Tabiati. P. xududining şim. va şim.- ğarbiy qismini, asosan, toğlar va qirlar egallagan, şarqiy va jan.-şarqiy qismi esa Hind tekisligi (Hindgang tekisligining bir qis-mi)dan iborat. P.ning jan.-şarqini Tar çölining ğarbiy yarmi egallagan. Hind daryosi havzasining tekislik qismida Panjob va Sind tabiiy, tarixiymadaniy viloyatlari bor. Mamlakat hududining katta qismini Hindukuş, Himolay va Eron toğ tizmalari egallagan (eng baland joyi Tiriçmir çöqqisi, 7690 m). Hind vodiysiga yaqinlaşgan sayin toğ tizmalari pasayib boradi va toğlararo yirik havzalar — Köhat, Bannu, Peşovar vodiysiga aylanadi. Hindukuş va Himolay toğlarida muzliklar bor. P.ning şarqiy pasttekislik qismi Hindiston platformasining şim.-ğarbiy çekkasida va toğliq qismi Örta dengiz burmali mintaqasida joylaşgan. Foydali kazilmalardan neft, gaz, kumir, temir, polimetall, surma, barit, oltingugurt, toştuz, gips, magnezit, xromit, marganets, mis, qörğoşin va b. bor.
Iqlimi, asosan, tropik, şim.-ğarbida subtropik, quruq kontinental. Yanv. da örtaça t-ra Hind tekisligida 12—16° (Arabiston dengizi sohillarida 20° gaça), şim.dagi toğ tepaliklarida sovuq —20° gaça. Iyulning örtaça t-rasi jan. va jan.-şarkdagi çöllarda 35° gaça, sohilda 29° atrofida, ğar-bdagi toğ va yassitoglarda 20—25°, 5000 m balandlikda 0°. Yillik yoğin sohilda 150—200 mm, Sindda 100— 200 mm (Tar çölining ba'zi joylarida 50 mm gaça), şim.-ğarbdagi vo-diy va yassi toğlarda 250—400 mm, şim.dagi toğlarda 1000—1500 mm. Mamlakat hududining katta qismi Hind daryosi havzasiga mansub, ğarbiy kismidagi daryolar Arabiston dengiziga yoki berk havzaga (Balujistonda) oqadi. Eng katta daryosi Hind va uning irmoqlari. Daryolari yomğir, qor va muzliklardan suv oladi, yezda sersuv, su-ğorişda foydalaniladi.
Tuproqlari — mamlakat tekislik qismida böz, böz-jigarrang, Tar çölida qumli, tog etaklarida jigarrang va qönğir tuproq. Ösimliklari, asosan, çala çöl va çölga xos. Hind daryosi böylari töqayzor, deltasi va dengiz
soxili mangra çakalakzorlaridan ibo-rat. Tar çölida kserofil butalar va da-ğal ötlar ösadi. Balujiston toğlarida arçazorlar bor. P. şim.da — 1500—3000 m balandliklarda keng bargli va igna bargli daraxtlar. Örmonlar mamlakat hududining 3% ni taşkil etadi. Hayvonot dunyosi xilma-xil: toğlarda qoplon, yovvoyi qöy va eçki, gizol, tekisliklarda sirtlon, çiyaböri, tönğiz va eşak, xar xil kemiruvçilar uçraydi. Parranda köp. Hind daryosida timsoxlar yaşaydi. Arabiston dengizi baliqqa boy. Kirtxar va La'l Suxantra milliy boglari, qöriqxonalar bor.
Aholisi, asosan, panjobilar; puştunlar, sindhiylar, baluç (baluj) lar ham yaşaydi. P.ning şim. qismida toğli xalklar — kxö va köhistoniylar istiqomat qiladi. Rasmiy til — urdu va ingliz tillari. Aholisining 98% islom diniga, qolganlari zarduştiylik, hinduiylik dinlariga e'tiqod qiladi. Aholining 57% 12 ta yirik şaharda yaşaydi. Yirik şaharlari — Karoçi, Lohur, Faysalobod, Haydarobod, Ravalpindi, Peşovar, Mölton.
Tarixi. P. hududida odam paleolit davri oxiridan boşlab yaşab keladi. Mil. av. 3-ming yillikning boşida Hind daryosi va irmoqiari vodiysida jaxrnning eng qad. sivilizatsiyalaridan biri — Xarappa madaniyatita mansub dastlabki davlatlar paydo böldi. Mil. av. 6-a. oxirida bu yerlar qad. Eronning Axoma-niylar saltanati tarkibiga qöşib olindi. Mil. av. 327—326 y.larda make-doniyalik Aleksandr zabt etdi. Uning vafotidan söng bu yerlar Mauriyalar imperiyasigi qöşilib ketdi. Mil. av. 2-a.ning boşida P. hududida Hind-yunon podşoligi deb ataladigan davlat vujudga keddi. Mil. 1—3-a.larda Hind daryosi xavzasi Kuşon podşoligiga qöşib olindi. Puruşapura ş. (hoz. Peşovar) uning poytaxti böddi. Kuşon podşoligi parçalangandan söng, hoz. P.ning ğarbiy qismlari sosoniylar, şarqiy qismlari guptalar saltanatiga qöşilib ketdi. 5-a.ning 2yarmida bu yerda eftaliylar hokimiyati örnatilib (6-a. örtalariga kadar), Sakala ş. (hoz. Siyalkot) mamlakat poytaxti bölgan.
