Pokiston
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 287–296-b. — ziyouz.com
Pokiston POKISTON, Pokiston Islom Respublikasi (Islami Jamhyriya Pakistan) — Osiyo jan.da, Hindiston ya.o.ning şim.-ğarbidagi davlat. Mayd. 803,9 ming km2. Aholisi 147,6 mln. kişi (2002). Poytaxti — Islomobod ş. Ma'muriy jihatdan 4 provinsiya, federal poytaxt hududi va federal xukumat tomonidan boşqariladigan qabilalar hududiga bölingan.
Davlat tuzumi. P. — Buyuk Britaniya boşçiligidagi Hamdöstlik tarkibiga kiruvçi islom respublikasi. Amaldagi konstitutsiyasi 1973 y. qabul qilingan, 1977 y. taqiklangan va 1985 y. 30 dek.da qayta tiklangan. Davlat boşliği — prezident (2001 y.dan Par-viz Muşarraf), u 5 y. muddatga sayla-nadi va ketma-ket 2 martadan ortiq saylanişi mumkin emas. Krnun çiqa-ruvçi hokimiyatni 2 palatali parlament (Senat va Milliy assambleya), ijroçi hokimiyatni prezident va xukumat amalga oşiradi. Boş vazirni prezident tayinlaydi.
Tabiati. P. xududining şim. va şim.- ğarbiy qismini, asosan, toğlar va qirlar egallagan, şarqiy va jan.-şarqiy qismi esa Hind tekisligi (Hindgang tekisligining bir qis-mi)dan iborat. P.ning jan.-şarqini Tar çölining ğarbiy yarmi egallagan. Hind daryosi havzasining tekislik qismida Panjob va Sind tabiiy, tarixiymadaniy viloyatlari bor. Mamlakat hududining katta qismini Hindukuş, Himolay va Eron toğ tizmalari egallagan (eng baland joyi Tiriçmir çöqqisi, 7690 m). Hind vodiysiga yaqinlaşgan sayin toğ tizmalari pasayib boradi va toğlararo yirik havzalar — Köhat, Bannu, Peşovar vodiysiga aylanadi. Hindukuş va Himolay toğlarida muzliklar bor. P.ning şarqiy pasttekislik qismi Hindiston platformasining şim.-ğarbiy çekkasida va toğliq qismi Örta dengiz burmali mintaqasida joylaşgan. Foydali kazilmalardan neft, gaz, kumir, temir, polimetall, surma, barit, oltingugurt, toştuz, gips, magnezit, xromit, marganets, mis, qörğoşin va b. bor.
Iqlimi, asosan, tropik, şim.-ğarbida subtropik, quruq kontinental. Yanv. da örtaça t-ra Hind tekisligida 12—16° (Arabiston dengizi sohillarida 20° gaça), şim.dagi toğ tepaliklarida sovuq —20° gaça. Iyulning örtaça t-rasi jan. va jan.-şarkdagi çöllarda 35° gaça, sohilda 29° atrofida, ğar-bdagi toğ va yassitoglarda 20—25°, 5000 m balandlikda 0°. Yillik yoğin sohilda 150—200 mm, Sindda 100— 200 mm (Tar çölining ba'zi joylarida 50 mm gaça), şim.-ğarbdagi vo-diy va yassi toğlarda 250—400 mm, şim.dagi toğlarda 1000—1500 mm. Mamlakat hududining katta qismi Hind daryosi havzasiga mansub, ğarbiy kismidagi daryolar Arabiston dengiziga yoki berk havzaga (Balujistonda) oqadi. Eng katta daryosi Hind va uning irmoqlari. Daryolari yomğir, qor va muzliklardan suv oladi, yezda sersuv, su-ğorişda foydalaniladi.
Tuproqlari — mamlakat tekislik qismida böz, böz-jigarrang, Tar çölida qumli, tog etaklarida jigarrang va qönğir tuproq. Ösimliklari, asosan, çala çöl va çölga xos. Hind daryosi böylari töqayzor, deltasi va dengiz
soxili mangra çakalakzorlaridan ibo-rat. Tar çölida kserofil butalar va da-ğal ötlar ösadi. Balujiston toğlarida arçazorlar bor. P. şim.da — 1500—3000 m balandliklarda keng bargli va igna bargli daraxtlar. Örmonlar mamlakat hududining 3% ni taşkil etadi. Hayvonot dunyosi xilma-xil: toğlarda qoplon, yovvoyi qöy va eçki, gizol, tekisliklarda sirtlon, çiyaböri, tönğiz va eşak, xar xil kemiruvçilar uçraydi. Parranda köp. Hind daryosida timsoxlar yaşaydi. Arabiston dengizi baliqqa boy. Kirtxar va La'l Suxantra milliy boglari, qöriqxonalar bor.
Aholisi, asosan, panjobilar; puştunlar, sindhiylar, baluç (baluj) lar ham yaşaydi. P.ning şim. qismida toğli xalklar — kxö va köhistoniylar istiqomat qiladi. Rasmiy til — urdu va ingliz tillari. Aholisining 98% islom diniga, qolganlari zarduştiylik, hinduiylik dinlariga e'tiqod qiladi. Aholining 57% 12 ta yirik şaharda yaşaydi. Yirik şaharlari — Karoçi, Lohur, Faysalobod, Haydarobod, Ravalpindi, Peşovar, Mölton.
Tarixi. P. hududida odam paleolit davri oxiridan boşlab yaşab keladi. Mil. av. 3-ming yillikning boşida Hind daryosi va irmoqiari vodiysida jaxrnning eng qad. sivilizatsiyalaridan biri — Xarappa madaniyatita mansub dastlabki davlatlar paydo böldi. Mil. av. 6-a. oxirida bu yerlar qad. Eronning Axoma-niylar saltanati tarkibiga qöşib olindi. Mil. av. 327—326 y.larda make-doniyalik Aleksandr zabt etdi. Uning vafotidan söng bu yerlar Mauriyalar imperiyasigi qöşilib ketdi. Mil. av. 2-a.ning boşida P. hududida Hind-yunon podşoligi deb ataladigan davlat vujudga keddi. Mil. 1—3-a.larda Hind daryosi xavzasi Kuşon podşoligiga qöşib olindi. Puruşapura ş. (hoz. Peşovar) uning poytaxti böddi. Kuşon podşoligi parçalangandan söng, hoz. P.ning ğarbiy qismlari sosoniylar, şarqiy qismlari guptalar saltanatiga qöşilib ketdi. 5-a.ning 2yarmida bu yerda eftaliylar hokimiyati örnatilib (6-a. örtalariga kadar), Sakala ş. (hoz. Siyalkot) mamlakat poytaxti bölgan.
664 y.da arablar Hind daryosi vodiysiga bostirib kirdilar. 711— 13 y.larda Muhammad ibn Qosim qömondonligidagi qöşinlar Sind va Panjobning jan. qismini egalladi. Şu tariqa P. hududida islom dini tarqala boşladi. 750 y. Umaviylar xalifaligi ağdaril-gaç, Sind mustaqil davlatga aylandi. 11-a. boşlariga kelib, hind daryosi havzasini Ğaznaviylar, 12-a.da Ğuriylar, 13-a. boşlarida Dehli sultonligi egalladi. Betöxtov uruşlar, isyonlar va çet el bosqinlariga qaramay, Hind daryosi havzasidagi Lohur, Mölton, Peşovar, Tatta kabi yirik şaharlar muhim iqtisodiy va madaniy markazga aylanib, bir qator mamlakatlar b-n savdo munosabatlarini rivojlantirişda katta ahamiyatga ega bölgan. Ularning bu mavqei Boburiylar davla-ti davrida ham saqlangan. 1707 y. da şoh Avrangzeb vafotidan söng Hind daryosi havzasi eron, afğon va mahalliy zamindorlarning kuraş maydoniga aylandi. 18-a. örtalarida hoz. P. xudu-di — afğon şohi Ahmadşoh Durrojy tasarrufiga ötdi. 18-a.ning 60-y.larida Panjobda bir neçta sultonliklar vu-judga keldi, maharoja Ranjit Singx (1799—1839 y.larda hukmronlik qilgan) ularni yagona davlatga birlaştirdi.
Boburiylar saltanatining inqirozga yuz tutişi, içki uruşlar, eron va afğon hukmdorlarining bostirib kirişlari ingliz mustamlakaçilarining bosqinçilik rejalari amalga oşişiga yordam berdi. Ular 1843 y. Sindni, 1845—49 y.larda Panjobni, 1854, 1876, 1879, 1893 y.da Balujiston va Şarqiy Puştun qabila hamda sultonliklarini bosib oldi.
P. xalqlarining milliy ozodlik harakati 20-a. boşlarida ayniqsa kuçaydi (1896—1908 y.larda Sinddagi Hurlar qözğoloni, 1919—21 y.larda çe-garadagi puştun qabilalari qözğolo-ni, 1930 y.dagi Peşovar qözğoloni va b.). 1947 y. 14 avg.da P. mustaqil deb e'lon qilindi. P.ning birinçi general gu-bernatori qilib Musulmonlar ligasining rahbari va P. ozodligi harakatining yölboşçisi Muhammad Ali Jin-na (1876—1948) saylandi. Mustamlakaçilik asoratidan qutulib, davlat mustaqilligini saqlaş, mamlakat iktisodiyotini rivojlantiriş va şu maqsadda islohotlar ötkaziş P. siyosiy hayotining muhim masalasi bölib turar edi. Hukmron Musulmonlar ligasi partiyasining rahbariyati Ğarbiy P. za-mindorlari va sarmoyadorlarining ma-vqeini mustahkamlaşga intildi. Buning ustiga P. rivojlanişining asosiy muammolari hal etilmasligi sa-babli aholining köp qismi bu partiyadan yuz ögira boşladi. Mazkur partiya içida fraksiyaçilik kuraşi kuçaydi va dastlabki muxolifotçi partiyalar vujudga keldi. Iqtisodiy qiyinçiliklarning tobora çigallaşib borişi vatanparvar zobitlar ora-sida norozilikni keltirib çiqardi. Hukmron doiralar örtasida kuraş keskin tuye ola boşladi. 1951 y. 16 okt.da P. Boş vaziri Liyoqat Alixon (1895—1951) öldirildi. Ösib borayotgan siyosiy beqarorlik şaroitida P. harbiy bloklar — 1954 y. 8 sent.da SEATO, 1955 y. 23 sent.da Bağdod pakti (1959 y. avg.dan — SENTO)ga a'zo böldi. Hokimiyatni qölda saqlab qoliş maqsadida Musulmonlar ligasi rahbarlari bir oz yon berişga majbur böldilar. Jumladan, 1954 y. bengal tili urdu tili b-n bir qatorda davlat tili deb tan olindi. 1955 y. Musulmonlar ligasi va Birlaşgan front vakillaridan iborat koalitsion hukumat tuzildi. 1956 y. 29 fev.da ta'sis majlisi P.ning yangi konstitutsiyasini qabul qildi. Unga köra, P. Federativ Islom Respublikasi deb atala boşladi. 1958 y. 7—8 okt.da harbiy töntariş ötkazildi, konstitutsiya bekor qilindi, barça siyosiy partiyalar taqiqlab qöyildi. 27 okt.dan qurolli kuçlar oliy boş qömondoni general M.Ayyubxon prezidentlik vazifasini öz zimmasiga oldi. 1962 y. hukumat işlab çiqqan yangi konstitutsiya e'lon qilindi. Unga köra, P.da boşqaruvning prezidentlik şakli joriy etildi. 1962 va
1965 y.da M.Ayyubxon mamlakat prezidenta etib saylandi. 1965 y. sent.da P. b-n Hindiston örtasida Kaşmir masalasida qurolli töqnaşuv bölib ötdi.
