şim. -ğarbiy qismida joylaşgan davlat. Mayd. 678,5 ming km2. Aholisi 42 mln. kişi (2002). Poytaxti — Yangon ş. Ma'-muriy jihatdan 7 millim viloyat va 7 ma'muriy viloyatga bölinadi.
Davlat tuzumi. M. — respublika. 1994 y. 9 apr.dagi M. Ittifoqi Respublikasi konstitutsiyasi amal qiladi. Konsti-tutsiyaga binoan, davlat boşliği — prezident, qonun çiqaruvçi hokimiyat — Millat majlisi; ijroçi hokimiyatni hukumat amalga oşiradi. Parlament saylovigaça davlat va qonun çiqaruvçi hokimiyatning oliy organi Tinçlik va taraqqiyot davlat kengaşidir.
Tabiati. M. — asosan, toğli mamlakat. Eng baland joyi 5881m (Kxakaborazi toği). Şarqida Şan toğligi va uning dengiz böyigaça çözilgan tizmalari, ğarbida Rakxayn (Arakan-Yoma), Patkay va b. tizmalar bor. Toğlarning zamini kembriygaça paydo bölgan kristalli va çökindi jinslardan tarkib topgan. Iravadi tekisligi quruqlik, daryo, köl va dengiz yotqizik^lari qoplagan depressiyadan iborat. Muhim qazilma boyliklari: neft, qalay, volfram, kumuş, mis, qimmatbaho toşlar, qörğoşin va pyx, tabiiy gaz va b.
Iklimi issiq, özgaruvçan nam iqlim. Eng issiq oy — apr.ning örtaça t-rasi 30—32°, yanv. niki 13—15° dan (şim. da) 20—25° gaça (jan.da); toğlarning şamolga röpara yon bağirlariga 6000— 6500 mm gaça yoğin tuşadi. Seryoğin oylari iyun—okt. Mart va apr. eng qurğoqçil va issiqoylardir. Daryolari musson yomğirlari mavsumida tölib oqadi. Har yili toşqinlar bölib turadi. Eng katta daryolari — Iravadi, Saluin. Köl kam, eng yirik köli — Inle. Toğli joylarda tarkibida oziq moddalari kam örmon tuproklari, sariq-qönğir va kizil tuproklar tarqalgan. Qurğoqçil markaziy viloyatlarda yuvilgan qizğiş-qönğir tuproklar, savanna tuproklari, şuningdek, jigarrang tuproklar köproq uçraydi.
Hududining 60% örmon. Toğlarning seryoğin quyi mintaqalarida doim yaşil tropik örmonlar (palma, bambuk, kaştan, sarv, qarağay va b.), yuqorirokda dub, 1200 m dan boşlab igna bargli örmonlar, butazorlar, ötloklar, tekisliklarda barg taşlaydigan tropik örmonlar, ayrim joylarda tik daraxti örmonlari, savannalar, daryo deltalari hamda sohillarida mangra çakalakzorlari bor. Hayvonlardan maymun, buğu, tapir, jayra, pantera, mangusta, yölbars, börsiq, fil va ayiklar yaşaydi. Har xil parranda, sudralib yuruvçilar va baliq köp.
Aholisi. M. — köp millatli davlat. U yerda 76 ga yaqin millat va elat bor. Myanma (birmaliklar), karen, şan, çin, kaçin, mon va b. xalqlar yaşaydi. Hindlar, xitoylar, yevropaliklar (asosan, inglizlar) ham bor. Aholi notekis joylaşgan. Rasmiy tili — myanma tili. Dindorlari, asosan, buddaviylar (70%), musulmon, hindu va xristian jamoalari ham bor. Yirik şaharlari: Yangon, Mandalay, Molamyan.
Tarixi. M.dagi eng qad. arxeologiya yodgorliklari quyi paleolit davriga oiddir. Neolit davrida hoz. mon xalq-ining ajdodlari — monkxmerlar qabilasi yaşagan. Mil. av. 2-ming yillikda şim.dan tibetbirma qabilalari kelib örnaşgan. Mil. boşlaridan bu yerda şahardavlatlar paydo böla boşladi (Arakan, Şrikşetra, Ramanadas va b.). 7—9-a.larda Iravadi vodiysiga
Xitoyning şim.-ğarbi va jan. -ğarbidan hoz. myanmaliklarning ajdodlari köçib kelgan. Myanmalar 9— 12-a. lardan bir butun xalq sifatida taşkil topa boşladilar. 11 —13-a.larda M. hududida Pagan davlati mavjud bölib, budda dini qaror topdi. Arxeologiya qazilmalari va tarixiy manbalarning guvoxlik berişiça, Pagan davlatida dehqonçilik, hunarmandçilik, diniy adabiyot, musiqa, şe'riyat, naqqoşlik san'ati, me'morlik rivoj topgan. 13-a. oxiriga kelib, Pagan davlati tanaz-zulga uçray boşladi. Içki ziddiyatlar, özaro nizo va janglar, möğullar bosqini Pagan inqirozini tezlaştirdi. M. yana mayda davlatlarga bölinib ketdi. 14—17-a. larda tarqoq davlatlar örtasida kuraş kuçayib, natijada Ava davlati boşqa davlatlar ustidan ğolib çiqdi. 16-a.dan M.da yevropalik (por-tugal, golland, ingliz) savdogarlar va istiloçilar paydo böldi.