664 y.da arablar Hind daryosi vodiysiga bostirib kirdilar. 711— 13 y.larda Muhammad ibn Qosim qömondonligidagi qöşinlar Sind va Panjobning jan. qismini egalladi. Şu tariqa P. hududida islom dini tarqala boşladi. 750 y. Umaviylar xalifaligi ağdaril-gaç, Sind mustaqil davlatga aylandi. 11-a. boşlariga kelib, hind daryosi havzasini Ğaznaviylar, 12-a.da Ğuriylar, 13-a. boşlarida Dehli sultonligi egalladi. Betöxtov uruşlar, isyonlar va çet el bosqinlariga qaramay, Hind daryosi havzasidagi Lohur, Mölton, Peşovar, Tatta kabi yirik şaharlar muhim iqtisodiy va madaniy markazga aylanib, bir qator mamlakatlar b-n savdo munosabatlarini rivojlantirişda katta ahamiyatga ega bölgan. Ularning bu mavqei Boburiylar davla-ti davrida ham saqlangan. 1707 y. da şoh Avrangzeb vafotidan söng Hind daryosi havzasi eron, afğon va mahalliy zamindorlarning kuraş maydoniga aylandi. 18-a. örtalarida hoz. P. xudu-di — afğon şohi Ahmadşoh Durrojy tasarrufiga ötdi. 18-a.ning 60-y.larida Panjobda bir neçta sultonliklar vu-judga keldi, maharoja Ranjit Singx (1799—1839 y.larda hukmronlik qilgan) ularni yagona davlatga birlaştirdi.
Boburiylar saltanatining inqirozga yuz tutişi, içki uruşlar, eron va afğon hukmdorlarining bostirib kirişlari ingliz mustamlakaçilarining bosqinçilik rejalari amalga oşişiga yordam berdi. Ular 1843 y. Sindni, 1845—49 y.larda Panjobni, 1854, 1876, 1879, 1893 y.da Balujiston va Şarqiy Puştun qabila hamda sultonliklarini bosib oldi.
P. xalqlarining milliy ozodlik harakati 20-a. boşlarida ayniqsa kuçaydi (1896—1908 y.larda Sinddagi Hurlar qözğoloni, 1919—21 y.larda çe-garadagi puştun qabilalari qözğolo-ni, 1930 y.dagi Peşovar qözğoloni va b.). 1947 y. 14 avg.da P. mustaqil deb e'lon qilindi. P.ning birinçi general gu-bernatori qilib Musulmonlar ligasining rahbari va P. ozodligi harakatining yölboşçisi Muhammad Ali Jin-na (1876—1948) saylandi. Mustamlakaçilik asoratidan qutulib, davlat mustaqilligini saqlaş, mamlakat iktisodiyotini rivojlantiriş va şu maqsadda islohotlar ötkaziş P. siyosiy hayotining muhim masalasi bölib turar edi. Hukmron Musulmonlar ligasi partiyasining rahbariyati Ğarbiy P. za-mindorlari va sarmoyadorlarining ma-vqeini mustahkamlaşga intildi. Buning ustiga P. rivojlanişining asosiy muammolari hal etilmasligi sa-babli aholining köp qismi bu partiyadan yuz ögira boşladi. Mazkur partiya içida fraksiyaçilik kuraşi kuçaydi va dastlabki muxolifotçi partiyalar vujudga keldi. Iqtisodiy qiyinçiliklarning tobora çigallaşib borişi vatanparvar zobitlar ora-sida norozilikni keltirib çiqardi. Hukmron doiralar örtasida kuraş keskin tuye ola boşladi. 1951 y. 16 okt.da P. Boş vaziri Liyoqat Alixon (1895—1951) öldirildi. Ösib borayotgan siyosiy beqarorlik şaroitida P. harbiy bloklar — 1954 y. 8 sent.da SEATO, 1955 y. 23 sent.da Bağdod pakti (1959 y. avg.dan — SENTO)ga a'zo böldi. Hokimiyatni qölda saqlab qoliş maqsadida Musulmonlar ligasi rahbarlari bir oz yon berişga majbur böldilar. Jumladan, 1954 y. bengal tili urdu tili b-n bir qatorda davlat tili deb tan olindi. 1955 y. Musulmonlar ligasi va Birlaşgan front vakillaridan iborat koalitsion hukumat tuzildi. 1956 y. 29 fev.da ta'sis majlisi P.ning yangi konstitutsiyasini qabul qildi. Unga köra, P. Federativ Islom Respublikasi deb atala boşladi. 1958 y. 7—8 okt.da harbiy töntariş ötkazildi, konstitutsiya bekor qilindi, barça siyosiy partiyalar taqiqlab qöyildi. 27 okt.dan qurolli kuçlar oliy boş qömondoni general M.Ayyubxon prezidentlik vazifasini öz zimmasiga oldi. 1962 y. hukumat işlab çiqqan yangi konstitutsiya e'lon qilindi. Unga köra, P.da boşqaruvning prezidentlik şakli joriy etildi. 1962 va
1965 y.da M.Ayyubxon mamlakat prezidenta etib saylandi. 1965 y. sent.da P. b-n Hindiston örtasida Kaşmir masalasida qurolli töqnaşuv bölib ötdi.