1966 y. 4—10 yanv.da Toşkentda P. pre-zidenti b-n Hindiston Boş vaziri uçraşdi. Toşkent deklaratsiyasi (1966) nomli tarixiy hujjatning har ikki mamlakat tomonidan imzolanişi natijasida nizolarni tinç yöl b-n hal etişga yöl oçildi. 1968 y. oxiri — 1969 y. boşida P.dagi vaziyat keskinlaşdi. Mamlakatdagi muxolifatçilik harakati kuçaydi. 1969 y. 25 martda M. Ayyubxon prezidentlik lavozimidan voz keçdi va hokimiyatni P. armiyasining boş qömondoni general A.M. Yahyoxonga topşirdi. Yana harbiy xrlat e'lon qilindi, qonun çiqaruvçi majlis, markaziy va provinsiya hukumatlari tarqatib yuborildi, konstitutsiya bekor qilindi. 1970 y. dek.da P. tari-xida birinçi marta umumiy saylov ötkazilib, Şarqiy P.da Mujibur
Rahmon boşçiligidagi Avomi lig partiyasi va Ğarbiy P.da Z.A.Bxutto boşçiligidagi P. xalq partiyasi golib çiqdi. Avomi lig partiyasi Şarqiy P.ga regional muxtoriyat berilişini talab qildi. P. rahbarlari buni rad etişdi. Natijada mamlakatda siyosiy tanglik röy berdi. P. rahbarlarining bedodliklariga javoban 1971 y. 26 martda Şarqiy Pokiston P.dan ajralib çiqib, Bangladeş Xalq Respublikasi deb e'lon kilindi. Şarqiy P.dan Hin-distonga köplab qoçoqlarning ötib ketişi Hindiston b-n P. örtasida uruş kelib çiqişiga sabab böddi. 1971 y. 16 dek.da Dakkada P. askarlari taslim böldi. 20 dek.da A.M.Yahyoxon iste'foga ketişga majbur böldi va hoki-miyatni P. xalq partiyasining raxbari Z.A.Bxuttoga topşirdi. 1974 y. martda P. Bangladeş Xalq Respublikasini tan oldi, SEATOdan çikdi, bularning xammasi Hindiston ya.o.dagi vaziyatning mö'tadillaşuviga olib keldi.
P. içki hayotida ham muhim özgarişlar yuz berdi. 1972 y. 24 apr.da harbiy holat bekor qilindi, 1973 y. 14 martdan yangi konstitutsiya kuçga kirdi. Siyosiy partiyalar faoliyati tiklandi. 1977 y. navbatdagi parlament saylovi ötkazilib, P. xalq partiyasi parle-mentdagi deyarli 80% örinni oldi. Z.A.Bxutto boşçiligida hukumat tuzildi. Lekin 9 ta muxolifatçi partiyadan tuzilgan P. milliy alyansi saylov natijalarini tan olmadi. Qayta saylov ötkazişni, hukumatning iste'foga çiqişini talab qildi, mamlakatda tartibsizliklar boşlandi. Siyosiy beqarorlik va iqtisodiy qiyinçiliklar ortib borayotgan şaroitda butun hokimiyatni armiya ştabi boşliği general M.Ziyoulhaq öz qöliga oldi.
1984 y. 19 dek.da referendum ötkazilib, unda hukumat olib borayotgan islomlaştiriş siyosatini qöllab-quvvatlaş masalasi qöyildi. Natija ijo-biy böldi va Ziyoulhak keyingi 5 yilga mamlakat prezidenti deb e'lon qilindi. 1988 y. 29 mayda Ziyoulhaq qonun çiqaruvçi organlarni tarqa-tib yubordi, markaziy va provinsiya hukumatlarini iste'foga çiqardi, ularni poraxörlik va jinoyatda aybladi. M.Ziyoulhaq yangi hukumatga şaxsan özi boşçilik qildi. 1988 y. 17 avg.da prezident aviatsiya falokatida halok böldi. Konstitutsiyaga muvofiq, senat raisi Ğulom Ishoqxon prezident lavozimini egalladi. 1988 y. 16 noyab.da Milliy majlisga ötkazilgan saylovda P. Xalq partiyasi golib keldi va uning rahbari Benazir Bxutto xonim boşçiligidagi hukumat tuzildi. Yangi hukumat favqulodda holatni bekor qildi, kasaba va talaba uyuşmalari faoliyatiga ruxsat berdi, Ziyo-ulhaqdavrida qamalgan siyosiy mahbuslarni ozod qildi. 1990 y. 24 okt.da Milliy assambleyaga ötkazilgan navbatdan taşqari saylovda Islom demok-ratik alyansi golib çikdi. Uning rah-bari Miyon Muhammad Navoz Şarif boş vazir böldi. 1993 y. 6 okt.da ötka-zilgan navbatdan taşqari parlament saylovida P. xalq partiyasi köpçilik ovoz oldi. B.Bxutto xonim rahbarligidagi koalitsion hukumat tuzildi. Fa-ruk. Ahmadxon Lağariy P. prezidenta etib saylandi. 1997 y. 3 fev.da bölib ötgan navbatdan taşqari parlament saylovi natijasida yana M.M.Navoz Şarif boş vazir böldi. Hukumat mamlakat iqtisodiyotini yaxşilaş tadbirlarini amalga oşirdi. Xalqaro iqtisodiy hamkorlik manfaati uçun dam oliş kuni jumadan yakşanbaga ötka-zildi. Hukumat isrofgarçilikka qarşi, mablağlarni tejaş uçun kuraşdi, yuqori amaldorlarning imtiyozlarini çekladi. 1997 y. 2 dek.da prezident F.A.Lağariy öz ixtiyori b-n lavozimidan voz keçdi. Konstitutsiyaga köra, davlat rahbari vazifasini vaqtinça Senat raisi Vasim Sajjod bajara boşladi. 1997 y. 31 dek.da mamlakat prezidenti etib Muhammad Rafik Tarar saylandi. 1999 y. 12 okt.da davlat töntarişi bölib, butun hoki-miyat general Parviz Muşarraf boşliq harbiylar qöliga ötdi. P. Muşarraf N. Şarifni qamoqqa oldi va 2001 y. 20 iyunda prezident M.R.Tararni lavozimidan çetlatdi, özini mamlakat prezidenti deb e'lon qildi. P. — 1947 y.dan BMT a'zosi. ÖzR suvereni-tetini 1991 y. 20 dek.da tan olgan va 1992 y. 10 mayda diplomatiya munosa-batlari örnatgan. Milliy bayrami — 14 avg. — Mustakillik kuni (1947).
Siyosiy partiyalari va kasaba uyuşmalari. P. Xalq partiyasi, 1967 y. asos solingan; P. Milliy Xalq partiyasi, 1986 y. tuzilgan; P. musulmonlar ligasi, 1906 y. taşkil etilgan; P. demok-ratik partiyasi, 1969 y. asos solingan; Jamoati Islomiy, öta öng diniy jamoa partiyasi, 1941 y.da tuzilgan. Umumpokiston kasaba uyuşmalari fe-deratsiyasi, 1947 y.da tuzilgan; Qavmiy mazdur mahaz («Milliy işçi fron-ti»), 1961 y.datuzilgan; P. mehnatxalq byurosi, 80-y.larning örtalarida P. xalq partiyasining işçilar harakatidagi qanoti sifatidatuzilgan; P. milliy işçi federatsiyasi, 1968 y.da tu-zilgan; P. milliy kasaba uyuşmalari federatsiyasi, 1962 y. 60 ga yaqin yi-rik f-ka kasaba uyuşmalarining birlaşişidan taşkil topgan.
Xöjaligi. P. — sanoati rivojlanayotgan agrar mamlakat. 1947—91 y.larda mamlakat iqtisodiyoti tarkibida çuqur özgarişlar sodir böldi — i.ç. zamonaviy şakl va uslublarga ötdi, yalpi içki mahsulot 5 baravar oşdi. Iqtisodiyotdagi bu natijalarga asosan davlatning iqtisodiy siyosati — xususiy işbilarmonlikni boşqariş va rağbatlantiriş xamda davlat sektorining faoliyati tufayli erişildi. Yalpi içki mahsulotda q.x.ning uluşi — 22,3%, sanoatning uluşi — 16%.
Qişloq xöjaligi da iqtisodiy faol axrlining 60% band. Dehqonçilik — q.x.ning asosiy tarmoği. Mamlakat hududining 1/4 qismi q.x. uçun yarokli, şundan 3/4 qismi suğoriladi, ayrim joylarda yiliga 2—3 marta hosil olinadi. 50—70-y.lardagi agrar islohotlarga qaramay, an'anaviy agrar munosabatlar — zamindor yer egaligi va yerdan foydalanişning mayda dehqon (ko-randa) şakli saqlanib qolgan. Hind da-ryosi havzasida dunyoda eng katta sugoriş sistemalaridan biri bunyod etilgan. Dehqrnçilikdagi asosiy ekinlar: buğ-doy, şoli, arpa, makkajöxori, texnika ekinlaridan moyli ekinlar, paxta, şakarkamiş va b. Boğdorçilikda mango, banan, olma, sitrus mevalar, örik, uzum, anor, anjir, pista yetiştiriladi. Şuningdek, kartoşka, piyoz, sarimsoq, qalampir, pomidor, karam, qovoq, tarvuz va b. ekiladi.
Çorvaçilik yalpi içki maxsulotning 8,3%ni ta'minlaydi. P.da qoramol köproq. Buyvol, eçki, qöy, tuya, ot ham boqiladi. Sönggi yillarda şaharlar atrofida göşt va sut çorvaçiligi, parrandaçilik rivojlandi. Baliqovlaşdan keladigan foyda eksport tuşumining taxm. 3%ni taşkil etadi.
Sanoati. P.ga mustamlakaçilik davridan bir neça kiçik töqimaçilik f-kasi, qand z-di, t.y. va mexanika ustaxonasi meros bölib qolgan. 50-y.larda sanoatlaştiriş siyosatining asosiy mazmuni yengil sanoatni, avvalo töqimaçilik sanoatini rivojlantirişdan iborat böldi. 1952 y.da Sanoatni rivojlantiriş davlat korporatsiyasi faoliyat boşladi. 1955 y.da Suyi (Balujiston)da yi-rik tabiiy gaz konini özlaştirişga kirişildi. Kon sanoati jadal sur'atlar b-n, ba'zi yillarda 20% gaça ösdi. Mamlakat jan. (Sind provinsiyasi)da neft konlarining oçilişi va işga tuşirilişi natijasida neft qaziş hajmi 4 baravar oşdi. Hoz. neft i.ç. (yiliga taxm. 2,5 mln. tonna) mamlakat extiyojining 25—30% ni qoplaydi. 50—80-y.larda z-d va f-kalarning umumiy soni 1,4 mingdan 5 mingga, ularda işlovçilar soni esa — 200 mingdan 500 mingga yetdi. Qayta işlaş sanoati, ayniqsa, tez rivojlandi. Sanoat markazlari hisoblangan Karoçi va Lohur yoniga Faysalobod, Haydarobod, Mölton, Ravalpindi ş.lari qöşildi. Vah, Taksila, Daudxeyl, Nauşexra kabi yangi sanoat markazlari vujudga keldi. Sanoatning asosini metallugiya va maşinasozlik taşkil etadi. Kime sanoati taxm. 300 korxonadan iborat. Klmyo-farmatsevtika sanoati (100 dan ortiq korxona) alohida sohaga aylandi. Quriliş materiallari i.ç. sohasi tez sur'atlar b-n rivojlandi. Oziq-ovqat sanoati yirik soha hisoblanadi. Tib-biyot asbob-uskunalari, sport anjomlari sanoati rivojlangan. Poligrafiya sanoati, asosan, örta va kiçik bosmaxonalardan iborat. Çarmpoyabzal sanoati korxonalari barpo etilgan. Kosibçilik va hunarmandçilik (mato, çarm, metall, yoğoç, aqikdan buyumlar tayyorlaş) rivojlangan. Gidrostya, is-siklik va atom elektr styalarida yiliga örtaça 30 mlrd. kVtsoat elektr energiya hosil qilinadi.