18-a. 2-yarmida yuqori M.da Konbaunlar davlati paydo böldi. U qöşni mayda davlatlarni öziga böysundirdi. Konbaunlar davlatida tarqoqlik tugatildi. Barça yerning davlat mulkiga aylanişi markazlaşgan hokimiyatning asosiy moddiy negizi bölib qoldi. Konbaunlar davlati Hindixitoydagi eng kuçli davlatga aylandi. 1785 y.da Arakan, 19-a. 1-yarmida Manipur va Assam M.ga qöşib olindi. Bu davrda madaniyat, san'at va adabiyot rivojlandi. Haşamatli qasr va saroylar, ma-hobatli budda ibodatxonalari qurildi, birinçi teatr, bosmaxona taşkil etildi. 19-a. dan ingliz mustamlakaçilari M.ni bosib olişga kirişdilar. 1824 y. 5 martda Angliyaning Ost-Indiya kompaniyasi M.ga qarşi uruş boşladi. Arakan, Tensarim viloyatlarini bosib oldi. Pekin inglizlar kattik, qarşilikka duç kelib, uruşni davom ettirolmadilar. 1852 y. mamlakatda mon, şan va karen xalqlari ğalayon kötardi. Şu vaqtda Ost-Indiya kompaniyasi M.ning Pegu viloyatini egalladi. 1885 y. inglizlar mustaqil Ava davlatini yengib, butun M.ni öz mustamlakasiga aylantirdi va uni Britaniya Hindistoni tarkibiga qöşib oldi. Mustamlakaçilar barça hosildor yerlarni tortib olib, milliy boyliklarni taladi. Bunga javoban milliy ozodlik harakati avj oldi. 1920 y. talabalarning Yangondagi birinçi ğalayoni myanmalarning milliy ozodlik qarakati rivojlanişiga turtki böldi. 1930—32 y.larda mustamlakaçilar va mahalliy hukmdorlarga qarşi katta ğalayonlar bölib ötdi. Milliy ozodlik harakati 30-y.larning 2-yarmida butun mamlakatga yoyildi.
Mustamlakaçilar xalq ğalayonlarini töxtatiş maqsadida M.ni Britaniya Hindistoni tarkibidan ajratdilar (1937). Lekin bu tadbir milliy ozodlik harakatining rivojlanişiga tösqinlik qilolmadi. 1942 y.da M.ni Yaponiya bosib oldi. M. xalqi yapon bo-sqinçilariga qarşi kuraşdi. 1944 y.da M. xalqining milliy qaxramoni Aun San Xalq ozodligi antifaşist ligasini tuzdi. Aun San va Ne Vin boşçiligidagi Milliy armiya va xalq laşkarlari bosqinçilarga qarşi qurolli qözğolon kötardilar. Yaponlar mamlakatdan quvib çiqarildi (1945). Angliyalik mustamlakaçilar M. hukumati rahbarlariga qarşi suiqasd uyuştirib, Aun San va uning bir neça safdoşini öldirdilar (1947). Şunga qaramay, vatanparvarlar içki va taşqi reak-siyaga qarşi kuraşni yanada kuçaytirdilar. Nihoyat, Angliya M. milliy mustaqilligini tan olişga majbur böldi va ta'sis majlisi ötkazişga rozilik berdi (1947 y. yanv.). 12 fev.da M.dagi turli xalqlar vakillari Panlone kon-ferensiyasida mustaqil davlat — Birma Ittifoqini tuziş töğrisida kelişib oldilar (1989 y.gaça mamlakat şu nom b-n ataldi). 1947 y. 24 sent. da bölib ötgan ta'sis majlisi M. konstitutsiyasini qabul qildi. 17 okt.da imzolangan şartnomaga binoan, M. Britaniya imperiyasidan çiqsi. 1948 y. 4 yanv. da rasmiy ravişda mustaqil davlat deb e'lon qilindi. U Nu rahbarligida hukumat tuzildi. 1962 y.da bir guruh zobitlar davlat töntarişi ötkazdi. Hukumat general Ne Vin boşçiligidagi Inqilobiy kengaş qöliga ötdi. 1988 y. mart— avg. oylaridagi ommaviy xalq ğalayonlari natijasida Ne Vin va uning tarafdorlari iste'foga çikdi. Öşa yil 18 sent.da harbiy töntariş bölib, hokimiyat Qonuniylik va tartibni tiklaş Davlat kengaşi qöliga ötdi. 1992 y.dan kengaşga rahbarlik qilib kelayotgan general Tan Şve mamlakatda parlament saylovi ötkazilgandan keyin hokimiyatni fuqaro hukumati qöliga topşirişini bildirgan.
M. —1948 y.dan BMT a'zosi. ÖzR b-n diplomatiya munosabatlari 2001 y. fev. da örnatilgan. Milliy bayrami — 4 yanv. — Mustaqillik kuni (1948).
Siyosiy partiyalari va kasaba uyuşmalari. Xalqozodligi antifaşist ligasi, 1945—47 y.larda mustamlakaçilarga qarşi xalq kuraşiga boşçilik qilgan, 1988 y. da qaytadan tuzilgan; Demokratik partiya, 1988 y.da taşkil etilgan; Xalq demokratik partiyasi, 1988 y.da asos solingan; Demokratiya uçun milliy liga, 1988 y.da tuzilgan; Milliy birlik partiyasi, 1962 y.da taşkil etilgan, 1988 y.gaça Birma so-sialistik dasturi partiyasi deb atalgan. Dehqonlar birligi taşkiloti kasaba uyuşmasi, 1969 y.da tuzilgan Markaziy xalqdehqonlar kengaşi negizida 1977 y.da taşkil etilgan; Işçilar birligi taşkiloti kasaba birlaşmasi, 1977 y.da tuzilgan; M. kasaba uyuşmalari federatsiyasi, 1988 y.da asos solingan. Xöjaligi. M. — agrar mamlakat. Yalpi içki mahsulotda q.x.ning uluşi E,7s, sanoatning uluşi — 8,7%. Kddimdan şoli yetiştiriş b-n maşhur (yiliga 13 mln. tonna). Aholining 2/3 qismidan köproği q.x.da band.
Qişloq xöjaligi M. iqtisodiyotining negizidir. Şolikorlik, asosan, M. jan.da rivojlangan. Buğdoy, tariq, makkajöxori, yer yonğoq, kunjut, dukkakli ekinlar ham yetiştiriladi. Boğlar (sitrus mevalar, banan, ananas, mango), poliz ekinlari, çoy plantatsiyalari, şakarqamiş, tamaki, ğöza ham ançagina maydonni egallaydi. Ayrim q.x. ekinlaridan 2—3 marta hosil olinadi. Çorvaçiligida koramol, çöçqa, parranda boqiladi. Koramol va fillardan örmonlarda yoğoç taşişda foydalaniladi. Içki suv havzalari va dengizda baliq ovlanadi. Örmonlarda qimmatbaho (ayniqsa, tik va kauçuk) daraxtlar köp.