1966 y. 4—10 yanv.da Toşkentda P. pre-zidenti b-n Hindiston Boş vaziri uçraşdi. Toşkent deklaratsiyasi (1966) nomli tarixiy hujjatning har ikki mamlakat tomonidan imzolanişi natijasida nizolarni tinç yöl b-n hal etişga yöl oçildi. 1968 y. oxiri — 1969 y. boşida P.dagi vaziyat keskinlaşdi. Mamlakatdagi muxolifatçilik harakati kuçaydi. 1969 y. 25 martda M. Ayyubxon prezidentlik lavozimidan voz keçdi va hokimiyatni P. armiyasining boş qömondoni general A.M. Yahyoxonga topşirdi. Yana harbiy xrlat e'lon qilindi, qonun çiqaruvçi majlis, markaziy va provinsiya hukumatlari tarqatib yuborildi, konstitutsiya bekor qilindi. 1970 y. dek.da P. tari-xida birinçi marta umumiy saylov ötkazilib, Şarqiy P.da Mujibur
Rahmon boşçiligidagi Avomi lig partiyasi va Ğarbiy P.da Z.A.Bxutto boşçiligidagi P. xalq partiyasi golib çiqdi. Avomi lig partiyasi Şarqiy P.ga regional muxtoriyat berilişini talab qildi. P. rahbarlari buni rad etişdi. Natijada mamlakatda siyosiy tanglik röy berdi. P. rahbarlarining bedodliklariga javoban 1971 y. 26 martda Şarqiy Pokiston P.dan ajralib çiqib, Bangladeş Xalq Respublikasi deb e'lon kilindi. Şarqiy P.dan Hin-distonga köplab qoçoqlarning ötib ketişi Hindiston b-n P. örtasida uruş kelib çiqişiga sabab böddi. 1971 y. 16 dek.da Dakkada P. askarlari taslim böldi. 20 dek.da A.M.Yahyoxon iste'foga ketişga majbur böldi va hoki-miyatni P. xalq partiyasining raxbari Z.A.Bxuttoga topşirdi. 1974 y. martda P. Bangladeş Xalq Respublikasini tan oldi, SEATOdan çikdi, bularning xammasi Hindiston ya.o.dagi vaziyatning mö'tadillaşuviga olib keldi.
P. içki hayotida ham muhim özgarişlar yuz berdi. 1972 y. 24 apr.da harbiy holat bekor qilindi, 1973 y. 14 martdan yangi konstitutsiya kuçga kirdi. Siyosiy partiyalar faoliyati tiklandi. 1977 y. navbatdagi parlament saylovi ötkazilib, P. xalq partiyasi parle-mentdagi deyarli 80% örinni oldi. Z.A.Bxutto boşçiligida hukumat tuzildi. Lekin 9 ta muxolifatçi partiyadan tuzilgan P. milliy alyansi saylov natijalarini tan olmadi. Qayta saylov ötkazişni, hukumatning iste'foga çiqişini talab qildi, mamlakatda tartibsizliklar boşlandi. Siyosiy beqarorlik va iqtisodiy qiyinçiliklar ortib borayotgan şaroitda butun hokimiyatni armiya ştabi boşliği general M.Ziyoulhaq öz qöliga oldi.
1984 y. 19 dek.da referendum ötkazilib, unda hukumat olib borayotgan islomlaştiriş siyosatini qöllab-quvvatlaş masalasi qöyildi. Natija ijo-biy böldi va Ziyoulhak keyingi 5 yilga mamlakat prezidenti deb e'lon qilindi. 1988 y. 29 mayda Ziyoulhaq qonun çiqaruvçi organlarni tarqa-tib yubordi, markaziy va provinsiya hukumatlarini iste'foga çiqardi, ularni poraxörlik va jinoyatda aybladi. M.Ziyoulhaq yangi hukumatga şaxsan özi boşçilik qildi. 1988 y. 17 avg.da prezident aviatsiya falokatida halok böldi. Konstitutsiyaga muvofiq, senat raisi Ğulom Ishoqxon prezident lavozimini egalladi. 1988 y. 16 noyab.da Milliy majlisga ötkazilgan saylovda P. Xalq partiyasi golib keldi va uning rahbari Benazir Bxutto xonim boşçiligidagi hukumat tuzildi. Yangi hukumat favqulodda holatni bekor qildi, kasaba va talaba uyuşmalari faoliyatiga ruxsat berdi, Ziyo-ulhaqdavrida qamalgan siyosiy mahbuslarni ozod qildi. 1990 y. 24 okt.da Milliy assambleyaga ötkazilgan navbatdan taşqari saylovda Islom demok-ratik alyansi golib çikdi. Uning rah-bari Miyon Muhammad Navoz Şarif boş vazir böldi. 1993 y. 6 okt.da ötka-zilgan navbatdan taşqari parlament saylovida P. xalq partiyasi köpçilik ovoz oldi. B.Bxutto xonim rahbarligidagi koalitsion hukumat tuzildi. Fa-ruk. Ahmadxon Lağariy P. prezidenta etib saylandi. 1997 y. 3 fev.da bölib ötgan navbatdan taşqari parlament saylovi natijasida yana M.M.Navoz Şarif boş vazir böldi. Hukumat mamlakat iqtisodiyotini yaxşilaş tadbirlarini amalga oşirdi. Xalqaro iqtisodiy hamkorlik manfaati uçun dam oliş kuni jumadan yakşanbaga ötka-zildi. Hukumat isrofgarçilikka qarşi, mablağlarni tejaş uçun kuraşdi, yuqori amaldorlarning imtiyozlarini çekladi. 1997 y. 2 dek.da prezident F.A.Lağariy öz ixtiyori b-n lavozimidan voz keçdi. Konstitutsiyaga köra, davlat rahbari vazifasini vaqtinça Senat raisi Vasim Sajjod bajara boşladi. 1997 y. 31 dek.da mamlakat prezidenti etib Muhammad Rafik Tarar saylandi. 1999 y. 12 okt.da davlat töntarişi bölib, butun hoki-miyat general Parviz Muşarraf boşliq harbiylar qöliga ötdi. P. Muşarraf N. Şarifni qamoqqa oldi va 2001 y. 20 iyunda prezident M.R.Tararni lavozimidan çetlatdi, özini mamlakat prezidenti deb e'lon qildi. P. — 1947 y.dan BMT a'zosi. ÖzR suvereni-tetini 1991 y. 20 dek.da tan olgan va 1992 y. 10 mayda diplomatiya munosa-batlari örnatgan. Milliy bayrami — 14 avg. — Mustakillik kuni (1947).