Transportida avtomobil transporta asosiy örinni egallaydi. Mamlakat içkarisida taşiladigan yukning 3/4 qismi avtomobil transportida, 1/4 kis-mi t.y.da va 0,1% — xavo transportida taşiladi. T.y. uzunligi — 9 ming km, avtomobil yöllari — 140 ming km. Taşki savdo yuklari, asosan, dengiz va havo transportida, qisman avtomobil transportida taşiladi. Dengiz savdo flotining tonnaji 514 ming t dedveyt. Dengiz portlari: Karoçi va Kosim. Aeroportlari Karoçi, Ravalpindi, Lohur ş.larida.
Taşqi savdosi. P. çetga guruç, paxta, ip, ip gazlama, gilam, çarm, baliq va b. sotadi. Ösimlik yoği, çoy, neft, kimyo mahsulotlari, öğit, umumiy maşinasozlik tovarlari, elektr anjomlari, pölat, çöyan, çoy, qurolyaroğ va h.k. sotib oladi. Asosan, Sau-diya Arabistoni, Buyuk Britaniya, Yaponiya, Germaniya, AQŞ b-n savdo qiladi. Pul birligi — P. rupiyasi.
Soğliqni saqlaş. Mustaqillik yillarida P. soğliqni saklaş sohasida ma'lum yutuqlarga erişdi: tibbiyot muassasalari va xodimlari köpaydi. Kadrlar tayyorlaş va i.t.lar olib boriş tizimi taşkil topdi. 40-y.larning oxirida 1,4 ming vraç bölib, hamşiralar yöq edi. 90-y.larning boşida vraçlar soni 55 mingga yaqin, örta malakali tibbiyot xodimlari 40 ming, hamşiralar 20 mingga yetdi. Vraçlar va örta malakali tibbiyot xodimlari tibbiyot un-tida, 6 kollej va 9 tibbiyot muassasasida tayyorlanadi. Sanitariya meyorlariga moye keladigan içimlik suvning yökligi jiddiy muammo. Kanalizatsiyadan 6—7% aholi foydalanadi.
Maorifi, madaniyma'rifiy va ilmiy muassasalari. P.da umumiy ta'lim haqida qonun qabul qilinmagan. P. umumta'lim maktablari tuzilişi quyidagiça: boşlanğiç maktab (1—5-sinflar); töliqsiz örta (6—8-sinflar); örta (9— 10-sinflar); oliy (yuqori) maktab (11 —12-sinflar). Oliy (yukrri) örta maktabni, şuningdek, oraliq kollejni tugatganlar oliy öquv yurtlariga kiriş xuquqiga ega. 90-y.lar örtalarida 168 ming maktab, 690 kollej, 23 un-t bölgan. Barça turdagi maktablarda 16,9 mln., kollej larda 610 ming, un-tlarda 76 ming kişi öqidi. Öqituvçilar soni: barça turdagi maktablarda — salkam 550 ming, kollejlarda — 56 ming, un-tlarda — 6 ming. Maktab öqituvçilari maxsus maktablar, in-t va kollejlarda tayyorlanadi. Yirik un-tlari: Karoçidagi Karoçi un-ti (1951), Tibbiyot fanlari un-ti (1983), Lohurdagi mu-handislik-texnologiya un-ti (1961), Islomoboddagi Qaid-ye-A'zam un-ti (1965), Xalqaro Islom un-ti (1980), Lohurdagi Panjob un-ti (1882).
Fanning rivojlanişini rejalaştiriş b-n Fan va texnika qömitasi, fan yutuqlarini joriy etiş b-n Fan va texnika tadqiqotlari kengaşi şuğullanadi. Eng yirik ilmiy muassasalari: P. fan taraqqiyoti assotsiatsiya-si, P. fanlar akademiyasi, Atom energiyasi komissiyasi, Atmosferaning yuqori katlamlari va kosmik fazoni tadqiq etiş qömitasi, Geofizika i.t. in-ti, Paxtaçilik i.t. in-ti va b. Bundan taşqari, tibbiyot, iqtisodiyot, xalqaro munosabat, adabiyot va til masalalarini örganuvçi ixtisoslaşgan ilmiy in-t va jamiyatlar mavjud.
Yirik kutubxonalari: Qaid-ye- A'zam un-ti kutubxonasi, Karoçi un-ti kutubxonasi, Panjob un-ti kutubxonasi, Hamdard fondi kutubxonasi, Markaziy kotibiyat kutubxonasi, P. milliy kutubxonasi (Islomobod). Yirik muzeylari: Karoçidagi P. milliy muzeyi, Lohur muzeyi, Peşovar muzeyi, Lohur qal'asi muzeyi, Milliy muzey (Islomobod) va b.
Matbuoti, radioeşittirişi va te-lekörsatuvi. P. hududida çiqqan dastlabki gaz. «Köxi nur» gaz. (1850, Lo-hur)dir. 1990-y.lar örtalarida 2,5 mingga yaqin gaz. va jur. çiqqan. Yirik gaz.lari — urdu tilida: «Jang» (1937 y.dan), «Imröz» («Bugun», 1948 y.dan), «Maşriq» («Şarq», 1963 y.dan), «Navaye vaqt» («Davr ovozi», 1940 y.dan); ingliz tilida: «Doon» («Tong», 1942 y.dan), «Pakistan tayms» («Pokiston vaqti», 1947 y.dan), «Muslim» («Musulmon», 1979 y.dan), «Star» («Yulduz», 1951 y.dan) va b. Assoşieyted Press of Pakistan, xukumat axborot agentligi (1947 y.dan), Pokiston Press Interneşnl, xukumat ta'minotidagi xususiy axborot agentligi (1956 y.dan), Yunayted Press of Pakistan, xususiy axborot agentligi (1949 y.dan) faoliyat körsatadi. 1947 y. Lohur va Peşovarda radiostya bölgan. 90-y.lar örtalarida 22 radiostya va ötkazgiç işladi. Radiostyalar mamlakatning asosiy tillarida kuniga 302 soat eşittiriş beradi. Xalqaro xizmat Osiyo, Afrika va Yevropaning 71 tilida işlaydi. Ularni P. radioeşit-tiriş korporatsiyasi (hukumat mahkamasi, 1947 y.dan) nazorat qiladi. Te-lekörsatuv 1964 y.dan boşlangan, 5 telemarkaz işlaydi. Ularning işiga P. televideniye korporatsiyasi (1967 y.dan) rahbarlik qiladi.
Adabiyoti. P. adabiyoti urdu, panjobiy, sindhiy, puştun, baluç, bra-guyi, şuningdek, arab, fors, guja-ratiy, ingliz va b. tillarda yaratilgan yozma badiiy merosdan iborat. Ming yillar mobaynida Hindiston xalqlari yaratgan folklor va yozma adabiyot P. va Hindistonning umumiy boyligidir. P. taşkil topgan davrda P. xalklari adabiyotining rivojlanişi turliça bölgan, urdu, sindhiy va panjob adabiyoti rivojlangan edi. P.ning Hindistondan ajratilişi dastlab adabiyot rivojiga ma'lum darajada sal-biy ta'sir qildi — naşriyotlar, ada-biy jur.lar yopildi, yozuvçilar taşkilotlari tarqab ketdi. 1949 y. da P. taraqqiyparvar yozuvçilari assotsi-atsiyasi taşkil etildi, lekin tez orada taqiqlandi. 1959 y.da P. yozuvçilari gildiyasi tuzildi. Hamma tillarda şe'riyat ustun, urdu va sindhiy ada-biyotlarida nasr birmunça rivojlangan. Professional teatrning yökligi tufayli dramaturgiya unça rivojlanmagan. «P. badiiy akademiyasi» (Islomobod), «Urdu akademiyasi» (Karoçi), «Ikbol akademiyasi» (Lohur) va b. badiiy i.t. muassasalari mumtoz ada-biyotni çop etiş, P. xalklari tillariga tarjima qiliş kabi işlarni olib boradi.
Urdu adabiyotining atokli vakillari — Fayz Ahmad Fayz (1911—84), Jöş Malihobodiy (1896—1982), Ahmad Nadim Qosimiy (1916), Foriğ Buxoriy (1918—97), Ahmad Faroz (1926) va b. Realist adiblar S.H.Mantö (1912—55), Ğulom Abbos (1909—88), Mirzo Adib (1914). Mumtoz Mufti (1905—95) hikoya janrining rivojlanişiga salmoqli hissa qöşdi. Sönggi ön yillarda şoiralar Kişvar Nahid (1940), Ado Ja'fariy (1924), Fahmida Riyoz (1946), Zuxra Nigoh, şoirlardan Habib Jolib, Iftixor Orif va b. salmoqli asarlar yaratdilar. Inti-zor Husayn, Anvar Sajjod (1935), Jamila Hoşimiy va b. adiblar oldingi safga çiqdilar. Romannavislardan Aziz Ahmad, Xadija Mastur, Şavkat
Siddiqiy, Intizor Husaynlarning nomi maşhur. Urdu tilida «Afkor», «Sip», «Funun», «Avroq», «Tulu-yeafkor» adabiy jur.lari çop etiladi.
Sindhiy adabiyotining vakillari — şoirlar Bevas, Ayoz Şayx, Murod Ali Kozim, haydar Baxş Jatöy, sindhiy nasrining asosçisi Mirza Kaliç Beg va b. 20-a. 2yarmida maşhur adiblar safiga Jamiluddin Abru, Tanvir Ab-bosiy, Qurbon Ali Bugtiy, Ammar Jalil, Rasul Baxş Palejö, Raşid Bhattiy kelib qöşildi. Sindhiy ada-biyotşunosligi rivojlangan. 1955 y.dan «Mexran» adabiy jur. naşr etiladi.
Puştu (paştu) adabiyotida hikoyanavislar Master Abdulkarim, Vali Muhammad Töfon, Qalandar Mömand, Mir Maxdişoh Maxdi, Samandar Xon Badarşaviylarning asarlarida romantika alomatlari bor. Amir Hamza Şinvoriy, Samandar Xon Badarşaviy («Şoirlar şohi» unvoniga sazovor bölgan), Fazl Xon Şaydo, Rasul Raso, Abdulxoliq Xoliq va b. şoirlar maşhur. «Puştu», «Nangialay», «Rahbar», «Al-Falloh» kabi adabiy jur.lar çop etiladi.