Sanoatida konruda, neft qazib oliş, energetika, oziq-ovqat va töqimaçilik tarmoqlari asosiy örin oladi. Qörğoşinrux k-ti, neftni qayta işlaş va metallurgiya z-dlari bor. Yiliga örtaça 3 mlrd. kVtsoat elektr energiya hosil qilinadi. Iravadi daryosining yuqori oqimi, Rakxayn (Arakan) tizmasi, Pegu toğlari, Şan platosining ğarbiy va jan. qismlarida yoğoç tayyorlanadi. Dengiz portlari va yoğoç oqiziladigan daryo böylarida taxta tiliş va yoğoçsozlik korxonalari qurilgan. Neft, tabiiy gaz, kumuş, qalay, rux, mis, qörğoşin va qimmatbaho toş qazib olinadi. Asosiy şoli oqlaş markazlari: Yangon, Basseyn, Pegu, Xintada, Molamyan. Töqimaçilik sanoati Yangon, Inseyn va Meyt-xiladagi davlat va xususiy korxonalardan iborat bölib, ularda şoyi va ip gazlama, qopqanor, neylon gazlamalar işlab çiqariladi. Kemasozlik, avtomobil va traktor yiğiş, sement va sovungarlik z-dlari bor. Hunarmandçilik rivojlangan.
Transporti. Temir yöllar uz. 3,1 ming km, avtomobil yöllari uz. 23,5 ming km. Daryo va dengizlarda kema qatnaydi. Eng köp yuk Iravadi daryosida taşiladi. Yangon—Tuante, Pegu—Sita-un kanallarida ham kema qatnaydi. Asosiy portlari: Yangon, Basseyn, Molamyan, Situe. Poytaxtida xalqaro aeroport bor.
Mamlakatga çetdan maşina va asbob-uskunalar, ehtiyot qismlar, xom aşyo va materiallar, öğit, oziq-ovqat keltiriladi. Dengiz va q.x. mahsulotlari, yoğoçtaxta, rangli metallar, qimmatbaho toşlar eksport qilinadi. Taşqi savdodagi asosiy mijozlari: Xitoy, Tailand, Singapur, Hindiston, Yaponiya, Gonkong, Malayziya va Yevropa hamjamiyati mamlakatlari. Pul birligi — kyat (mahalliy nomi — çja).
Matbuoti, radioeşittirişi va telekörsatuvi. M.da bir qança gaz. va jur. lar naşr etiladi. Asosiylari: «Botataun» («Ilğor», myanma tilida çikadigan kundalik gaz., 1958 y.dan), «Gardian» («Posbon», ingliz tilida çiqadigan oylik gaz., 1953 y.dan), «Myanma Alin» («Yangi Myanma nuri», ingliz va myanma tillarida çikadigan kundalik gaz., 1963 y.dan), «Doçaunda» («Bizning talaba», myanma tilida çikadigan yoşlar oylik jur.), «Myavadi» (joy nomi, myanma tilida çiqadigan adabiybadiiy jur., 1952 y.dan), «Pati-yeyya» («Partiya turmuşi», myanma tilida çikadigan oylik jur., 1964 y.dan). M. axborot agentligi (MNA) hukumat xizmati bölib, 1963 y.da tuzilgan. M. radio va televizion xizmat 1946 y.da taşkil etilgan. Televideniye (rangli) 1980 y.dan işlay boşlagan.
Adabiyoti. Mil. boşlariga oid palma yaprokdari, toşlarga bitilgan şe'riy va nasriy yozuvlar M.ning kad. adabiy an'analaridan darak beradi. M. adabiyotining paydo bölişi va şakllanişi 9—13-a.largatöğri keladi. 14— 16-a.larda M. mumtoz şe'riyati rivojlandi. Şin Maxatilavunta, Şin Ma-xaratatara, Şin Oun Nouning diniy dostonlarida öşa davr hayoti, tabiat gözalligi aks ettirilgan. Navadeyja, Natşinnaun, Taunbila Sxayado (16— 17-a.lar) şe'riy şakllarni (mogun, pou, eçxin va h.k.) takomillaştirdilar. 18-a.ning 2-yarmi va 19-a.da mumtoz şe'riyat an'analarini davom ettirgan U Toy, Levetoundara kabilar şe'riyatda samarali ijod qildilar. 18-a.da pali, sanskrit, hindi tillaridan tarjimalar qilindi. 18-a. oxirida milliy dramalar şuhrat qozondi. Şoir, harbiy boşliq U. Sa Tailand eposi va xalq rivoyatlari asosida dramalaryozdi. 19-a. oxiri va 20- a. boşlarida M. adabiyotida Jeyms Xla Jo, U Ji, U Lat kabi adiblar yangi roman janrini rivojlantirdilar. Hoz. zamon romanlarining paydo bölişi Pi Mou Nin nomi b-n boğliiq («Keçki quyoş»). Max Sxvey romanlarida («Onamiz») ijtimoiy mavzular aks ettirilgan. 20-a. ning 1-yarmi adabiyotida xalqning mustamlakaçilik zulmiga qarşi ozodlik kuraşi ifodalangan. Vatanparvarlik harakati taşkilotçilaridan biri yozuvçi Takin Kodo Xmayndir. U Ba Çxou, U Yan Aun kabi adiblar ijodida jamiyat hayotining turli tomonlari oçib berilgan. Köp yozuvçilar buddizmni taşviq qildi. M. mustaqillikka erişgaç (1948), yozuvçilar adabiyotni yangi ğoya va mavzu b-n boyitdilar (Da-goun Taya, Tin Mou). Turli avlodga mansub adiblar (Ma Ma Le, Aun Lin va h.k.) jahon adabiyoti tajribasi va M. nasrçiligining eng yaxşi an'analari negizida badiiy şakllarni ta-komillaştirdi, muhim ijtimoiy, axloqiymaişiy muammolarni kötarib çikdi. Adabiyotda vatanparvarlik, tinçlik uçun kuraş, yangi jamiyat quriş kabi yetakçi mavzular keng örin olgan. Me'morligi va tasviriy san'ati. Taton, Pi kabi qad. şaharlardagi arxeologik qazişlar natijasida to-pilgan Budda ibodatxonalarining xarobalari va bronza buyumlarida hind me'morligi hamda san'atining ta'siri közga taşlanadi. Pagan va b. şaharlarda örta asrlarga oid köpgina san'-at va me'morlik yodgorliklari saqlangan. Ananda (1090), Dxamayand (1160), Tabinyu (1144) ibodatxonalari qurilgan. Yodgorliklar mahobatli bölib, murakkab jimjimador bezaklarga boy, serxaşam. Pagandagi ibodatxonalar yonida qad. kitoblar saqlanadigan kutubxona (tayk)lar bölgan. Bulardan eng maşquri Pitakatteykdir (1508). Keyingi davrda qurilgan binolarning me'moriy tuzilişida örta asr binolariga nisbatan yangilik yöq, faqat hajmining kattaligi b-n farqlanadi. Ular qad. stupalar yoniga qurilgan. Mac, Yangondagi Şuedagoun stupasi özining ziynatli bezaklari, kattaligi b-n maşhur. Bu Osiyodagi eng baland (107 m) va katta (70000 m2) binolardan biri. U qanotli şerlar, köp boşli ilonlar tasviri b-n bezatilgan. Yoğoç bezaklar ustiga tilla suvi yugurtirilgan. Keyingi yillarda milliy va çet ellik me'morlarning loyihalari asosida zamonaviy binolar qurşşi. M. haykaltaroşligi (asosan, Budda haykallari)da nafislik va noziklik közga taşlanadi. Hoz. zamon tasviriy san'ati, ayniqsa, rassomçiligida milliylikka ahamiyat berilgan (rassom U. Kin Maun, haykaltaroş U Xan Tin va b.). M. xalq amaliy san'atida uymakorlik, kaştaçilik va b. maşhur.