Siyosiy partiyalari va kasaba uyuşmalari. P. Xalq partiyasi, 1967 y. asos solingan; P. Milliy Xalq partiyasi, 1986 y. tuzilgan; P. musulmonlar ligasi, 1906 y. taşkil etilgan; P. demok-ratik partiyasi, 1969 y. asos solingan; Jamoati Islomiy, öta öng diniy jamoa partiyasi, 1941 y.da tuzilgan. Umumpokiston kasaba uyuşmalari fe-deratsiyasi, 1947 y.da tuzilgan; Qavmiy mazdur mahaz («Milliy işçi fron-ti»), 1961 y.datuzilgan; P. mehnatxalq byurosi, 80-y.larning örtalarida P. xalq partiyasining işçilar harakatidagi qanoti sifatidatuzilgan; P. milliy işçi federatsiyasi, 1968 y.da tu-zilgan; P. milliy kasaba uyuşmalari federatsiyasi, 1962 y. 60 ga yaqin yi-rik f-ka kasaba uyuşmalarining birlaşişidan taşkil topgan.
Xöjaligi. P. — sanoati rivojlanayotgan agrar mamlakat. 1947—91 y.larda mamlakat iqtisodiyoti tarkibida çuqur özgarişlar sodir böldi — i.ç. zamonaviy şakl va uslublarga ötdi, yalpi içki mahsulot 5 baravar oşdi. Iqtisodiyotdagi bu natijalarga asosan davlatning iqtisodiy siyosati — xususiy işbilarmonlikni boşqariş va rağbatlantiriş xamda davlat sektorining faoliyati tufayli erişildi. Yalpi içki mahsulotda q.x.ning uluşi — 22,3%, sanoatning uluşi — 16%.
Qişloq xöjaligi da iqtisodiy faol axrlining 60% band. Dehqonçilik — q.x.ning asosiy tarmoği. Mamlakat hududining 1/4 qismi q.x. uçun yarokli, şundan 3/4 qismi suğoriladi, ayrim joylarda yiliga 2—3 marta hosil olinadi. 50—70-y.lardagi agrar islohotlarga qaramay, an'anaviy agrar munosabatlar — zamindor yer egaligi va yerdan foydalanişning mayda dehqon (ko-randa) şakli saqlanib qolgan. Hind da-ryosi havzasida dunyoda eng katta sugoriş sistemalaridan biri bunyod etilgan. Dehqrnçilikdagi asosiy ekinlar: buğ-doy, şoli, arpa, makkajöxori, texnika ekinlaridan moyli ekinlar, paxta, şakarkamiş va b. Boğdorçilikda mango, banan, olma, sitrus mevalar, örik, uzum, anor, anjir, pista yetiştiriladi. Şuningdek, kartoşka, piyoz, sarimsoq, qalampir, pomidor, karam, qovoq, tarvuz va b. ekiladi.
Çorvaçilik yalpi içki maxsulotning 8,3%ni ta'minlaydi. P.da qoramol köproq. Buyvol, eçki, qöy, tuya, ot ham boqiladi. Sönggi yillarda şaharlar atrofida göşt va sut çorvaçiligi, parrandaçilik rivojlandi. Baliqovlaşdan keladigan foyda eksport tuşumining taxm. 3%ni taşkil etadi.
Sanoati. P.ga mustamlakaçilik davridan bir neça kiçik töqimaçilik f-kasi, qand z-di, t.y. va mexanika ustaxonasi meros bölib qolgan. 50-y.larda sanoatlaştiriş siyosatining asosiy mazmuni yengil sanoatni, avvalo töqimaçilik sanoatini rivojlantirişdan iborat böldi. 1952 y.da Sanoatni rivojlantiriş davlat korporatsiyasi faoliyat boşladi. 1955 y.da Suyi (Balujiston)da yi-rik tabiiy gaz konini özlaştirişga kirişildi. Kon sanoati jadal sur'atlar b-n, ba'zi yillarda 20% gaça ösdi. Mamlakat jan. (Sind provinsiyasi)da neft konlarining oçilişi va işga tuşirilişi natijasida neft qaziş hajmi 4 baravar oşdi. Hoz. neft i.ç. (yiliga taxm. 2,5 mln. tonna) mamlakat extiyojining 25—30% ni qoplaydi. 50—80-y.larda z-d va f-kalarning umumiy soni 1,4 mingdan 5 mingga, ularda işlovçilar soni esa — 200 mingdan 500 mingga yetdi. Qayta işlaş sanoati, ayniqsa, tez rivojlandi. Sanoat markazlari hisoblangan Karoçi va Lohur yoniga Faysalobod, Haydarobod, Mölton, Ravalpindi ş.lari qöşildi. Vah, Taksila, Daudxeyl, Nauşexra kabi yangi sanoat markazlari vujudga keldi. Sanoatning asosini metallugiya va maşinasozlik taşkil etadi. Kime sanoati taxm. 300 korxonadan iborat. Klmyo-farmatsevtika sanoati (100 dan ortiq korxona) alohida sohaga aylandi. Quriliş materiallari i.ç. sohasi tez sur'atlar b-n rivojlandi. Oziq-ovqat sanoati yirik soha hisoblanadi. Tib-biyot asbob-uskunalari, sport anjomlari sanoati rivojlangan. Poligrafiya sanoati, asosan, örta va kiçik bosmaxonalardan iborat. Çarmpoyabzal sanoati korxonalari barpo etilgan. Kosibçilik va hunarmandçilik (mato, çarm, metall, yoğoç, aqikdan buyumlar tayyorlaş) rivojlangan. Gidrostya, is-siklik va atom elektr styalarida yiliga örtaça 30 mlrd. kVtsoat elektr energiya hosil qilinadi.