Panjob şe'riyatini yangilaşda Şarif Kunjahiy, Ahmad Rohiy, Boqi Siddiqiy, Orif Abdul Matin, Salim Kaşar, Salimur-Rahmon Kiyaniy va b.ning xizmati katta. Sönggi ön yilliklarda Muştoq Safiy, Anis Na-qiy, Sulton Mahmud Oşufta, Safdar Mir, Raşid Anvar, Tanvir Buxoriy kabi şoirlar yetişib çikdi. Axmad Salim, Zafar Laşariy, Xanif Çou-dhuriy, Faxr Zamon, Mustansar Ta-rar, Ehson Betalviylarning nasriy asarlari maşhur. Panjob tilida «Panj darya», «Panjabi zaban» adabiy jur.lari naşr etiladi.
Balöç adabiyoti 20-a.ning 60—70-y. laridan şakllandi. Tanikli şoirlari — Ozod Jamoldiniy, Zaxur Muhammad Sayd Hoşimiy, Gul Xon Nosir. Zamonaviy şe'riyat vakillari — Muxammad Ishoq Şamim, Qozi Abdulrahim, Abdulhakim Haqgö, Murod Sahar, Malik Muhammad Taqiy va b. Tanikli adiblari — M.X.Unka, Malik Muhammad Panoh, Surat Xon Marriy, Zafar Ali Zafar, Muhammad Beg Balöç, Muxammad Sodiq Ozod va b. Balöç tilida «Uman», «Naukin daur», «Ulus» va b. adabiy jur.lar çop etiladi.
Me'morligi va tasviriy san'ati. P. hududidan mil. av. 4—3-ming yilliklarga oid eneolit makonlari (toş va xom ğiştdan qurilgan uylar)ning qol-diklari, geometrik naqşlar va hayvonlarning sxematik tasvirlari b-n bezatilgan sopol idişlar, mis va bronza taqinçoqlar, ayollar va hayvonlarning haykalçalari topilgan. Kuşon podşoligi davridan qolgan yodgorliklar (stupalar, ibodatxonalar) bu yerda madaniyat yuksak darajaga kötarilganini körsatadi (ibodatxonalar haykaltaroşlik asarlari, budda haykallari, devoriy rasmlar b-n bezatilgan). 7—8-a. dan e'tiboran me'morlik islom dini ta'sirida rivojlana boşladi. Dehli sultonligi davrida Lohur, Mölton, Peşovar, Tatta kabi şaharlarda xaşamatli saroylar, maqbara va masjidlar quriddi. Şaharlar mustah-kam qal'a devorlari b-n öraldi (16— 17-a.lardagi Lohur qal'asi, 18-a.dagi Haydarobod qal'asi). P.ning örta asr me'morligiga qöşni Markaziy Osiyo, Eron va Afğoniston mamlakatlari me'morligigining ta'siri katta böldi. Baland peştoqli ayvonlar masjidlarning tarkibiy qismiga aylandi (Tat-tadagi Şox, Jahon masjidi, 17-a.), Lohur masjidlari Dehli va Agradagi masjidlarga öxşab ketadi (Lohurdagi Badşohiy masjid, 1674 y.). Boburiylar davrida maqbaralarning bezaklari boyidi va bora-bora Örta Osiyo usuliga öxşab ketdi (Tattadagi Şurfa Xon maqbarasi, 1638 y.). Boburiylar salta-natining tanazzulga uçraşi (18-a.), eron, afğon, yevropa bosqinçilarining hujumlari oqibatida umuman madaniy hayotda, ayniqsa, me'morlik va tasviriy san'atda tuşkunlik röy berdi. P. taşkil topgandan keyin (1947) mamlakatda quriliş işlari avj oldi, yangi şaharlar, yangi poytaxt — Islomobod (grek me'mori K.A.Doksiadis) bunyod etildi. Zamonaviy me'morlikda «xalqaro uslub» ustuvor bölib, u sodda şakllardan taşkil topadi (Islom-oboddagi yangi masjid, parlament binosi, me'mor A.Yakobson; «Şahrizo-da» mehmonxonasi, me'mor J.Ponti). P. hududidagi qad. madaniyat markazlarida ötkazilgan qazilmalar şuni körsatadiki, P.da qadimda rassomçilik keng rivojlangan. Örta asrlarda saroylar, masjid va ibodatxona devorlari rasmlar b-n bezatilgan. Arablar b-n birga xattotlik san'ati ham ki-rib keldi — masjid, makbaralarni xattotlik yozuvi b-n bezay boşladilar. Tatta va Haydarobod ş. lari örta asrlarda qölyozma va miniatyura yaratiş markaziga aylandi. Boburiylar davrida, ayniqsa Akbarşoh va Jahongir-şoh davrida «Boburiylar miniatyura maktabi» taşkil topdi. Mustaqillik davrida tasviriy san'at rivojlanişi yangi bosqiçga ötdi. Keksa rassomlar miniatyura an'analarini davom et-tirdilar — A.R.Çuğtay, Alloh Baxş, S.F.Rahamin ijodida Yevropa rassomçiligi va örta asr miniatyurasi qöşilib ketgan; X-M. Şarif — miniatyura, X.Yusuf — xattotlikda, Ğ.Ali — grafika sohasida ijod qilmoqda. Z.Oğa, Sadiqayn, Ş.Ali, Guljiy, D.Naqş, A.Parviz kabi rassomlar zamonaviy modernizm oqimining vakillaridir.
Musiqasi. 1947 y.gaça bevosita hind musiqa san'ati b-n birgalikda (jumladan, Şim. Hindistonning «hindustoniy» uslubida) rivojlanib kelgan. Hozirda P. mumtoz musiqasida «raga», qahramonlik dostonlari, «naat», «hamd» va «söfiyona» (diniy aşula yöllari), işqiy mavzudagi «ğazal», «qavvali» (işqiy-diniy mavzudagi badihaviy vo-kal-çolğu janri), panjobliklarda «ma-hiyya» (töy marosim qöşiqlari), «tap-pa» (lirik aytişuvlar) maşhur. Musiqa çolğularidan tabla, noğora, pakhavaj (urma çolğular), torli-çertma sarud, ra-bab, setar, tampura, svaramandal, kamonli sarangi, puflama nay, bansuri, şexnay kabilar keng tarqalgan. Basta-korlarning kinofilmlar uçun urdu va panjob tillarida yaratgan kuy va qöşiqlari ham xalq orasida alohida e'zozga ega. Zamonaviy san'atkorlardan Amanat Ali Xon, Bare Ğulom Ali Xon, Xoji Ğulom Farid Sabri (bastakor va xonan-dalar), Ravşan Ara Begum, Mehdi Hasan, Nusrat Fateh Ali Xon, Malikaye Ta-rannum Nurjahon, Obida Parvin, Farida Xonim, Iqbol Bonu, Neyyara Hyp (mumtoz musika ijroçilari), estrada xonandalaridan Adnan Sami, Hasan Jahongir, Mehnaz va b. maşhur. Islomoboddagi «Lok Birsa» (Xalq musiqa merosi) in-ti, Lohurdagi «Al-Hamra» san'at markazi, P. musiqa jamğarmasi va b. muassasalar milliy musiqa san'a-tining rivojlanişida katta ahamiyatga egadir.
Kinosi. P. kinematografiyasining tarixi mamlakat mustakillikka erişişidan avval Hindistonda yaratilgan musulmonça ruxdagi filmlardan boşlanadi. P.ning birinçi hujjatli filmi 1948 y.da yaratildi. Birinçi badiiy film 1948 y.da işlab çiqarilgan («Teriy yad», rej. D.Sardoriy La'l). «Şunday kun keladi» (1958, rej. A.Qardar), «Nido», «Sima» (1967, rej. Ş.Malik) kabi filmlarda xalq hayoti, orzu-umidlari haqkrniy aks ettirildi. Keyingi yillarda «Muhab-bat yozi» (rej. M.Parviz), «Raqqosa» (rej. X.Tariq), «Tuyğu» (rej. N.Salom) kabi filmlar yaratildi. 90-y.larning örtalarida yiliga 200 tagaça hujjatli film işlab çiqarildi. P.ning önlab filmlari xalqaro mukofotlar olgan («Hind daryosi», «Lohur şahri», «Bir akr yer» va b.). P.da 10 dan ortiq kinostudiya mavjud. Yiliga urdu, pan-jobiy, sindhiy, puştu, gujaratiy va siraykiy tillarida 90—120 film işlab çiqariladi. Mamlakatda 800 dan ortik, kinoteatr bor. Tanikli rej.lar — N.Islom. P.Malik. X.Askariy. Yu. Malik; tanikli aktyor va aktrisalar — Badari Munir, Babra Şarif, Şabnam, Nadim, M.Qurayşiy.
P. turli xalkaro, şu jumladan, Toşkentda ötkazilgan xalqaro kinofestivallarda qatnaşgan.
Uzbekistan—P. munosabatlari. ÖzR b-n P. örtasida 2003 y.gaça savdoiqtisodiy hamkorlik soxasida 23 ta davlatlararo, hukumatlararo, idoralararo şartnoma va bitimlar imzolangan. Özbekiston Taşqi iqtisodiy faoliyat milliy banki b-n P. Milliy banki örtasida vakolat hisob raqamlari haqida, suv xöjaligi, energetika, irrigatsiya soxdlaridagi hamkorlikka oid hujjatlar şu jumlaga kiradi. 1995 y. mayda P. Boş vazirining Özbekistonga rasmiy taşrifi çoğida Toşkentda P.da işlab çiqarilgan mahsulotlar körgazmasi bölib ötdi. Unda P.ning 100 dan ortiq firmasi iştirok etdi. 2000 y.da ikkala mamlakat örtasidagi tovar aylanmasi 8,5 mln. AQŞ dollariga yetdi. Özbekiston P.ga teri, pilla çiqindisi, şoyi gazlama, şişa, xrustal, yengil sanoat uçun maşina va asbob-uskunalar, ayrim oziq-ovqat mahsulotlari eksport qiladi. P.dan esa tayyor kiyim, poyabzal, çarm mahsulotlari, tamaki, kakao, şakar oladi. Özbekistonda bir neça Özbekiston — P. qöşma korxonasi işlab turibdi.
Özbekiston — P. döstlik jamiyati (1991 y.dan) ikkala mamlakat örtasidagi aloqalarni rivojlantirişda salmokli örin egallaydi. Işbilarmonlar, ayellar va şoir-yezuvçilarning delegatsiyalari ayirboşlandi. Madaniyat sohasida hamkorlik davom etmoqda: E.Vohidovning «Oltin devor» asari urdu tiliga tarjima qilinib (tarjimon A.Ibrohimov), Lohurda sahnalaştirildi (1996), N.Aminovning «Bir asr hikoyati» P.da urdu tilida çop qilindi (1996), A.Ibrohimovning «Urduça-özbekça muştarak sözlar luğati» (1998), T.Xolmirzayevning «Urduça-özbekça luğati» (2003) va h.k. ada-biy hamkorlik natijasidir.
Ansoriddin Ibrohimov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ПОКИСТОН, Покистон Ислом Республикаси (Islami Jamhyriya Pakistan) — Осиё жан.да, Ҳиндистон я.о.нинг шим.-ғарбидаги давлат. Майд. 803,9 минг км2. Аҳолиси 147,6 млн. киши (2002). Пойтахти — Исломобод ш. Маъмурий жиҳатдан 4 провинция, федерал пойтахт ҳудуди ва федерал хукумат томонидан бошқариладиган қабилалар ҳудудига бўлинган.