Musiqasi teatr va raqslar b-n boğliq. Uning manbai kad. diniy marosimlarga borib takaladi. Buddaviylikdan ança oldin (9-a.) çolğu musiqa şakllangan. Pagan davlati (11 — 13-a.lar) davrida yuksak rivoji diniy pagoda (qasr) devorlaridagi suratlarda raqqoslar b-n maşşoqlar ifodasida tasvirlangan. Xitoy yilnomalarida esa qöşiq va raqslar b-n musika asboblarining tasviri va tavsifi berilgan. Ommalaşgan M. orkestri — saynvayn 1538 y.da paydo bulgan; to-vuşqatori böyiça doyra urtasiga terib osilgan 21 baraban (patsayi), ta-yoqça b-n urib çalinadigan 18 gong, surnaysimon xne, kattakiçik zillar (lingvin va kxekvin), 13 eşma ipak tor urnatilgan qayiq şaklidagi arfa — saun, timsoh şaklidagi 3 torli çertma — tounlounsaun, buğ şaklidagi potauku, çang şaklidagi pattala, xilma-xil qunğiroqçalar, tartarak kabi asboblar. Qöşiqçi raqqoslar qadimda köproq jangovar taronalar ijro qilişgan. Keyingi vaqtda zamonaviy professional musiqa san'ati rivojlana boşladi. Yangon va Mandalay ş.larida davlat musiqa va drama maktablari oçilgan. Bu yerda mumtoz myanma va yevropaça musiqiy an'analar urganilib, ijodiy rivojlantirilayotir.
Teatri. M.da teatr tomoşalari azaldan diniy marosim va xalq bayramlarining tarkibiy qismi bulgan. Xalq sayillari va intermediya şakllari diniy udumlar va mehnat jarayonlaridan kelib çiqqan. Teatr haqidagi dastlabki ma'lumot 11-a.ga oid. Öşa davrda qöşiq va rake iştirokidagi musiqiy intermediya, pantomima urf bulgan. Dabdabali diniy tomoşalarga asta-sekin hajviy sahnalar kiritila boşlagan. 15-a.da ertak va diniy rivoyatlarni jonlantiruvçi «nibatking» (misteriya), 16-a.da qöğirçoq teatri, 18-a. oxirida saroy teatri paydo buddi, yangi janr — «pyaza» şakllandi. Xalq teatrida saqna, parda va dekoratsiyalar bulmas, tomoşabinlar bordon ustida yoki yerda utirişar, zodagonlar tomo-şani tepalikdan kurişar edi. Aktyorlarning liboslariga alohida e'tibor berilar: qirol, mulozim, rohib va b.larning kiyimi risoladagidek bulişi şart edi. Teatrga Xitoy va Xindiston san'atiningta'siri kuçli bulgan. 19-a. oxirida Yangonda birinçi doimiy teatr binosi qurildi. M. mustaqillikka erişgaç, barça yirik şaharlarda köçma teatrlar, qişloq joylarda havaskor xalq teatrlari taşkil etildi. Aktyorlar davlat musiqa va drama maktablarida tayyorlanadi.
Kinosi. 1918 y.da suratxona egasi U On Maun «Byorma film kompaniya» firmasini taşkil etib, «Muhabbat va şarob» filmini suratga oldi (1920). 20-y.larda Yangonda bir neça kinokom-paniyalar vujudga keldi, ular Budda rivoyatlari mavzuidagi kartinalar, melodrama va komediyalar, sarguzaşt filmlar çikardilar. 1932 y.da birinçi ovozli film — «Pul sotilmaydi» (rej. D. Natşin) suratga olindi. 2ja-hon uruşidan oldingi filmlarda in-gliz mustamlakaçilariga qarşi kuraş ruhi yaqkrl aks etdi. 2-jahon uruşi va yapon okkupatsiyasi davridagi vayronagarçilik, mustaqillikning dastlabki yillaridagi içki qurolli mojarolar oqibatida kino i.ç. yaxşi rivoj topmadi. 60-y.larda xususiy kinostudiyalar mahsulotida köngiloçar filmlar us-tunlik qildi. 1966 y.da davlat kino-kompaniyasi «Sevikli diyor» badiiy filmini yaratdi. Keyingi yillarda ekranga çikarilgan lentalar orasida «Zamonaning zayli» (rej. Maun Mo Min), «Yurak tilga kirdi» (rej. Tu Kxa), «Muhabbat çamanzori» (rej. Yey Van Maun Ji), «Sen b-n faxrlanaman» (rej. U Pxo Xan), «Başorat» (rej. Pan Ta Tin) kabi badiiy filmlar e'ti-borga sazovor. M.da yiliga 30 dan ziyod badiiy film işlab çiqariladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МЬЯНМА, Мьянма Иттифоқи Республикаси (Republic of the Union of Myanmar) — Жан. -Шаркий Осиёда, Ҳиндихитой я.о.нинг шим. -ғарбий қисмида жойлашган давлат. Майд. 678,5 минг км2. Аҳолиси 42 млн. киши (2002). Пойтахти — Янгон ш. Маъ-мурий жиҳатдан 7 миллим вилоят ва 7 маъмурий вилоятга бўлинади.