Transportida avtomobil transporta asosiy örinni egallaydi. Mamlakat içkarisida taşiladigan yukning 3/4 qismi avtomobil transportida, 1/4 kis-mi t.y.da va 0,1% — xavo transportida taşiladi. T.y. uzunligi — 9 ming km, avtomobil yöllari — 140 ming km. Taşki savdo yuklari, asosan, dengiz va havo transportida, qisman avtomobil transportida taşiladi. Dengiz savdo flotining tonnaji 514 ming t dedveyt. Dengiz portlari: Karoçi va Kosim. Aeroportlari Karoçi, Ravalpindi, Lohur ş.larida.
Taşqi savdosi. P. çetga guruç, paxta, ip, ip gazlama, gilam, çarm, baliq va b. sotadi. Ösimlik yoği, çoy, neft, kimyo mahsulotlari, öğit, umumiy maşinasozlik tovarlari, elektr anjomlari, pölat, çöyan, çoy, qurolyaroğ va h.k. sotib oladi. Asosan, Sau-diya Arabistoni, Buyuk Britaniya, Yaponiya, Germaniya, AQŞ b-n savdo qiladi. Pul birligi — P. rupiyasi.
Soğliqni saqlaş. Mustaqillik yillarida P. soğliqni saklaş sohasida ma'lum yutuqlarga erişdi: tibbiyot muassasalari va xodimlari köpaydi. Kadrlar tayyorlaş va i.t.lar olib boriş tizimi taşkil topdi. 40-y.larning oxirida 1,4 ming vraç bölib, hamşiralar yöq edi. 90-y.larning boşida vraçlar soni 55 mingga yaqin, örta malakali tibbiyot xodimlari 40 ming, hamşiralar 20 mingga yetdi. Vraçlar va örta malakali tibbiyot xodimlari tibbiyot un-tida, 6 kollej va 9 tibbiyot muassasasida tayyorlanadi. Sanitariya meyorlariga moye keladigan içimlik suvning yökligi jiddiy muammo. Kanalizatsiyadan 6—7% aholi foydalanadi.
Maorifi, madaniyma'rifiy va ilmiy muassasalari. P.da umumiy ta'lim haqida qonun qabul qilinmagan. P. umumta'lim maktablari tuzilişi quyidagiça: boşlanğiç maktab (1—5-sinflar); töliqsiz örta (6—8-sinflar); örta (9— 10-sinflar); oliy (yuqori) maktab (11 —12-sinflar). Oliy (yukrri) örta maktabni, şuningdek, oraliq kollejni tugatganlar oliy öquv yurtlariga kiriş xuquqiga ega. 90-y.lar örtalarida 168 ming maktab, 690 kollej, 23 un-t bölgan. Barça turdagi maktablarda 16,9 mln., kollej larda 610 ming, un-tlarda 76 ming kişi öqidi. Öqituvçilar soni: barça turdagi maktablarda — salkam 550 ming, kollejlarda — 56 ming, un-tlarda — 6 ming. Maktab öqituvçilari maxsus maktablar, in-t va kollejlarda tayyorlanadi. Yirik un-tlari: Karoçidagi Karoçi un-ti (1951), Tibbiyot fanlari un-ti (1983), Lohurdagi mu-handislik-texnologiya un-ti (1961), Islomoboddagi Qaid-ye-A'zam un-ti (1965), Xalqaro Islom un-ti (1980), Lohurdagi Panjob un-ti (1882).
Fanning rivojlanişini rejalaştiriş b-n Fan va texnika qömitasi, fan yutuqlarini joriy etiş b-n Fan va texnika tadqiqotlari kengaşi şuğullanadi. Eng yirik ilmiy muassasalari: P. fan taraqqiyoti assotsiatsiya-si, P. fanlar akademiyasi, Atom energiyasi komissiyasi, Atmosferaning yuqori katlamlari va kosmik fazoni tadqiq etiş qömitasi, Geofizika i.t. in-ti, Paxtaçilik i.t. in-ti va b. Bundan taşqari, tibbiyot, iqtisodiyot, xalqaro munosabat, adabiyot va til masalalarini örganuvçi ixtisoslaşgan ilmiy in-t va jamiyatlar mavjud.
Yirik kutubxonalari: Qaid-ye- A'zam un-ti kutubxonasi, Karoçi un-ti kutubxonasi, Panjob un-ti kutubxonasi, Hamdard fondi kutubxonasi, Markaziy kotibiyat kutubxonasi, P. milliy kutubxonasi (Islomobod). Yirik muzeylari: Karoçidagi P. milliy muzeyi, Lohur muzeyi, Peşovar muzeyi, Lohur qal'asi muzeyi, Milliy muzey (Islomobod) va b.