Давлат тузуми. П. — Буюк Британия бошчилигидаги Ҳамдўстлик таркибига кирувчи ислом республикаси. Амалдаги конституцияси 1973 й. қабул қилинган, 1977 й. тақикланган ва 1985 й. 30 дек.да қайта тикланган. Давлат бошлиғи — президент (2001 й.дан Пар-виз Мушарраф), у 5 й. муддатга сайла-нади ва кетма-кет 2 мартадан ортиқ сайланиши мумкин эмас. Крнун чиқа-рувчи ҳокимиятни 2 палатали парламент (Сенат ва Миллий ассамблея), ижрочи ҳокимиятни президент ва хукумат амалга оширади. Бош вазирни президент тайинлайди.
Табиати. П. худудининг шим. ва шим.- ғарбий қисмини, асосан, тоғлар ва қирлар эгаллаган, шарқий ва жан.-шарқий қисми эса Ҳинд текислиги (Ҳиндганг текислигининг бир қис-ми)дан иборат. П.нинг жан.-шарқини Тар чўлининг ғарбий ярми эгаллаган. Ҳинд дарёси ҳавзасининг текислик қисмида Панжоб ва Синд табиий, тарихиймаданий вилоятлари бор. Мамлакат ҳудудининг катта қисмини Ҳиндукуш, Ҳимолай ва Эрон тоғ тизмалари эгаллаган (энг баланд жойи Тиричмир чўққиси, 7690 м). Ҳинд водийсига яқинлашган сайин тоғ тизмалари пасайиб боради ва тоғлараро йирик ҳавзалар — Кўҳат, Банну, Пешовар водийсига айланади. Ҳиндукуш ва Ҳимолай тоғларида музликлар бор. П.нинг шарқий пасттекислик қисми Ҳиндистон платформасининг шим.-ғарбий чеккасида ва тоғлиқ қисми Ўрта денгиз бурмали минтақасида жойлашган. Фойдали казилмалардан нефть, газ, кумир, темир, полиметалл, сурма, барит, олтингугурт, тоштуз, гипс, магнезит, хромит, марганец, мис, қўрғошин ва б. бор.
Иқлими, асосан, тропик, шим.-ғарбида субтропик, қуруқ континентал. Янв. да ўртача т-ра Ҳинд текислигида 12—16° (Арабистон денгизи соҳилларида 20° гача), шим.даги тоғ тепаликларида совуқ —20° гача. Июлнинг ўртача т-раси жан. ва жан.-шаркдаги чўлларда 35° гача, соҳилда 29° атрофида, ғар-бдаги тоғ ва ясситогларда 20—25°, 5000 м баландликда 0°. Йиллик ёғин соҳилда 150—200 мм, Синдда 100— 200 мм (Тар чўлининг баъзи жойларида 50 мм гача), шим.-ғарбдаги во-дий ва ясси тоғларда 250—400 мм, шим.даги тоғларда 1000—1500 мм. Мамлакат ҳудудининг катта қисми Ҳинд дарёси ҳавзасига мансуб, ғарбий кисмидаги дарёлар Арабистон денгизига ёки берк ҳавзага (Балужистонда) оқади. Энг катта дарёси Ҳинд ва унинг ирмоқлари. Дарёлари ёмғир, қор ва музликлардан сув олади, езда серсув, су-ғоришда фойдаланилади.
Тупроқлари — мамлакат текислик қисмида бўз, бўз-жигарранг, Тар чўлида қумли, тог этакларида жигарранг ва қўнғир тупроқ. Ўсимликлари, асосан, чала чўл ва чўлга хос. Ҳинд дарёси бўйлари тўқайзор, дельтаси ва денгиз
сохили мангра чакалакзорларидан ибо-рат. Тар чўлида ксерофил буталар ва да-ғал ўтлар ўсади. Балужистон тоғларида арчазорлар бор. П. шим.да — 1500—3000 м баландликларда кенг баргли ва игна баргли дарахтлар. Ўрмонлар мамлакат ҳудудининг 3% ни ташкил этади. Ҳайвонот дунёси хилма-хил: тоғларда қоплон, ёввойи қўй ва эчки, гизол, текисликларда сиртлон, чиябўри, тўнғиз ва эшак, хар хил кемирувчилар учрайди. Парранда кўп. Ҳинд дарёсида тимсохлар яшайди. Арабистон денгизи балиққа бой. Киртхар ва Лаъл Сухантра миллий боглари, қўриқхоналар бор.
Аҳолиси, асосан, панжобилар; пуштунлар, синдҳийлар, балуч (балуж) лар ҳам яшайди. П.нинг шим. қисмида тоғли халклар — кхў ва кўҳистонийлар истиқомат қилади. Расмий тил — урду ва инглиз тиллари. Аҳолисининг 98% ислом динига, қолганлари зардуштийлик, ҳиндуийлик динларига эътиқод қилади. Аҳолининг 57% 12 та йирик шаҳарда яшайди. Йирик шаҳарлари — Карочи, Лоҳур, Файсалобод, Ҳайдаробод, Равалпинди, Пешовар, Мўлтон.
Тарихи. П. ҳудудида одам палеолит даври охиридан бошлаб яшаб келади. Мил. ав. 3-минг йилликнинг бошида Ҳинд дарёси ва ирмоқиари водийсида жахрннинг энг қад. цивилизацияларидан бири — Хараппа маданиятита мансуб дастлабки давлатлар пайдо бўлди. Мил. ав. 6-а. охирида бу ерлар қад. Эроннинг Ахома-нийлар салтанати таркибига қўшиб олинди. Мил. ав. 327—326 й.ларда маке-дониялик Александр забт этди. Унинг вафотидан сўнг бу ерлар Мауриялар империясиги қўшилиб кетди. Мил. ав. 2-а.нинг бошида П. ҳудудида Ҳинд-юнон подшолиги деб аталадиган давлат вужудга кедди. Мил. 1—3-а.ларда Ҳинд дарёси хавзаси Кушон подшолигига қўшиб олинди. Пурушапура ш. (ҳоз. Пешовар) унинг пойтахти бўдди. Кушон подшолиги парчалангандан сўнг, ҳоз. П.нинг ғарбий қисмлари сосонийлар, шарқий қисмлари гупталар салтанатига қўшилиб кетди. 5-а.нинг 2ярмида бу ерда эфталийлар ҳокимияти ўрнатилиб (6-а. ўрталарига кадар), Сакала ш. (ҳоз. Сиялкот) мамлакат пойтахти бўлган.
664 й.да араблар Ҳинд дарёси водийсига бостириб кирдилар. 711— 13 й.ларда Муҳаммад ибн Қосим қўмондонлигидаги қўшинлар Синд ва Панжобнинг жан. қисмини эгаллади. Шу тариқа П. ҳудудида ислом дини тарқала бошлади. 750 й. Умавийлар халифалиги ағдарил-гач, Синд мустақил давлатга айланди. 11-а. бошларига келиб, ҳинд дарёси ҳавзасини Ғазнавийлар, 12-а.да Ғурийлар, 13-а. бошларида Деҳли султонлиги эгаллади. Бетўхтов урушлар, исёнлар ва чет эл босқинларига қарамай, Ҳинд дарёси ҳавзасидаги Лоҳур, Мўлтон, Пешовар, Татта каби йирик шаҳарлар муҳим иқтисодий ва маданий марказга айланиб, бир қатор мамлакатлар б-н савдо муносабатларини ривожлантиришда катта аҳамиятга эга бўлган. Уларнинг бу мавқеи Бобурийлар давла-ти даврида ҳам сақланган. 1707 й. да шоҳ Аврангзеб вафотидан сўнг Ҳинд дарёси ҳавзаси эрон, афғон ва маҳаллий заминдорларнинг кураш майдонига айланди. 18-а. ўрталарида ҳоз. П. худу-ди — афғон шоҳи Аҳмадшоҳ Дуррожй тасарруфига ўтди. 18-а.нинг 60-й.ларида Панжобда бир нечта султонликлар ву-жудга келди, маҳарожа Ранжит Сингх (1799—1839 й.ларда ҳукмронлик қилган) уларни ягона давлатга бирлаштирди.
Бобурийлар салтанатининг инқирозга юз тутиши, ички урушлар, эрон ва афғон ҳукмдорларининг бостириб киришлари инглиз мустамлакачиларининг босқинчилик режалари амалга ошишига ёрдам берди. Улар 1843 й. Синдни, 1845—49 й.ларда Панжобни, 1854, 1876, 1879, 1893 й.да Балужистон ва Шарқий Пуштун қабила ҳамда султонликларини босиб олди.
П. халқларининг миллий озодлик ҳаракати 20-а. бошларида айниқса кучайди (1896—1908 й.ларда Синддаги Ҳурлар қўзғолони, 1919—21 й.ларда че-гарадаги пуштун қабилалари қўзғоло-ни, 1930 й.даги Пешовар қўзғолони ва б.). 1947 й. 14 авг.да П. мустақил деб эълон қилинди. П.нинг биринчи генерал гу-бернатори қилиб Мусулмонлар лигасининг раҳбари ва П. озодлиги ҳаракатининг йўлбошчиси Муҳаммад Али Жин-на (1876—1948) сайланди. Мустамлакачилик асоратидан қутулиб, давлат мустақиллигини сақлаш, мамлакат иктисодиётини ривожлантириш ва шу мақсадда ислоҳотлар ўтказиш П. сиёсий ҳаётининг муҳим масаласи бўлиб турар эди. Ҳукмрон Мусулмонлар лигаси партиясининг раҳбарияти Ғарбий П. за-миндорлари ва сармоядорларининг ма-вқеини мустаҳкамлашга интилди. Бунинг устига П. ривожланишининг асосий муаммолари ҳал этилмаслиги са-бабли аҳолининг кўп қисми бу партиядан юз ўгира бошлади. Мазкур партия ичида фракциячилик кураши кучайди ва дастлабки мухолифотчи партиялар вужудга келди. Иқтисодий қийинчиликларнинг тобора чигаллашиб бориши ватанпарвар зобитлар ора-сида норозиликни келтириб чиқарди. Ҳукмрон доиралар ўртасида кураш кескин туе ола бошлади. 1951 й. 16 окт.да П. Бош вазири Лиёқат Алихон (1895—1951) ўлдирилди. Ўсиб бораётган сиёсий беқарорлик шароитида П. ҳарбий блоклар — 1954 й. 8 сент.да СЕАТО, 1955 й. 23 сент.да Бағдод пакти (1959 й. авг.дан — СЕНТО)га аъзо бўлди. Ҳокимиятни қўлда сақлаб қолиш мақсадида Мусулмонлар лигаси раҳбарлари бир оз ён беришга мажбур бўлдилар. Жумладан, 1954 й. бенгал тили урду тили б-н бир қаторда давлат тили деб тан олинди. 1955 й. Мусулмонлар лигаси ва Бирлашган фронт вакилларидан иборат коалицион ҳукумат тузилди. 1956 й. 29 фев.да таъсис мажлиси П.нинг янги конституциясини қабул қилди. Унга кўра, П. Федератив Ислом Республикаси деб атала бошлади. 1958 й. 7—8 окт.да ҳарбий тўнтариш ўтказилди, конституция бекор қилинди, барча сиёсий партиялар тақиқлаб қўйилди. 27 окт.дан қуролли кучлар олий бош қўмондони генерал М.Айюбхон президентлик вазифасини ўз зиммасига олди. 1962 й. ҳукумат ишлаб чиққан янги конституция эълон қилинди. Унга кўра, П.да бошқарувнинг президентлик шакли жорий этилди. 1962 ва
1965 й.да М.Айюбхон мамлакат президента этиб сайланди. 1965 й. сент.да П. б-н Ҳиндистон ўртасида Кашмир масаласида қуролли тўқнашув бўлиб ўтди.