Давлат тузуми. М. — республика. 1994 й. 9 апр.даги М. Иттифоқи Республикаси конституцияси амал қилади. Консти-туцияга биноан, давлат бошлиғи — президент, қонун чиқарувчи ҳокимият — Миллат мажлиси; ижрочи ҳокимиятни ҳукумат амалга оширади. Парламент сайловигача давлат ва қонун чиқарувчи ҳокимиятнинг олий органи Тинчлик ва тараққиёт давлат кенгашидир.
Табиати. М. — асосан, тоғли мамлакат. Энг баланд жойи 5881м (Кхакаборази тоғи). Шарқида Шан тоғлиги ва унинг денгиз бўйигача чўзилган тизмалари, ғарбида Ракхайн (Аракан-Йома), Паткай ва б. тизмалар бор. Тоғларнинг замини кембрийгача пайдо бўлган кристалли ва чўкинди жинслардан таркиб топган. Иравади текислиги қуруқлик, дарё, кўл ва денгиз ётқизик^лари қоплаган депрессиядан иборат. Муҳим қазилма бойликлари: нефть, қалай, вольфрам, кумуш, мис, қимматбаҳо тошлар, қўрғошин ва pyx, табиий газ ва б.
Иклими иссиқ, ўзгарувчан нам иқлим. Энг иссиқ ой — апр.нинг ўртача т-раси 30—32°, янв. ники 13—15° дан (шим. да) 20—25° гача (жан.да); тоғларнинг шамолга рўпара ён бағирларига 6000— 6500 мм гача ёғин тушади. Серёғин ойлари июнь—окт. Март ва апр. энг қурғоқчил ва иссиқойлардир. Дарёлари муссон ёмғирлари мавсумида тўлиб оқади. Ҳар йили тошқинлар бўлиб туради. Энг катта дарёлари — Иравади, Салуин. Кўл кам, энг йирик кўли — Инле. Тоғли жойларда таркибида озиқ моддалари кам ўрмон тупроклари, сариқ-қўнғир ва кизил тупроклар тарқалган. Қурғоқчил марказий вилоятларда ювилган қизғиш-қўнғир тупроклар, саванна тупроклари, шунингдек, жигарранг тупроклар кўпроқ учрайди.
Ҳудудининг 60% ўрмон. Тоғларнинг серёғин қуйи минтақаларида доим яшил тропик ўрмонлар (пальма, бамбук, каштан, сарв, қарағай ва б.), юқорирокда дуб, 1200 м дан бошлаб игна баргли ўрмонлар, бутазорлар, ўтлоклар, текисликларда барг ташлайдиган тропик ўрмонлар, айрим жойларда тик дарахти ўрмонлари, саванналар, дарё дельталари ҳамда соҳилларида мангра чакалакзорлари бор. Ҳайвонлардан маймун, буғу, тапир, жайра, пантера, мангуста, йўлбарс, бўрсиқ, фил ва айиклар яшайди. Ҳар хил парранда, судралиб юрувчилар ва балиқ кўп.
Аҳолиси. М. — кўп миллатли давлат. У ерда 76 га яқин миллат ва элат бор. Мьянма (бирмаликлар), карен, шан, чин, качин, мон ва б. халқлар яшайди. Ҳиндлар, хитойлар, европаликлар (асосан, инглизлар) ҳам бор. Аҳоли нотекис жойлашган. Расмий тили — мьянма тили. Диндорлари, асосан, буддавийлар (70%), мусулмон, ҳинду ва христиан жамоалари ҳам бор. Йирик шаҳарлари: Янгон, Мандалай, Моламьян.
Тарихи. М.даги энг қад. археология ёдгорликлари қуйи палеолит даврига оиддир. Неолит даврида ҳоз. мон халқ-ининг аждодлари — монкхмерлар қабиласи яшаган. Мил. ав. 2-минг йилликда шим.дан тибетбирма қабилалари келиб ўрнашган. Мил. бошларидан бу ерда шаҳардавлатлар пайдо бўла бошлади (Аракан, Шрикшетра, Раманадас ва б.). 7—9-а.ларда Иравади водийсига
Хитойнинг шим.-ғарби ва жан. -ғарбидан ҳоз. мьянмаликларнинг аждодлари кўчиб келган. Мьянмалар 9— 12-а. лардан бир бутун халқ сифатида ташкил топа бошладилар. 11 —13-а.ларда М. ҳудудида Паган давлати мавжуд бўлиб, будда дини қарор топди. Археология қазилмалари ва тарихий манбаларнинг гувохлик беришича, Паган давлатида деҳқончилик, ҳунармандчилик, диний адабиёт, мусиқа, шеърият, наққошлик санъати, меъморлик ривож топган. 13-а. охирига келиб, Паган давлати таназ-зулга учрай бошлади. Ички зиддиятлар, ўзаро низо ва жанглар, мўғуллар босқини Паган инқирозини тезлаштирди. М. яна майда давлатларга бўлиниб кетди. 14—17-а. ларда тарқоқ давлатлар ўртасида кураш кучайиб, натижада Ава давлати бошқа давлатлар устидан ғолиб чиқди. 16-а.дан М.да европалик (пор-тугал, голланд, инглиз) савдогарлар ва истилочилар пайдо бўлди.
