Buner tumani

Buner (paştuça: بونېر ولسوالۍ, urduça: ضلع بونیر; inglizça: Buner District) — Pokistonning Xayber-Paxtunxva provinsiyasi Malakand bölinmasidagi tuman. U provinsiyadagi 24 tumandan biri.

Buner vodiysi janubda Swabi va şimolda Swat oraliğida joylaşgan, qişloqlar bilan qoplangan vodiy. Inglizça manbaga köra, 1991-yilda tuman maqomini olguniga qadar u Swat tumanidagi tehsil bölgan. Rusça manbada esa Buner 2000-yilgaça Malakand tumani tarkibida bölgani aytiladi. Manbalar bu masalada bir-biriga zid.

Aleksandr Makedonskiy qöşinlari tuman hududidan, xususan Karakar, Daggar va Ambela orqali ötgan. Mahalliy aholi keyinçalik muğul va britaniya qöşinlariga qarşi kuraşgan. 1580-yillarda yusufzay qabilasi muğullarga qarşi katta qözğolon kötargan: 1585-yil oxirida imperator Akbar Zayn Xon Koka va Birbal boşçiligida qöşin yuborgan. 1586-yil fevralida Karakar dovoni yaqinida Kalu Xon boşçiligidagi yusufzay laşkari taxminan 8000 muğul askarini, jumladan Birbalni ham öldirgan. Bu Akbar hukmronligi davrida muğul armiyasi duç kelgan eng katta mağlubiyat deb ta'riflanadi.

19-asrda Buner aholisi Britaniya hukmronligiga qarşi ikki marta — Ambela yurişi paytida va 1897-yilgi çegara qözğolonida — qözğolon kötargan.

2009-yil aprelining boşida «Tehrik-i-Tolibon Pokiston» jangarilari qisqa jangdan söng tuman ustidan nazoratni qölga olgan. Ular videodökonlarni yopgan, soqol olişni taqiqlagan, ayollarning jamoat joylarida bölişini çeklagan. 29-aprelda Pokiston armiyasi qarşi hujumni boşlagan va 2009-yil may oxiriga kelib tuman jangarilardan tozalangan.

2025-yil 15-avgust ertalab Beşonay qişloğida bulut yorilişi yuz berib, bir soatda 150 mm dan ortiq yomğir yoğgan va tuman böylab toşqinlar boşlangan. Pir Baba, Qadar Nagar va Çağarzi qişloqlari ham jiddiy zarar körgan. Faqat Bunerning özida 200 dan ortiq odam halok bölgan. Hukumat dastlab 150 million, keyin 500 million Pokiston rupiyasi ajratgan.

Ikki manbaga köra, Buner şimolda Swat va Şangla, ğarbda Malakand va Mardan, janubda Swabi, şarqda Mansehra va Haripur tumanlari bilan çegaradoş. Tuman balandligi janubdagi Totalayda 1200 futdan boşlanib, şimoldagi Dosara çöqqisida 9550 futga yetadi. Tepaliklarning köpi qarağay bilan qoplangan. Asosiy daryolar — Barandu, Çamla va Budal; Barandu tuman markazidan oqib ötadi.

2023-yilgi aholi röyxatiga köra, tumanda 118 665 xonadon va 1 016 869 aholi bor. Erkaklar va ayollar nisbati 99,90 ga 100. Savodxonlik darajasi 43,75% (erkaklarda 60,61%, ayollarda 27,40%). Aholining 30,54 foizi 10 yoşgaça. Butun aholi qişloq joylarda yaşaydi. Aholining 95,91 foizi paştu, 2,07 foizi hindko tilida sözlaşadi. Asosiy etnik guruhlar — paştunlar, gujjarlar va sayidlar; şuningdek swatiylar va çitrallilar yaşaydi.

Eng gavjum aholi punktlari (2023): Torvarsak (taxminan 39 514), Totalay (28 975), Ellay (26 965), Rega (25 538).

Aholining aksariyati qişloqlarda yaşab, asosiy daromadini qişloq xöjaligidan oladi. Asosiy ekinlar: şakarqamiş, tamaki, buğdoy va makkajöxori. Buner marmar zaxiralari bilan tanilgan: ular Pokiston umumiy marmar zaxiralarining 68 foizini taşkil qiladi. Hozir tumanda 450 zavod va 316 marmar koni işlaydi, yiliga 470 million rupiy royalti beradi.

Tumanda Muğul imperatori Boburning ma'naviy murşidi bölgan sufiy avliyo Pir Baba ziyoratgohi joylaşgan. Ta'lim sohasida Buner universiteti faoliyat yuritadi.