1966 й. 4—10 янв.да Тошкентда П. пре-зиденти б-н Ҳиндистон Бош вазири учрашди. Тошкент декларацияси (1966) номли тарихий ҳужжатнинг ҳар икки мамлакат томонидан имзоланиши натижасида низоларни тинч йўл б-н ҳал этишга йўл очилди. 1968 й. охири — 1969 й. бошида П.даги вазият кескинлашди. Мамлакатдаги мухолифатчилик ҳаракати кучайди. 1969 й. 25 мартда М. Айюбхон президентлик лавозимидан воз кечди ва ҳокимиятни П. армиясининг бош қўмондони генерал A.M. Яҳёхонга топширди. Яна ҳарбий хрлат эълон қилинди, қонун чиқарувчи мажлис, марказий ва провинция ҳукуматлари тарқатиб юборилди, конституция бекор қилинди. 1970 й. дек.да П. тари-хида биринчи марта умумий сайлов ўтказилиб, Шарқий П.да Мужибур
Раҳмон бошчилигидаги Авоми лиг партияси ва Ғарбий П.да З.А.Бхутто бошчилигидаги П. халқ партияси голиб чиқди. Авоми лиг партияси Шарқий П.га регионал мухторият берилишини талаб қилди. П. раҳбарлари буни рад этишди. Натижада мамлакатда сиёсий танглик рўй берди. П. раҳбарларининг бедодликларига жавобан 1971 й. 26 мартда Шарқий Покистон П.дан ажралиб чиқиб, Бангладеш Халқ Республикаси деб эълон килинди. Шарқий П.дан Ҳин-дистонга кўплаб қочоқларнинг ўтиб кетиши Ҳиндистон б-н П. ўртасида уруш келиб чиқишига сабаб бўдди. 1971 й. 16 дек.да Даккада П. аскарлари таслим бўлди. 20 дек.да А.М.Яҳёхон истеъфога кетишга мажбур бўлди ва ҳоки-миятни П. халқ партиясининг рахбари З.А.Бхуттога топширди. 1974 й. мартда П. Бангладеш Халқ Республикасини тан олди, СЕАТОдан чикди, буларнинг хаммаси Ҳиндистон я.о.даги вазиятнинг мўътадиллашувига олиб келди.
П. ички ҳаётида ҳам муҳим ўзгаришлар юз берди. 1972 й. 24 апр.да ҳарбий ҳолат бекор қилинди, 1973 й. 14 мартдан янги конституция кучга кирди. Сиёсий партиялар фаолияти тикланди. 1977 й. навбатдаги парламент сайлови ўтказилиб, П. халқ партияси парле-ментдаги деярли 80% ўринни олди. З.А.Бхутто бошчилигида ҳукумат тузилди. Лекин 9 та мухолифатчи партиядан тузилган П. миллий альянси сайлов натижаларини тан олмади. Қайта сайлов ўтказишни, ҳукуматнинг истеъфога чиқишини талаб қилди, мамлакатда тартибсизликлар бошланди. Сиёсий беқарорлик ва иқтисодий қийинчиликлар ортиб бораётган шароитда бутун ҳокимиятни армия штаби бошлиғи генерал М.Зиёулҳақ ўз қўлига олди.
1984 й. 19 дек.да референдум ўтказилиб, унда ҳукумат олиб бораётган исломлаштириш сиёсатини қўллаб-қувватлаш масаласи қўйилди. Натижа ижо-бий бўлди ва Зиёулҳак кейинги 5 йилга мамлакат президенти деб эълон қилинди. 1988 й. 29 майда Зиёулҳақ қонун чиқарувчи органларни тарқа-тиб юборди, марказий ва провинция ҳукуматларини истеъфога чиқарди, уларни порахўрлик ва жиноятда айблади. М.Зиёулҳақ янги ҳукуматга шахсан ўзи бошчилик қилди. 1988 й. 17 авг.да президент авиация фалокатида ҳалок бўлди. Конституцияга мувофиқ, сенат раиси Ғулом Исҳоқхон президент лавозимини эгаллади. 1988 й. 16 нояб.да Миллий мажлисга ўтказилган сайловда П. Халқ партияси голиб келди ва унинг раҳбари Беназир Бхутто хоним бошчилигидаги ҳукумат тузилди. Янги ҳукумат фавқулодда ҳолатни бекор қилди, касаба ва талаба уюшмалари фаолиятига рухсат берди, Зиё-улҳақдаврида қамалган сиёсий маҳбусларни озод қилди. 1990 й. 24 окт.да Миллий ассамблеяга ўтказилган навбатдан ташқари сайловда Ислом демок-ратик альянси голиб чикди. Унинг раҳ-бари Миён Муҳаммад Навоз Шариф бош вазир бўлди. 1993 й. 6 окт.да ўтка-зилган навбатдан ташқари парламент сайловида П. халқ партияси кўпчилик овоз олди. Б.Бхутто хоним раҳбарлигидаги коалицион ҳукумат тузилди. Фа-рук. Аҳмадхон Лағарий П. президента этиб сайланди. 1997 й. 3 фев.да бўлиб ўтган навбатдан ташқари парламент сайлови натижасида яна М.М.Навоз Шариф бош вазир бўлди. Ҳукумат мамлакат иқтисодиётини яхшилаш тадбирларини амалга оширди. Халқаро иқтисодий ҳамкорлик манфаати учун дам олиш куни жумадан якшанбага ўтка-зилди. Ҳукумат исрофгарчиликка қарши, маблағларни тежаш учун курашди, юқори амалдорларнинг имтиёзларини чеклади. 1997 й. 2 дек.да президент Ф.А.Лағарий ўз ихтиёри б-н лавозимидан воз кечди. Конституцияга кўра, давлат раҳбари вазифасини вақтинча Сенат раиси Васим Сажжод бажара бошлади. 1997 й. 31 дек.да мамлакат президенти этиб Муҳаммад Рафик Тарар сайланди. 1999 й. 12 окт.да давлат тўнтариши бўлиб, бутун ҳоки-мият генерал Парвиз Мушарраф бошлиқ ҳарбийлар қўлига ўтди. П. Мушарраф Н. Шарифни қамоққа олди ва 2001 й. 20 июнда президент М.Р.Тарарни лавозимидан четлатди, ўзини мамлакат президенти деб эълон қилди. П. — 1947 й.дан БМТ аъзоси. ЎзР суверени-тетини 1991 й. 20 дек.да тан олган ва 1992 й. 10 майда дипломатия муноса-батлари ўрнатган. Миллий байрами — 14 авг. — Мустакиллик куни (1947).
Сиёсий партиялари ва касаба уюшмалари. П. Халқ партияси, 1967 й. асос солинган; П. Миллий Халқ партияси, 1986 й. тузилган; П. мусулмонлар лигаси, 1906 й. ташкил этилган; П. демок-ратик партияси, 1969 й. асос солинган; Жамоати Исломий, ўта ўнг диний жамоа партияси, 1941 й.да тузилган. Умумпокистон касаба уюшмалари фе-дерацияси, 1947 й.да тузилган; Қавмий маздур маҳаз («Миллий ишчи фрон-ти»), 1961 й.датузилган; П. меҳнатхалқ бюроси, 80-й.ларнинг ўрталарида П. халқ партиясининг ишчилар ҳаракатидаги қаноти сифатидатузилган; П. миллий ишчи федерацияси, 1968 й.да ту-зилган; П. миллий касаба уюшмалари федерацияси, 1962 й. 60 га яқин йи-рик ф-ка касаба уюшмаларининг бирлашишидан ташкил топган.
Хўжалиги. П. — саноати ривожланаётган аграр мамлакат. 1947—91 й.ларда мамлакат иқтисодиёти таркибида чуқур ўзгаришлар содир бўлди — и.ч. замонавий шакл ва услубларга ўтди, ялпи ички маҳсулот 5 баравар ошди. Иқтисодиётдаги бу натижаларга асосан давлатнинг иқтисодий сиёсати — хусусий ишбилармонликни бошқариш ва рағбатлантириш хамда давлат секторининг фаолияти туфайли эришилди. Ялпи ички маҳсулотда қ.х.нинг улуши — 22,3%, саноатнинг улуши — 16%.
Қишлоқ хўжалиги да иқтисодий фаол ахрлининг 60% банд. Деҳқончилик — қ.х.нинг асосий тармоғи. Мамлакат ҳудудининг 1/4 қисми қ.х. учун ярокли, шундан 3/4 қисми суғорилади, айрим жойларда йилига 2—3 марта ҳосил олинади. 50—70-й.лардаги аграр ислоҳотларга қарамай, анъанавий аграр муносабатлар — заминдор ер эгалиги ва ердан фойдаланишнинг майда деҳқон (ко-ранда) шакли сақланиб қолган. Ҳинд да-рёси ҳавзасида дунёда энг катта сугориш системаларидан бири бунёд этилган. Деҳқрнчиликдаги асосий экинлар: буғ-дой, шоли, арпа, маккажўхори, техника экинларидан мойли экинлар, пахта, шакаркамиш ва б. Боғдорчиликда манго, банан, олма, цитрус мевалар, ўрик, узум, анор, анжир, писта етиштирилади. Шунингдек, картошка, пиёз, саримсоқ, қалампир, помидор, карам, қовоқ, тарвуз ва б. экилади.
Чорвачилик ялпи ички махсулотнинг 8,3%ни таъминлайди. П.да қорамол кўпроқ. Буйвол, эчки, қўй, туя, от ҳам боқилади. Сўнгги йилларда шаҳарлар атрофида гўшт ва сут чорвачилиги, паррандачилик ривожланди. Балиқовлашдан келадиган фойда экспорт тушумининг тахм. 3%ни ташкил этади.
Саноати. П.га мустамлакачилик давридан бир неча кичик тўқимачилик ф-каси, қанд з-ди, т.й. ва механика устахонаси мерос бўлиб қолган. 50-й.ларда саноатлаштириш сиёсатининг асосий мазмуни енгил саноатни, аввало тўқимачилик саноатини ривожлантиришдан иборат бўлди. 1952 й.да Саноатни ривожлантириш давлат корпорацияси фаолият бошлади. 1955 й.да Суйи (Балужистон)да йи-рик табиий газ конини ўзлаштиришга киришилди. Кон саноати жадал суръатлар б-н, баъзи йилларда 20% гача ўсди. Мамлакат жан. (Синд провинцияси)да нефть конларининг очилиши ва ишга туширилиши натижасида нефть қазиш ҳажми 4 баравар ошди. Ҳоз. нефть и.ч. (йилига тахм. 2,5 млн. тонна) мамлакат эхтиёжининг 25—30% ни қоплайди. 50—80-й.ларда з-д ва ф-каларнинг умумий сони 1,4 мингдан 5 мингга, уларда ишловчилар сони эса — 200 мингдан 500 мингга етди. Қайта ишлаш саноати, айниқса, тез ривожланди. Саноат марказлари ҳисобланган Карочи ва Лоҳур ёнига Файсалобод, Ҳайдаробод, Мўлтон, Равалпинди ш.лари қўшилди. Ваҳ, Таксила, Даудхейл, Наушехра каби янги саноат марказлари вужудга келди. Саноатнинг асосини металлугия ва машинасозлик ташкил этади. Киме саноати тахм. 300 корхонадан иборат. Клмё-фармацевтика саноати (100 дан ортиқ корхона) алоҳида соҳага айланди. Қурилиш материаллари и.ч. соҳаси тез суръатлар б-н ривожланди. Озиқ-овқат саноати йирик соҳа ҳисобланади. Тиб-биёт асбоб-ускуналари, спорт анжомлари саноати ривожланган. Полиграфия саноати, асосан, ўрта ва кичик босмахоналардан иборат. Чармпойабзал саноати корхоналари барпо этилган. Косибчилик ва ҳунармандчилик (мато, чарм, металл, ёғоч, ақикдан буюмлар тайёрлаш) ривожланган. Гидростя, ис-сиклик ва атом электр стяларида йилига ўртача 30 млрд. кВтсоат электр энергия ҳосил қилинади.