18-а. 2-ярмида юқори М.да Конбаунлар давлати пайдо бўлди. У қўшни майда давлатларни ўзига бўйсундирди. Конбаунлар давлатида тарқоқлик тугатилди. Барча ернинг давлат мулкига айланиши марказлашган ҳокимиятнинг асосий моддий негизи бўлиб қолди. Конбаунлар давлати Ҳиндихитойдаги энг кучли давлатга айланди. 1785 й.да Аракан, 19-а. 1-ярмида Манипур ва Ассам М.га қўшиб олинди. Бу даврда маданият, санъат ва адабиёт ривожланди. Ҳашаматли қаср ва саройлар, ма-ҳобатли будда ибодатхоналари қурилди, биринчи театр, босмахона ташкил этилди. 19-а. дан инглиз мустамлакачилари М.ни босиб олишга киришдилар. 1824 й. 5 мартда Англиянинг Ост-Индия компанияси М.га қарши уруш бошлади. Аракан, Тенсарим вилоятларини босиб олди. Пекин инглизлар каттик, қаршиликка дуч келиб, урушни давом эттиролмадилар. 1852 й. мамлакатда мон, шан ва карен халқлари ғалаён кўтарди. Шу вақтда Ост-Индия компанияси М.нинг Пегу вилоятини эгаллади. 1885 й. инглизлар мустақил Ава давлатини енгиб, бутун М.ни ўз мустамлакасига айлантирди ва уни Британия Ҳиндистони таркибига қўшиб олди. Мустамлакачилар барча ҳосилдор ерларни тортиб олиб, миллий бойликларни талади. Бунга жавобан миллий озодлик ҳаракати авж олди. 1920 й. талабаларнинг Янгондаги биринчи ғалаёни мьянмаларнинг миллий озодлик қаракати ривожланишига туртки бўлди. 1930—32 й.ларда мустамлакачилар ва маҳаллий ҳукмдорларга қарши катта ғалаёнлар бўлиб ўтди. Миллий озодлик ҳаракати 30-й.ларнинг 2-ярмида бутун мамлакатга ёйилди.
Мустамлакачилар халқ ғалаёнларини тўхтатиш мақсадида М.ни Британия Ҳиндистони таркибидан ажратдилар (1937). Лекин бу тадбир миллий озодлик ҳаракатининг ривожланишига тўсқинлик қилолмади. 1942 й.да М.ни Япония босиб олди. М. халқи япон бо-сқинчиларига қарши курашди. 1944 й.да М. халқининг миллий қахрамони Аун Сан Халқ озодлиги антифашист лигасини тузди. Аун Сан ва Не Вин бошчилигидаги Миллий армия ва халқ лашкарлари босқинчиларга қарши қуролли қўзғолон кўтардилар. Японлар мамлакатдан қувиб чиқарилди (1945). Англиялик мустамлакачилар М. ҳукумати раҳбарларига қарши суиқасд уюштириб, Аун Сан ва унинг бир неча сафдошини ўлдирдилар (1947). Шунга қарамай, ватанпарварлар ички ва ташқи реак-цияга қарши курашни янада кучайтирдилар. Ниҳоят, Англия М. миллий мустақиллигини тан олишга мажбур бўлди ва таъсис мажлиси ўтказишга розилик берди (1947 й. янв.). 12 фев.да М.даги турли халқлар вакиллари Панлоне кон-ференциясида мустақил давлат — Бирма Иттифоқини тузиш тўғрисида келишиб олдилар (1989 й.гача мамлакат шу ном б-н аталди). 1947 й. 24 сент. да бўлиб ўтган таъсис мажлиси М. конституциясини қабул қилди. 17 окт.да имзоланган шартномага биноан, М. Британия империясидан чиқци. 1948 й. 4 янв. да расмий равишда мустақил давлат деб эълон қилинди. У Ну раҳбарлигида ҳукумат тузилди. 1962 й.да бир гуруҳ зобитлар давлат тўнтариши ўтказди. Ҳукумат генерал Не Вин бошчилигидаги Инқилобий кенгаш қўлига ўтди. 1988 й. март— авг. ойларидаги оммавий халқ ғалаёнлари натижасида Не Вин ва унинг тарафдорлари истеъфога чикди. Ўша йил 18 сент.да ҳарбий тўнтариш бўлиб, ҳокимият Қонунийлик ва тартибни тиклаш Давлат кенгаши қўлига ўтди. 1992 й.дан кенгашга раҳбарлик қилиб келаётган генерал Тан Шве мамлакатда парламент сайлови ўтказилгандан кейин ҳокимиятни фуқаро ҳукумати қўлига топширишини билдирган.
М. —1948 й.дан БМТ аъзоси. ЎзР б-н дипломатия муносабатлари 2001 й. фев. да ўрнатилган. Миллий байрами — 4 янв. — Мустақиллик куни (1948).
Сиёсий партиялари ва касаба уюшмалари. Халқозодлиги антифашист лигаси, 1945—47 й.ларда мустамлакачиларга қарши халқ курашига бошчилик қилган, 1988 й. да қайтадан тузилган; Демократик партия, 1988 й.да ташкил этилган; Халқ демократик партияси, 1988 й.да асос солинган; Демократия учун миллий лига, 1988 й.да тузилган; Миллий бирлик партияси, 1962 й.да ташкил этилган, 1988 й.гача Бирма со-циалистик дастури партияси деб аталган. Деҳқонлар бирлиги ташкилоти касаба уюшмаси, 1969 й.да тузилган Марказий халқдеҳқонлар кенгаши негизида 1977 й.да ташкил этилган; Ишчилар бирлиги ташкилоти касаба бирлашмаси, 1977 й.да тузилган; М. касаба уюшмалари федерацияси, 1988 й.да асос солинган. Хўжалиги. М. — аграр мамлакат. Ялпи ички маҳсулотда қ.х.нинг улуши ЭЬ,Ь7с, саноатнинг улуши — 8,7%. Кддимдан шоли етиштириш б-н машҳур (йилига 13 млн. тонна). Аҳолининг 2/3 қисмидан кўпроғи қ.х.да банд.
Қишлоқ хўжалиги М. иқтисодиётининг негизидир. Шоликорлик, асосан, М. жан.да ривожланган. Буғдой, тариқ, маккажўхори, ер ёнғоқ, кунжут, дуккакли экинлар ҳам етиштирилади. Боғлар (цитрус мевалар, банан, ананас, манго), полиз экинлари, чой плантациялари, шакарқамиш, тамаки, ғўза ҳам анчагина майдонни эгаллайди. Айрим қ.х. экинларидан 2—3 марта ҳосил олинади. Чорвачилигида корамол, чўчқа, парранда боқилади. Корамол ва филлардан ўрмонларда ёғоч ташишда фойдаланилади. Ички сув ҳавзалари ва денгизда балиқ овланади. Ўрмонларда қимматбаҳо (айниқса, тик ва каучук) дарахтлар кўп.