Matbuoti, radioeşittirişi va te-lekörsatuvi. P. hududida çiqqan dastlabki gaz. «Köxi nur» gaz. (1850, Lo-hur)dir. 1990-y.lar örtalarida 2,5 mingga yaqin gaz. va jur. çiqqan. Yirik gaz.lari — urdu tilida: «Jang» (1937 y.dan), «Imröz» («Bugun», 1948 y.dan), «Maşriq» («Şarq», 1963 y.dan), «Navaye vaqt» («Davr ovozi», 1940 y.dan); ingliz tilida: «Doon» («Tong», 1942 y.dan), «Pakistan tayms» («Pokiston vaqti», 1947 y.dan), «Muslim» («Musulmon», 1979 y.dan), «Star» («Yulduz», 1951 y.dan) va b. Assoşieyted Press of Pakistan, xukumat axborot agentligi (1947 y.dan), Pokiston Press Interneşnl, xukumat ta'minotidagi xususiy axborot agentligi (1956 y.dan), Yunayted Press of Pakistan, xususiy axborot agentligi (1949 y.dan) faoliyat körsatadi. 1947 y. Lohur va Peşovarda radiostya bölgan. 90-y.lar örtalarida 22 radiostya va ötkazgiç işladi. Radiostyalar mamlakatning asosiy tillarida kuniga 302 soat eşittiriş beradi. Xalqaro xizmat Osiyo, Afrika va Yevropaning 71 tilida işlaydi. Ularni P. radioeşit-tiriş korporatsiyasi (hukumat mahkamasi, 1947 y.dan) nazorat qiladi. Te-lekörsatuv 1964 y.dan boşlangan, 5 telemarkaz işlaydi. Ularning işiga P. televideniye korporatsiyasi (1967 y.dan) rahbarlik qiladi.
Adabiyoti. P. adabiyoti urdu, panjobiy, sindhiy, puştun, baluç, bra-guyi, şuningdek, arab, fors, guja-ratiy, ingliz va b. tillarda yaratilgan yozma badiiy merosdan iborat. Ming yillar mobaynida Hindiston xalqlari yaratgan folklor va yozma adabiyot P. va Hindistonning umumiy boyligidir. P. taşkil topgan davrda P. xalklari adabiyotining rivojlanişi turliça bölgan, urdu, sindhiy va panjob adabiyoti rivojlangan edi. P.ning Hindistondan ajratilişi dastlab adabiyot rivojiga ma'lum darajada sal-biy ta'sir qildi — naşriyotlar, ada-biy jur.lar yopildi, yozuvçilar taşkilotlari tarqab ketdi. 1949 y. da P. taraqqiyparvar yozuvçilari assotsi-atsiyasi taşkil etildi, lekin tez orada taqiqlandi. 1959 y.da P. yozuvçilari gildiyasi tuzildi. Hamma tillarda şe'riyat ustun, urdu va sindhiy ada-biyotlarida nasr birmunça rivojlangan. Professional teatrning yökligi tufayli dramaturgiya unça rivojlanmagan. «P. badiiy akademiyasi» (Islomobod), «Urdu akademiyasi» (Karoçi), «Ikbol akademiyasi» (Lohur) va b. badiiy i.t. muassasalari mumtoz ada-biyotni çop etiş, P. xalklari tillariga tarjima qiliş kabi işlarni olib boradi.
Urdu adabiyotining atokli vakillari — Fayz Ahmad Fayz (1911—84), Jöş Malihobodiy (1896—1982), Ahmad Nadim Qosimiy (1916), Foriğ Buxoriy (1918—97), Ahmad Faroz (1926) va b. Realist adiblar S.H.Mantö (1912—55), Ğulom Abbos (1909—88), Mirzo Adib (1914). Mumtoz Mufti (1905—95) hikoya janrining rivojlanişiga salmoqli hissa qöşdi. Sönggi ön yillarda şoiralar Kişvar Nahid (1940), Ado Ja'fariy (1924), Fahmida Riyoz (1946), Zuxra Nigoh, şoirlardan Habib Jolib, Iftixor Orif va b. salmoqli asarlar yaratdilar. Inti-zor Husayn, Anvar Sajjod (1935), Jamila Hoşimiy va b. adiblar oldingi safga çiqdilar. Romannavislardan Aziz Ahmad, Xadija Mastur, Şavkat
Siddiqiy, Intizor Husaynlarning nomi maşhur. Urdu tilida «Afkor», «Sip», «Funun», «Avroq», «Tulu-yeafkor» adabiy jur.lari çop etiladi.
Sindhiy adabiyotining vakillari — şoirlar Bevas, Ayoz Şayx, Murod Ali Kozim, haydar Baxş Jatöy, sindhiy nasrining asosçisi Mirza Kaliç Beg va b. 20-a. 2yarmida maşhur adiblar safiga Jamiluddin Abru, Tanvir Ab-bosiy, Qurbon Ali Bugtiy, Ammar Jalil, Rasul Baxş Palejö, Raşid Bhattiy kelib qöşildi. Sindhiy ada-biyotşunosligi rivojlangan. 1955 y.dan «Mexran» adabiy jur. naşr etiladi.
Puştu (paştu) adabiyotida hikoyanavislar Master Abdulkarim, Vali Muhammad Töfon, Qalandar Mömand, Mir Maxdişoh Maxdi, Samandar Xon Badarşaviylarning asarlarida romantika alomatlari bor. Amir Hamza Şinvoriy, Samandar Xon Badarşaviy («Şoirlar şohi» unvoniga sazovor bölgan), Fazl Xon Şaydo, Rasul Raso, Abdulxoliq Xoliq va b. şoirlar maşhur. «Puştu», «Nangialay», «Rahbar», «Al-Falloh» kabi adabiy jur.lar çop etiladi.