Транспортида автомобиль транспорта асосий ўринни эгаллайди. Мамлакат ичкарисида ташиладиган юкнинг 3/4 қисми автомобиль транспортида, 1/4 кис-ми т.й.да ва 0,1% — хаво транспортида ташилади. Т.й. узунлиги — 9 минг км, автомобиль йўллари — 140 минг км. Ташки савдо юклари, асосан, денгиз ва ҳаво транспортида, қисман автомобиль транспортида ташилади. Денгиз савдо флотининг тоннажи 514 минг т дедвейт. Денгиз портлари: Карочи ва Косим. Аэропортлари Карочи, Равалпинди, Лоҳур ш.ларида.
Ташқи савдоси. П. четга гуруч, пахта, ип, ип газлама, гилам, чарм, балиқ ва б. сотади. Ўсимлик ёғи, чой, нефть, кимё маҳсулотлари, ўғит, умумий машинасозлик товарлари, электр анжомлари, пўлат, чўян, чой, қуроляроғ ва ҳ.к. сотиб олади. Асосан, Сау-дия Арабистони, Буюк Британия, Япония, Германия, АҚШ б-н савдо қилади. Пул бирлиги — П. рупияси.
Соғлиқни сақлаш. Мустақиллик йилларида П. соғлиқни саклаш соҳасида маълум ютуқларга эришди: тиббиёт муассасалари ва ходимлари кўпайди. Кадрлар тайёрлаш ва и.т.лар олиб бориш тизими ташкил топди. 40-й.ларнинг охирида 1,4 минг врач бўлиб, ҳамширалар йўқ эди. 90-й.ларнинг бошида врачлар сони 55 мингга яқин, ўрта малакали тиббиёт ходимлари 40 минг, ҳамширалар 20 мингга етди. Врачлар ва ўрта малакали тиббиёт ходимлари тиббиёт ун-тида, 6 коллеж ва 9 тиббиёт муассасасида тайёрланади. Санитария меъёрларига мое келадиган ичимлик сувнинг йўклиги жиддий муаммо. Канализациядан 6—7% аҳоли фойдаланади.
Маорифи, маданиймаърифий ва илмий муассасалари. П.да умумий таълим ҳақида қонун қабул қилинмаган. П. умумтаълим мактаблари тузилиши қуйидагича: бошланғич мактаб (1—5-синфлар); тўлиқсиз ўрта (6—8-синфлар); ўрта (9— 10-синфлар); олий (юқори) мактаб (11 —12-синфлар). Олий (юкрри) ўрта мактабни, шунингдек, оралиқ коллежни тугатганлар олий ўқув юртларига кириш хуқуқига эга. 90-й.лар ўрталарида 168 минг мактаб, 690 коллеж, 23 ун-т бўлган. Барча турдаги мактабларда 16,9 млн., коллеж ларда 610 минг, ун-тларда 76 минг киши ўқиди. Ўқитувчилар сони: барча турдаги мактабларда — салкам 550 минг, коллежларда — 56 минг, ун-тларда — 6 минг. Мактаб ўқитувчилари махсус мактаблар, ин-т ва коллежларда тайёрланади. Йирик ун-тлари: Карочидаги Карочи ун-ти (1951), Тиббиёт фанлари ун-ти (1983), Лоҳурдаги му-ҳандислик-технология ун-ти (1961), Исломободдаги Қаид-е-Аъзам ун-ти (1965), Халқаро Ислом ун-ти (1980), Лоҳурдаги Панжоб ун-ти (1882).
Фаннинг ривожланишини режалаштириш б-н Фан ва техника қўмитаси, фан ютуқларини жорий этиш б-н Фан ва техника тадқиқотлари кенгаши шуғулланади. Энг йирик илмий муассасалари: П. фан тараққиёти ассоциация-си, П. фанлар академияси, Атом энергияси комиссияси, Атмосферанинг юқори катламлари ва космик фазони тадқиқ этиш қўмитаси, Геофизика и.т. ин-ти, Пахтачилик и.т. ин-ти ва б. Бундан ташқари, тиббиёт, иқтисодиёт, халқаро муносабат, адабиёт ва тил масалаларини ўрганувчи ихтисослашган илмий ин-т ва жамиятлар мавжуд.
Йирик кутубхоналари: Қаид-е- Аъзам ун-ти кутубхонаси, Карочи ун-ти кутубхонаси, Панжоб ун-ти кутубхонаси, Ҳамдард фонди кутубхонаси, Марказий котибият кутубхонаси, П. миллий кутубхонаси (Исломобод). Йирик музейлари: Карочидаги П. миллий музейи, Лоҳур музейи, Пешовар музейи, Лоҳур қалъаси музейи, Миллий музей (Исломобод) ва б.
Матбуоти, радиоэшиттириши ва те-лекўрсатуви. П. ҳудудида чиққан дастлабки газ. «Кўхи нур» газ. (1850, Ло-ҳур)дир. 1990-й.лар ўрталарида 2,5 мингга яқин газ. ва жур. чиққан. Йирик газ.лари — урду тилида: «Жанг» (1937 й.дан), «Имрўз» («Бугун», 1948 й.дан), «Машриқ» («Шарқ», 1963 й.дан), «Навае вақт» («Давр овози», 1940 й.дан); инглиз тилида: «Доон» («Тонг», 1942 й.дан), «Пакистан таймс» («Покистон вақти», 1947 й.дан), «Муслим» («Мусулмон», 1979 й.дан), «Стар» («Юлдуз», 1951 й.дан) ва б. Ассошиэйтед Пресс оф Пакистан, хукумат ахборот агентлиги (1947 й.дан), Покистон Пресс Интернэшнл, хукумат таъминотидаги хусусий ахборот агентлиги (1956 й.дан), Юнайтед Пресс оф Пакистан, хусусий ахборот агентлиги (1949 й.дан) фаолият кўрсатади. 1947 й. Лоҳур ва Пешоварда радиостя бўлган. 90-й.лар ўрталарида 22 радиостя ва ўтказгич ишлади. Радиостялар мамлакатнинг асосий тилларида кунига 302 соат эшиттириш беради. Халқаро хизмат Осиё, Африка ва Европанинг 71 тилида ишлайди. Уларни П. радиоэшит-тириш корпорацияси (ҳукумат маҳкамаси, 1947 й.дан) назорат қилади. Те-лекўрсатув 1964 й.дан бошланган, 5 телемарказ ишлайди. Уларнинг ишига П. телевидение корпорацияси (1967 й.дан) раҳбарлик қилади.
Адабиёти. П. адабиёти урду, панжобий, синдҳий, пуштун, балуч, бра-гуйи, шунингдек, араб, форс, гужа-ратий, инглиз ва б. тилларда яратилган ёзма бадиий меросдан иборат. Минг йиллар мобайнида Ҳиндистон халқлари яратган фольклор ва ёзма адабиёт П. ва Ҳиндистоннинг умумий бойлигидир. П. ташкил топган даврда П. халклари адабиётининг ривожланиши турлича бўлган, урду, синдҳий ва панжоб адабиёти ривожланган эди. П.нинг Ҳиндистондан ажратилиши дастлаб адабиёт ривожига маълум даражада сал-бий таъсир қилди — нашриётлар, ада-бий жур.лар ёпилди, ёзувчилар ташкилотлари тарқаб кетди. 1949 й. да П. тараққийпарвар ёзувчилари ассоци-ацияси ташкил этилди, лекин тез орада тақиқланди. 1959 й.да П. ёзувчилари гильдияси тузилди. Ҳамма тилларда шеърият устун, урду ва синдҳий ада-биётларида наср бирмунча ривожланган. Профессионал театрнинг йўклиги туфайли драматургия унча ривожланмаган. «П. бадиий академияси» (Исломобод), «Урду академияси» (Карочи), «Икбол академияси» (Лоҳур) ва б. бадиий и.т. муассасалари мумтоз ада-биётни чоп этиш, П. халклари тилларига таржима қилиш каби ишларни олиб боради.
Урду адабиётининг атокли вакиллари — Файз Аҳмад Файз (1911—84), Жўш Малиҳободий (1896—1982), Аҳмад Надим Қосимий (1916), Фориғ Бухорий (1918—97), Аҳмад Фароз (1926) ва б. Реалист адиблар С.Ҳ.Мантў (1912—55), Ғулом Аббос (1909—88), Мирзо Адиб (1914). Мумтоз Муфти (1905—95) ҳикоя жанрининг ривожланишига салмоқли ҳисса қўшди. Сўнгги ўн йилларда шоиралар Кишвар Наҳид (1940), Адо Жаъфарий (1924), Фаҳмида Риёз (1946), Зухра Нигоҳ, шоирлардан Ҳабиб Жолиб, Ифтихор Ориф ва б. салмоқли асарлар яратдилар. Инти-зор Ҳусайн, Анвар Сажжод (1935), Жамила Ҳошимий ва б. адиблар олдинги сафга чиқдилар. Романнавислардан Азиз Аҳмад, Хадижа Мастур, Шавкат
Сиддиқий, Интизор Ҳусайнларнинг номи машҳур. Урду тилида «Афкор», «Сип», «Фунун», «Авроқ», «Тулу-еафкор» адабий жур.лари чоп этилади.
Синдҳий адабиётининг вакиллари — шоирлар Бевас, Аёз Шайх, Мурод Али Козим, ҳайдар Бахш Жатўй, синдҳий насрининг асосчиси Мирза Калич Бег ва б. 20-а. 2ярмида машҳур адиблар сафига Жамилуддин Абру, Танвир Аб-босий, Қурбон Али Бугтий, Аммар Жалил, Расул Бахш Палежў, Рашид Бҳаттий келиб қўшилди. Синдҳий ада-биётшунослиги ривожланган. 1955 й.дан «Мехран» адабий жур. нашр этилади.
Пушту (пашту) адабиётида ҳикоянавислар Мастер Абдулкарим, Вали Муҳаммад Тўфон, Қаландар Мўманд, Мир Махдишоҳ Махди, Самандар Хон Бадаршавийларнинг асарларида романтика аломатлари бор. Амир Ҳамза Шинворий, Самандар Хон Бадаршавий («Шоирлар шоҳи» унвонига сазовор бўлган), Фазл Хон Шайдо, Расул Расо, Абдулхолиқ Холиқ ва б. шоирлар машҳур. «Пушту», «Нангиалай», «Раҳбар», «Ал-Фаллоҳ» каби адабий жур.лар чоп этилади.