Саноатида конруда, нефть қазиб олиш, энергетика, озиқ-овқат ва тўқимачилик тармоқлари асосий ўрин олади. Қўрғошинрух к-ти, нефтни қайта ишлаш ва металлургия з-длари бор. Йилига ўртача 3 млрд. кВтсоат электр энергия ҳосил қилинади. Иравади дарёсининг юқори оқими, Ракхайн (Аракан) тизмаси, Пегу тоғлари, Шан платосининг ғарбий ва жан. қисмларида ёғоч тайёрланади. Денгиз портлари ва ёғоч оқизиладиган дарё бўйларида тахта тилиш ва ёғочсозлик корхоналари қурилган. Нефть, табиий газ, кумуш, қалай, рух, мис, қўрғошин ва қимматбаҳо тош қазиб олинади. Асосий шоли оқлаш марказлари: Янгон, Бассейн, Пегу, Хинтада, Моламьян. Тўқимачилик саноати Янгон, Инсейн ва Мейт-хиладаги давлат ва хусусий корхоналардан иборат бўлиб, уларда шойи ва ип газлама, қопқанор, нейлон газламалар ишлаб чиқарилади. Кемасозлик, автомобиль ва трактор йиғиш, цемент ва совунгарлик з-длари бор. Ҳунармандчилик ривожланган.
Транспорти. Темир йўллар уз. 3,1 минг км, автомобиль йўллари уз. 23,5 минг км. Дарё ва денгизларда кема қатнайди. Энг кўп юк Иравади дарёсида ташилади. Янгон—Туанте, Пегу—Сита-ун каналларида ҳам кема қатнайди. Асосий портлари: Янгон, Бассейн, Моламьян, Ситуэ. Пойтахтида халқаро аэропорт бор.
Мамлакатга четдан машина ва асбоб-ускуналар, эҳтиёт қисмлар, хом ашё ва материаллар, ўғит, озиқ-овқат келтирилади. Денгиз ва қ.х. маҳсулотлари, ёғочтахта, рангли металлар, қимматбаҳо тошлар экспорт қилинади. Ташқи савдодаги асосий мижозлари: Хитой, Таиланд, Сингапур, Ҳиндистон, Япония, Гонконг, Малайзия ва Европа ҳамжамияти мамлакатлари. Пул бирлиги — кьят (маҳаллий номи — чжа).
Матбуоти, радиоэшиттириши ва телекўрсатуви. М.да бир қанча газ. ва жур. лар нашр этилади. Асосийлари: «Ботатаун» («Илғор», мьянма тилида чикадиган кундалик газ., 1958 й.дан), «Гардиан» («Посбон», инглиз тилида чиқадиган ойлик газ., 1953 й.дан), «Мьянма Алин» («Янги Мьянма нури», инглиз ва мьянма тилларида чикадиган кундалик газ., 1963 й.дан), «Дочаунда» («Бизнинг талаба», мьянма тилида чикадиган ёшлар ойлик жур.), «Мьявади» (жой номи, мьянма тилида чиқадиган адабийбадиий жур., 1952 й.дан), «Пати-ейя» («Партия турмуши», мьянма тилида чикадиган ойлик жур., 1964 й.дан). М. ахборот агентлиги (МНА) ҳукумат хизмати бўлиб, 1963 й.да тузилган. М. радио ва телевизион хизмат 1946 й.да ташкил этилган. Телевидение (рангли) 1980 й.дан ишлай бошлаган.
Адабиёти. Мил. бошларига оид пальма япрокдари, тошларга битилган шеърий ва насрий ёзувлар М.нинг кад. адабий анъаналаридан дарак беради. М. адабиётининг пайдо бўлиши ва шаклланиши 9—13-а.ларгатўғри келади. 14— 16-а.ларда М. мумтоз шеърияти ривожланди. Шин Махатилавунта, Шин Ма-харататара, Шин Оун Ньоунинг диний достонларида ўша давр ҳаёти, табиат гўзаллиги акс эттирилган. Навадейжа, Натшиннаун, Таунбила Схаядо (16— 17-а.лар) шеърий шаклларни (могун, пьоу, эчхин ва ҳ.к.) такомиллаштирдилар. 18-а.нинг 2-ярми ва 19-а.да мумтоз шеърият анъаналарини давом эттирган У Toy, Леветоундара кабилар шеъриятда самарали ижод қилдилар. 18-а.да пали, санскрит, ҳинди тилларидан таржималар қилинди. 18-а. охирида миллий драмалар шуҳрат қозонди. Шоир, ҳарбий бошлиқ У. Са Таиланд эпоси ва халқ ривоятлари асосида драмаларёзди. 19-а. охири ва 20- а. бошларида М. адабиётида Жеймс Хла Жо, У Жи, У Лат каби адиблар янги роман жанрини ривожлантирдилар. Ҳоз. замон романларининг пайдо бўлиши Пи Моу Нин номи б-н боғлииқ («Кечки қуёш»). Мах Схвей романларида («Онамиз») ижтимоий мавзулар акс эттирилган. 20-а. нинг 1-ярми адабиётида халқнинг мустамлакачилик зулмига қарши озодлик кураши ифодаланган. Ватанпарварлик ҳаракати ташкилотчиларидан бири ёзувчи Такин Кодо Хмайндир. У Ба Чхоу, У Ян Аун каби адиблар ижодида жамият ҳаётининг турли томонлари очиб берилган. Кўп ёзувчилар буддизмни ташвиқ қилди. М. мустақилликка эришгач (1948), ёзувчилар адабиётни янги ғоя ва мавзу б-н бойитдилар (Да-гоун Тая, Тин Моу). Турли авлодга мансуб адиблар (Ма Ма Ле, Аун Лин ва ҳ.к.) жаҳон адабиёти тажрибаси ва М. насрчилигининг энг яхши анъаналари негизида бадиий шаклларни та-комиллаштирди, муҳим ижтимоий, ахлоқиймаиший муаммоларни кўтариб чикди. Адабиётда ватанпарварлик, тинчлик учун кураш, янги жамият қуриш каби етакчи мавзулар кенг ўрин олган. Меъморлиги ва тасвирий санъати. Татон, Пьи каби қад. шаҳарлардаги археологик қазишлар натижасида то-пилган Будда ибодатхоналарининг харобалари ва бронза буюмларида ҳинд меъморлиги ҳамда санъатининг таъсири кўзга ташланади. Паган ва б. шаҳарларда ўрта асрларга оид кўпгина санъ-ат ва меъморлик ёдгорликлари сақланган. Ананда (1090), Дхамаянд (1160), Табинью (1144) ибодатхоналари қурилган. Ёдгорликлар маҳобатли бўлиб, мураккаб жимжимадор безакларга бой, серхашам. Пагандаги ибодатхоналар ёнида қад. китоблар сақланадиган кутубхона (тайк)лар бўлган. Булардан энг машқури Питакаттейкдир (1508). Кейинги даврда қурилган биноларнинг меъморий тузилишида ўрта аср биноларига нисбатан янгилик йўқ, фақат ҳажмининг катталиги б-н фарқланади. Улар қад. ступалар ёнига қурилган. Mac, Янгондаги Шуэдагоун ступаси ўзининг зийнатли безаклари, катталиги б-н машҳур. Бу Осиёдаги энг баланд (107 м) ва катта (70000 м2) бинолардан бири. У қанотли шерлар, кўп бошли илонлар тасвири б-н безатилган. Ёғоч безаклар устига тилла суви югуртирилган. Кейинги йилларда миллий ва чет эллик меъморларнинг лойиҳалари асосида замонавий бинолар қуршши. М. ҳайкалтарошлиги (асосан, Будда ҳайкаллари)да нафислик ва нозиклик кўзга ташланади. Ҳоз. замон тасвирий санъати, айниқса, рассомчилигида миллийликка аҳамият берилган (рассом У. Кин Маун, ҳайкалтарош У Хан Тин ва б.). М. халқ амалий санъатида уймакорлик, каштачилик ва б. машҳур.