Panjob şe'riyatini yangilaşda Şarif Kunjahiy, Ahmad Rohiy, Boqi Siddiqiy, Orif Abdul Matin, Salim Kaşar, Salimur-Rahmon Kiyaniy va b.ning xizmati katta. Sönggi ön yilliklarda Muştoq Safiy, Anis Na-qiy, Sulton Mahmud Oşufta, Safdar Mir, Raşid Anvar, Tanvir Buxoriy kabi şoirlar yetişib çikdi. Axmad Salim, Zafar Laşariy, Xanif Çou-dhuriy, Faxr Zamon, Mustansar Ta-rar, Ehson Betalviylarning nasriy asarlari maşhur. Panjob tilida «Panj darya», «Panjabi zaban» adabiy jur.lari naşr etiladi.
Balöç adabiyoti 20-a.ning 60—70-y. laridan şakllandi. Tanikli şoirlari — Ozod Jamoldiniy, Zaxur Muhammad Sayd Hoşimiy, Gul Xon Nosir. Zamonaviy şe'riyat vakillari — Muxammad Ishoq Şamim, Qozi Abdulrahim, Abdulhakim Haqgö, Murod Sahar, Malik Muhammad Taqiy va b. Tanikli adiblari — M.X.Unka, Malik Muhammad Panoh, Surat Xon Marriy, Zafar Ali Zafar, Muhammad Beg Balöç, Muxammad Sodiq Ozod va b. Balöç tilida «Uman», «Naukin daur», «Ulus» va b. adabiy jur.lar çop etiladi.
Me'morligi va tasviriy san'ati. P. hududidan mil. av. 4—3-ming yilliklarga oid eneolit makonlari (toş va xom ğiştdan qurilgan uylar)ning qol-diklari, geometrik naqşlar va hayvonlarning sxematik tasvirlari b-n bezatilgan sopol idişlar, mis va bronza taqinçoqlar, ayollar va hayvonlarning haykalçalari topilgan. Kuşon podşoligi davridan qolgan yodgorliklar (stupalar, ibodatxonalar) bu yerda madaniyat yuksak darajaga kötarilganini körsatadi (ibodatxonalar haykaltaroşlik asarlari, budda haykallari, devoriy rasmlar b-n bezatilgan). 7—8-a. dan e'tiboran me'morlik islom dini ta'sirida rivojlana boşladi. Dehli sultonligi davrida Lohur, Mölton, Peşovar, Tatta kabi şaharlarda xaşamatli saroylar, maqbara va masjidlar quriddi. Şaharlar mustah-kam qal'a devorlari b-n öraldi (16— 17-a.lardagi Lohur qal'asi, 18-a.dagi Haydarobod qal'asi). P.ning örta asr me'morligiga qöşni Markaziy Osiyo, Eron va Afğoniston mamlakatlari me'morligigining ta'siri katta böldi. Baland peştoqli ayvonlar masjidlarning tarkibiy qismiga aylandi (Tat-tadagi Şox, Jahon masjidi, 17-a.), Lohur masjidlari Dehli va Agradagi masjidlarga öxşab ketadi (Lohurdagi Badşohiy masjid, 1674 y.). Boburiylar davrida maqbaralarning bezaklari boyidi va bora-bora Örta Osiyo usuliga öxşab ketdi (Tattadagi Şurfa Xon maqbarasi, 1638 y.). Boburiylar salta-natining tanazzulga uçraşi (18-a.), eron, afğon, yevropa bosqinçilarining hujumlari oqibatida umuman madaniy hayotda, ayniqsa, me'morlik va tasviriy san'atda tuşkunlik röy berdi. P. taşkil topgandan keyin (1947) mamlakatda quriliş işlari avj oldi, yangi şaharlar, yangi poytaxt — Islomobod (grek me'mori K.A.Doksiadis) bunyod etildi. Zamonaviy me'morlikda «xalqaro uslub» ustuvor bölib, u sodda şakllardan taşkil topadi (Islom-oboddagi yangi masjid, parlament binosi, me'mor A.Yakobson; «Şahrizo-da» mehmonxonasi, me'mor J.Ponti). P. hududidagi qad. madaniyat markazlarida ötkazilgan qazilmalar şuni körsatadiki, P.da qadimda rassomçilik keng rivojlangan. Örta asrlarda saroylar, masjid va ibodatxona devorlari rasmlar b-n bezatilgan. Arablar b-n birga xattotlik san'ati ham ki-rib keldi — masjid, makbaralarni xattotlik yozuvi b-n bezay boşladilar. Tatta va Haydarobod ş. lari örta asrlarda qölyozma va miniatyura yaratiş markaziga aylandi. Boburiylar davrida, ayniqsa Akbarşoh va Jahongir-şoh davrida «Boburiylar miniatyura maktabi» taşkil topdi. Mustaqillik davrida tasviriy san'at rivojlanişi yangi bosqiçga ötdi. Keksa rassomlar miniatyura an'analarini davom et-tirdilar — A.R.Çuğtay, Alloh Baxş, S.F.Rahamin ijodida Yevropa rassomçiligi va örta asr miniatyurasi qöşilib ketgan; X-M. Şarif — miniatyura, X.Yusuf — xattotlikda, Ğ.Ali — grafika sohasida ijod qilmoqda. Z.Oğa, Sadiqayn, Ş.Ali, Guljiy, D.Naqş, A.Parviz kabi rassomlar zamonaviy modernizm oqimining vakillaridir.