Панжоб шеъриятини янгилашда Шариф Кунжаҳий, Аҳмад Роҳий, Боқи Сиддиқий, Ориф Абдул Матин, Салим Кашар, Салимур-Раҳмон Кийаний ва б.нинг хизмати катта. Сўнгги ўн йилликларда Муштоқ Сафий, Анис На-қий, Султон Маҳмуд Ошуфта, Сафдар Мир, Рашид Анвар, Танвир Бухорий каби шоирлар етишиб чикди. Ахмад Салим, Зафар Лашарий, Ханиф Чоу-дҳурий, Фахр Замон, Мустансар Та-рар, Эҳсон Беталвийларнинг насрий асарлари машҳур. Панжоб тилида «Панж дарйа», «Панжаби забан» адабий жур.лари нашр этилади.
Балўч адабиёти 20-а.нинг 60—70-й. ларидан шаклланди. Таникли шоирлари — Озод Жамолдиний, Захур Муҳаммад Сайд Ҳошимий, Гул Хон Носир. Замонавий шеърият вакиллари — Мухаммад Исҳоқ Шамим, Қози Абдулраҳим, Абдулҳаким Ҳақгў, Мурод Саҳар, Малик Муҳаммад Тақий ва б. Таникли адиблари — М.Х.Унка, Малик Муҳаммад Паноҳ, Сурат Хон Маррий, Зафар Али Зафар, Муҳаммад Бег Балўч, Мухаммад Содиқ Озод ва б. Балўч тилида «Уман», «Наукин даур», «Улус» ва б. адабий жур.лар чоп этилади.
Меъморлиги ва тасвирий санъати. П. ҳудудидан мил. ав. 4—3-минг йилликларга оид энеолит маконлари (тош ва хом ғиштдан қурилган уйлар)нинг қол-диклари, геометрик нақшлар ва ҳайвонларнинг схематик тасвирлари б-н безатилган сопол идишлар, мис ва бронза тақинчоқлар, аёллар ва ҳайвонларнинг ҳайкалчалари топилган. Кушон подшолиги давридан қолган ёдгорликлар (ступалар, ибодатхоналар) бу ерда маданият юксак даражага кўтарилганини кўрсатади (ибодатхоналар ҳайкалтарошлик асарлари, будда ҳайкаллари, деворий расмлар б-н безатилган). 7—8-а. дан эътиборан меъморлик ислом дини таъсирида ривожлана бошлади. Деҳли султонлиги даврида Лоҳур, Мўлтон, Пешовар, Татта каби шаҳарларда хашаматли саройлар, мақбара ва масжидлар қуридди. Шаҳарлар мустаҳ-кам қалъа деворлари б-н ўралди (16— 17-а.лардаги Лоҳур қалъаси, 18-а.даги Ҳайдаробод қалъаси). П.нинг ўрта аср меъморлигига қўшни Марказий Осиё, Эрон ва Афғонистон мамлакатлари меъморлигигининг таъсири катта бўлди. Баланд пештоқли айвонлар масжидларнинг таркибий қисмига айланди (Тат-тадаги Шох, Жаҳон масжиди, 17-а.), Лоҳур масжидлари Деҳли ва Аградаги масжидларга ўхшаб кетади (Лоҳурдаги Бадшоҳий масжид, 1674 й.). Бобурийлар даврида мақбараларнинг безаклари бойиди ва бора-бора Ўрта Осиё усулига ўхшаб кетди (Таттадаги Шурфа Хон мақбараси, 1638 й.). Бобурийлар салта-натининг таназзулга учраши (18-а.), эрон, афғон, европа босқинчиларининг ҳужумлари оқибатида умуман маданий ҳаётда, айниқса, меъморлик ва тасвирий санъатда тушкунлик рўй берди. П. ташкил топгандан кейин (1947) мамлакатда қурилиш ишлари авж олди, янги шаҳарлар, янги пойтахт — Исломобод (грек меъмори К.А.Доксиадис) бунёд этилди. Замонавий меъморликда «халқаро услуб» устувор бўлиб, у содда шакллардан ташкил топади (Ислом-ободдаги янги масжид, парламент биноси, меъмор А.Якобсон; «Шаҳризо-да» меҳмонхонаси, меъмор Ж.Понти). П. ҳудудидаги қад. маданият марказларида ўтказилган қазилмалар шуни кўрсатадики, П.да қадимда рассомчилик кенг ривожланган. Ўрта асрларда саройлар, масжид ва ибодатхона деворлари расмлар б-н безатилган. Араблар б-н бирга хаттотлик санъати ҳам ки-риб келди — масжид, макбараларни хаттотлик ёзуви б-н безай бошладилар. Татта ва Ҳайдаробод ш. лари ўрта асрларда қўлёзма ва миниатюра яратиш марказига айланди. Бобурийлар даврида, айниқса Акбаршоҳ ва Жаҳонгир-шоҳ даврида «Бобурийлар миниатюра мактаби» ташкил топди. Мустақиллик даврида тасвирий санъат ривожланиши янги босқичга ўтди. Кекса рассомлар миниатюра анъаналарини давом эт-тирдилар — А.Р.Чуғтай, Аллоҳ Бахш, С.Ф.Раҳамин ижодида Европа рассомчилиги ва ўрта аср миниатюраси қўшилиб кетган; Х-М. Шариф — миниатюра, Х.Юсуф — хаттотликда, Ғ.Али — графика соҳасида ижод қилмоқда. З.Оға, Садиқайн, Ш.Али, Гулжий, Д.Нақш, А.Парвиз каби рассомлар замонавий модернизм оқимининг вакилларидир.
Мусиқаси. 1947 й.гача бевосита ҳинд мусиқа санъати б-н биргаликда (жумладан, Шим. Ҳиндистоннинг «ҳиндустоний» услубида) ривожланиб келган. Ҳозирда П. мумтоз мусиқасида «рага», қаҳрамонлик достонлари, «наат», «ҳамд» ва «сўфиёна» (диний ашула йўллари), ишқий мавзудаги «ғазал», «қаввали» (ишқий-диний мавзудаги бадиҳавий во-кал-чолғу жанри), панжобликларда «ма-ҳийя» (тўй маросим қўшиқлари), «тап-па» (лирик айтишувлар) машҳур. Мусиқа чолғуларидан табла, ноғора, пакҳаваж (урма чолғулар), торли-чертма саруд, ра-баб, сетар, тампура, сварамандал, камонли саранги, пуфлама най, бансури, шехнай кабилар кенг тарқалган. Баста-корларнинг кинофильмлар учун урду ва панжоб тилларида яратган куй ва қўшиқлари ҳам халқ орасида алоҳида эъзозга эга. Замонавий санъаткорлардан Аманат Али Хон, Барэ Ғулом Али Хон, Хожи Ғулом Фарид Сабри (бастакор ва хонан-далар), Равшан Ара Бегум, Меҳди Ҳасан, Нусрат Фатеҳ Али Хон, Маликайэ Та-раннум Нуржаҳон, Обида Парвин, Фарида Хоним, Иқбол Бону, Нейяра Hyp (мумтоз мусика ижрочилари), эстрада хонандаларидан Аднан Сами, Ҳасан Жаҳонгир, Меҳназ ва б. машҳур. Исломободдаги «Лок Бирса» (Халқ мусиқа мероси) ин-ти, Лоҳурдаги «Ал-Ҳамра» санъат маркази, П. мусиқа жамғармаси ва б. муассасалар миллий мусиқа санъа-тининг ривожланишида катта аҳамиятга эгадир.
Киноси. П. кинематографиясининг тарихи мамлакат мустакилликка эришишидан аввал Ҳиндистонда яратилган мусулмонча рухдаги фильмлардан бошланади. П.нинг биринчи ҳужжатли фильми 1948 й.да яратилди. Биринчи бадиий фильм 1948 й.да ишлаб чиқарилган («Терий йад», реж. Д.Сардорий Лаъл). «Шундай кун келади» (1958, реж. А.Қардар), «Нидо», «Сима» (1967, реж. Ш.Малик) каби фильмларда халқ ҳаёти, орзу-умидлари ҳақкрний акс эттирилди. Кейинги йилларда «Муҳаб-бат ёзи» (реж. М.Парвиз), «Раққоса» (реж. Х.Тариқ), «Туйғу» (реж. Н.Салом) каби фильмлар яратилди. 90-й.ларнинг ўрталарида йилига 200 тагача ҳужжатли фильм ишлаб чиқарилди. П.нинг ўнлаб фильмлари халқаро мукофотлар олган («Ҳинд дарёси», «Лоҳур шаҳри», «Бир акр ер» ва б.). П.да 10 дан ортиқ киностудия мавжуд. Йилига урду, пан-жобий, синдҳий, пушту, гужаратий ва сирайкий тилларида 90—120 фильм ишлаб чиқарилади. Мамлакатда 800 дан ортик, кинотеатр бор. Таникли реж.лар — Н.Ислом. П.Малик. Х.Аскарий. Ю. Малик; таникли актёр ва актрисалар — Бадари Мунир, Бабра Шариф, Шабнам, Надим, М.Қурайший.
П. турли халкаро, шу жумладан, Тошкентда ўтказилган халқаро кинофестивалларда қатнашган.
Узбекистан—П. муносабатлари. ЎзР б-н П. ўртасида 2003 й.гача савдоиқтисодий ҳамкорлик сохасида 23 та давлатлараро, ҳукуматлараро, идоралараро шартнома ва битимлар имзоланган. Ўзбекистон Ташқи иқтисодий фаолият миллий банки б-н П. Миллий банки ўртасида ваколат ҳисоб рақамлари ҳақида, сув хўжалиги, энергетика, ирригация сохдларидаги ҳамкорликка оид ҳужжатлар шу жумлага киради. 1995 й. майда П. Бош вазирининг Ўзбекистонга расмий ташрифи чоғида Тошкентда П.да ишлаб чиқарилган маҳсулотлар кўргазмаси бўлиб ўтди. Унда П.нинг 100 дан ортиқ фирмаси иштирок этди. 2000 й.да иккала мамлакат ўртасидаги товар айланмаси 8,5 млн. АҚШ долларига етди. Ўзбекистон П.га тери, пилла чиқиндиси, шойи газлама, шиша, хрусталь, енгил саноат учун машина ва асбоб-ускуналар, айрим озиқ-овқат маҳсулотлари экспорт қилади. П.дан эса тайёр кийим, пойабзал, чарм маҳсулотлари, тамаки, какао, шакар олади. Ўзбекистонда бир неча Ўзбекистон — П. қўшма корхонаси ишлаб турибди.
Ўзбекистон — П. дўстлик жамияти (1991 й.дан) иккала мамлакат ўртасидаги алоқаларни ривожлантиришда салмокли ўрин эгаллайди. Ишбилармонлар, аеллар ва шоир-езувчиларнинг делегациялари айирбошланди. Маданият соҳасида ҳамкорлик давом этмоқда: Э.Воҳидовнинг «Олтин девор» асари урду тилига таржима қилиниб (таржимон А.Иброҳимов), Лоҳурда саҳналаштирилди (1996), Н.Аминовнинг «Бир аср ҳикояти» П.да урду тилида чоп қилинди (1996), А.Иброҳимовнинг «Урдуча-ўзбекча муштарак сўзлар луғати» (1998), Т.Холмирзаевнинг «Урдуча-ўзбекча луғати» (2003) ва ҳ.к. ада-бий ҳамкорлик натижасидир.
Ансориддин Иброҳимов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.