Мусиқаси театр ва рақслар б-н боғлиқ. Унинг манбаи кад. диний маросимларга бориб такалади. Буддавийликдан анча олдин (9-а.) чолғу мусиқа шаклланган. Паган давлати (11 — 13-а.лар) даврида юксак ривожи диний пагода (қаср) деворларидаги суратларда раққослар б-н машшоқлар ифодасида тасвирланган. Хитой йилномаларида эса қўшиқ ва рақслар б-н мусика асбобларининг тасвири ва тавсифи берилган. Оммалашган М. оркестри — сайнвайн 1538 й.да пайдо булган; то-вушқатори бўйича дойра уртасига териб осилган 21 барабан (патсайи), та-ёқча б-н уриб чалинадиган 18 гонг, сурнайсимон хне, каттакичик зиллар (лингвин ва кхеквин), 13 эшма ипак тор урнатилган қайиқ шаклидаги арфа — саун, тимсоҳ шаклидаги 3 торли чертма — тоунлоунсаун, буғ шаклидаги потауку, чанг шаклидаги паттала, хилма-хил қунғироқчалар, тартарак каби асбоблар. Қўшиқчи раққослар қадимда кўпроқ жанговар тароналар ижро қилишган. Кейинги вақтда замонавий профессионал мусиқа санъати ривожлана бошлади. Янгон ва Мандалай ш.ларида давлат мусиқа ва драма мактаблари очилган. Бу ерда мумтоз мьянма ва европача мусиқий анъаналар урганилиб, ижодий ривожлантирилаётир.
Театри. М.да театр томошалари азалдан диний маросим ва халқ байрамларининг таркибий қисми булган. Халқ сайиллари ва интермедия шакллари диний удумлар ва меҳнат жараёнларидан келиб чиққан. Театр ҳақидаги дастлабки маълумот 11-а.га оид. Ўша даврда қўшиқ ва раке иштирокидаги мусиқий интермедия, пантомима урф булган. Дабдабали диний томошаларга аста-секин ҳажвий саҳналар киритила бошлаган. 15-а.да эртак ва диний ривоятларни жонлантирувчи «нибаткинг» (мистерия), 16-а.да қўғирчоқ театри, 18-а. охирида сарой театри пайдо будди, янги жанр — «пьяза» шаклланди. Халқ театрида сақна, парда ва декорациялар булмас, томошабинлар бордон устида ёки ерда утиришар, зодагонлар томо-шани тепаликдан куришар эди. Актёрларнинг либосларига алоҳида эътибор берилар: қирол, мулозим, роҳиб ва б.ларнинг кийими рисоладагидек булиши шарт эди. Театрга Хитой ва Хиндистон санъатинингтаъсири кучли булган. 19-а. охирида Янгонда биринчи доимий театр биноси қурилди. М. мустақилликка эришгач, барча йирик шаҳарларда кўчма театрлар, қишлоқ жойларда ҳаваскор халқ театрлари ташкил этилди. Актёрлар давлат мусиқа ва драма мактабларида тайёрланади.
Киноси. 1918 й.да суратхона эгаси У Он Маун «Бёрма филм компания» фирмасини ташкил этиб, «Муҳаббат ва шароб» фильмини суратга олди (1920). 20-й.ларда Янгонда бир неча киноком-паниялар вужудга келди, улар Будда ривоятлари мавзуидаги картиналар, мелодрама ва комедиялар, саргузашт фильмлар чикардилар. 1932 й.да биринчи овозли фильм — «Пул сотилмайди» (реж. Д. Натшин) суратга олинди. 2жа-ҳон урушидан олдинги фильмларда ин-глиз мустамлакачиларига қарши кураш руҳи яқкрл акс этди. 2-жаҳон уруши ва япон оккупацияси давридаги вайронагарчилик, мустақилликнинг дастлабки йилларидаги ички қуролли можаролар оқибатида кино и.ч. яхши ривож топмади. 60-й.ларда хусусий киностудиялар маҳсулотида кўнгилочар фильмлар ус-тунлик қилди. 1966 й.да давлат кино-компанияси «Севикли диёр» бадиий фильмини яратди. Кейинги йилларда экранга чикарилган ленталар орасида «Замонанинг зайли» (реж. Маун Мо Мьин), «Юрак тилга кирди» (реж. Ту Кха), «Муҳаббат чаманзори» (реж. Ей Ван Маун Жи), «Сен б-н фахрланаман» (реж. У Пхо Хан), «Башорат» (реж. Пан Та Тин) каби бадиий фильмлар эъти-борга сазовор. М.да йилига 30 дан зиёд бадиий фильм ишлаб чиқарилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.