Musiqasi. 1947 y.gaça bevosita hind musiqa san'ati b-n birgalikda (jumladan, Şim. Hindistonning «hindustoniy» uslubida) rivojlanib kelgan. Hozirda P. mumtoz musiqasida «raga», qahramonlik dostonlari, «naat», «hamd» va «söfiyona» (diniy aşula yöllari), işqiy mavzudagi «ğazal», «qavvali» (işqiy-diniy mavzudagi badihaviy vo-kal-çolğu janri), panjobliklarda «ma-hiyya» (töy marosim qöşiqlari), «tap-pa» (lirik aytişuvlar) maşhur. Musiqa çolğularidan tabla, noğora, pakhavaj (urma çolğular), torli-çertma sarud, ra-bab, setar, tampura, svaramandal, kamonli sarangi, puflama nay, bansuri, şexnay kabilar keng tarqalgan. Basta-korlarning kinofilmlar uçun urdu va panjob tillarida yaratgan kuy va qöşiqlari ham xalq orasida alohida e'zozga ega. Zamonaviy san'atkorlardan Amanat Ali Xon, Bare Ğulom Ali Xon, Xoji Ğulom Farid Sabri (bastakor va xonan-dalar), Ravşan Ara Begum, Mehdi Hasan, Nusrat Fateh Ali Xon, Malikaye Ta-rannum Nurjahon, Obida Parvin, Farida Xonim, Iqbol Bonu, Neyyara Hyp (mumtoz musika ijroçilari), estrada xonandalaridan Adnan Sami, Hasan Jahongir, Mehnaz va b. maşhur. Islomoboddagi «Lok Birsa» (Xalq musiqa merosi) in-ti, Lohurdagi «Al-Hamra» san'at markazi, P. musiqa jamğarmasi va b. muassasalar milliy musiqa san'a-tining rivojlanişida katta ahamiyatga egadir.
Kinosi. P. kinematografiyasining tarixi mamlakat mustakillikka erişişidan avval Hindistonda yaratilgan musulmonça ruxdagi filmlardan boşlanadi. P.ning birinçi hujjatli filmi 1948 y.da yaratildi. Birinçi badiiy film 1948 y.da işlab çiqarilgan («Teriy yad», rej. D.Sardoriy La'l). «Şunday kun keladi» (1958, rej. A.Qardar), «Nido», «Sima» (1967, rej. Ş.Malik) kabi filmlarda xalq hayoti, orzu-umidlari haqkrniy aks ettirildi. Keyingi yillarda «Muhab-bat yozi» (rej. M.Parviz), «Raqqosa» (rej. X.Tariq), «Tuyğu» (rej. N.Salom) kabi filmlar yaratildi. 90-y.larning örtalarida yiliga 200 tagaça hujjatli film işlab çiqarildi. P.ning önlab filmlari xalqaro mukofotlar olgan («Hind daryosi», «Lohur şahri», «Bir akr yer» va b.). P.da 10 dan ortiq kinostudiya mavjud. Yiliga urdu, pan-jobiy, sindhiy, puştu, gujaratiy va siraykiy tillarida 90—120 film işlab çiqariladi. Mamlakatda 800 dan ortik, kinoteatr bor. Tanikli rej.lar — N.Islom. P.Malik. X.Askariy. Yu. Malik; tanikli aktyor va aktrisalar — Badari Munir, Babra Şarif, Şabnam, Nadim, M.Qurayşiy.
P. turli xalkaro, şu jumladan, Toşkentda ötkazilgan xalqaro kinofestivallarda qatnaşgan.
Uzbekistan—P. munosabatlari. ÖzR b-n P. örtasida 2003 y.gaça savdoiqtisodiy hamkorlik soxasida 23 ta davlatlararo, hukumatlararo, idoralararo şartnoma va bitimlar imzolangan. Özbekiston Taşqi iqtisodiy faoliyat milliy banki b-n P. Milliy banki örtasida vakolat hisob raqamlari haqida, suv xöjaligi, energetika, irrigatsiya soxdlaridagi hamkorlikka oid hujjatlar şu jumlaga kiradi. 1995 y. mayda P. Boş vazirining Özbekistonga rasmiy taşrifi çoğida Toşkentda P.da işlab çiqarilgan mahsulotlar körgazmasi bölib ötdi. Unda P.ning 100 dan ortiq firmasi iştirok etdi. 2000 y.da ikkala mamlakat örtasidagi tovar aylanmasi 8,5 mln. AQŞ dollariga yetdi. Özbekiston P.ga teri, pilla çiqindisi, şoyi gazlama, şişa, xrustal, yengil sanoat uçun maşina va asbob-uskunalar, ayrim oziq-ovqat mahsulotlari eksport qiladi. P.dan esa tayyor kiyim, poyabzal, çarm mahsulotlari, tamaki, kakao, şakar oladi. Özbekistonda bir neça Özbekiston — P. qöşma korxonasi işlab turibdi.
Özbekiston — P. döstlik jamiyati (1991 y.dan) ikkala mamlakat örtasidagi aloqalarni rivojlantirişda salmokli örin egallaydi. Işbilarmonlar, ayellar va şoir-yezuvçilarning delegatsiyalari ayirboşlandi. Madaniyat sohasida hamkorlik davom etmoqda: E.Vohidovning «Oltin devor» asari urdu tiliga tarjima qilinib (tarjimon A.Ibrohimov), Lohurda sahnalaştirildi (1996), N.Aminovning «Bir asr hikoyati» P.da urdu tilida çop qilindi (1996), A.Ibrohimovning «Urduça-özbekça muştarak sözlar luğati» (1998), T.Xolmirzayevning «Urduça-özbekça luğati» (2003) va h.k. ada-biy hamkorlik natijasidir.
Ansoriddin Ibrohimov.