Tohir Yöldoş

Tohir Yöldoş (asl ismi Tohir Abdulxaliloviç Yöldoşev) — özbekistonlik islomiy jangari, “Özbekiston islomiy harakati” (ÖIH) asosçilaridan biri va uning birinçi yetakçisi. Ommaviy axborot vositalarida u “Markaziy Osiyodagi 1-raqamli terrorçi” laqabini olgan.

Tohir Yöldoşev Namangan şahrining Rafiq Mömin mahallasida kambağal oilada tuğilgan. Tuğilgan sanasi manbalarda har xil körsatilgan: özbekça va inglizça Vikipediyada 1967-yil 2-oktyabr (özbekça maqolada ba'zi manbalarga köra 1968-yil), rusça Vikipediyada esa 1968-yil 2-oktyabr. Muddatli harbiy xizmatni Afğonistondagi Sovet qöşinlarining çeklangan kontingenti safida ötagan.

Xizmatdan söng Namanganga qaytib, radikal islom ğoyalariga berilgan va nodavlat islomiy taşkilotlarning faollaridan biriga aylangan. Özini “amir” deb e'lon qilib, 1991-yilda “Adolat uyuşmasi” taşkilotini tuzgan va unga rahbarlik qilgan. Şuningdek, “Islom laşkarlari” taşkilotini tuzişda iştirok etgan va “Tovba” harbiylaşgan guruhining asosçilaridan biri bölgan. SSSR parçalanganidan keyingi davrda Namanganda parallel hokimiyat tuzilmalarini yaratib, şariat qozisi vazifasini bajargan. 1993-yilda Afğonistonga qoçgan.

U Juma Namangoniy bilan birga ÖIHga asos solgan. Taşkil etilgan vaqt manbalarda turliça berilgan: inglizça maqolada 1998-yil avgusti, özbekça maqolada 1998-yil avgusti (ba'zi manbalarga köra 1996-yil), rusça maqolada 1996-yil. Taşkilot “Al-Qoida” bilan yaqin hamkorlik qilgani uçun AQSh Davlat departamenti röyxatiga kiritilgan; BMT ham uni terrorçi taşkilot deb hisoblaydi.

1999-yilda Yöldoşev jangarilarning Tojikiston orqali Qirğizistonning Botken viloyatiga bostirib kirişiga boşçilik qilgan; hujum qaytarilib, jangarilar Afğonistonga çekingan. 2000-yil 17-noyabrda Özbekiston Oliy sudi uni 1999-yil 16-fevralda Toşkentda sodir etilgan teraktlarni taşkil etişda aybdor deb topib, sirtdan ölim jazosiga hukm qilgan. Rasmiy hokimiyat bu voqealarni davlat töntarişiga uriniş deb baholagan.

2001-yilda Juma Namangoniy havo hujumida halok bölgaç, Yöldoşev taşkilotning amaliy boşqaruvini öz qöliga olgan. AQSh Mudofaa razvedka agentligi ma'lumotiga köra, u “Anakonda” operatsiyasida AQSh kuçlariga qarşi kuraşgan asosiy rahbarlardan biri bölgan. BBC xabariga köra, u 11-sentyabr xurujlaridan oldin “Al-Qoida” rejasidan xabar topib, Tolibon taşqi işlar vaziri Vakil Ahmad Mutavakkilga bildirgan, Mutavakkil esa AQSh va BMT diplomatlarini ogohlantiriş uçun elçi yuborgan.

NATO operatsiyasidan söng u Pokistonga çekingan va video murojaatlar orqali ÖIH ğoyalarini tarqatişda davom etgan. 2007-yil boşidagi murojaatida asosiy maqsad Iroq va Afğonistonni “Amerika okkupatsiyasidan ozod qiliş” ekanini aytgan. Asia Times xabariga köra, u Baytulloh Mahsudning mafkuraviy ustozi bölgan va öz 2500 jangarisini uning ixtiyoriga bergan.

1997-yilda uning uç ukasi — Madamin, Muhammad va Zohijon Özbekiston maxsus xizmatlari tomonidan hibsga olingan. Onasi Karomatxon Namanganda qolgan; özbekça maqolada uning uzoq yillar ta'qibga uçragani va bosim ostida televideniyeda öğlini qoralaşga majbur qilingani yozilgan (bu ma'lumot uçun manba talab etilgan).

2009-yil 27-avgustda Pokistonning Janubiy Vaziriston provinsiyasida AQShning uçuvçisiz apparati raketa zarbasidan Yöldoşev oğir yaralangan. Özini tansoqçisi deb taniştirgan şaxs The News International gazetasiga bergan intervyusida u Balujiston provinsiyasining Job tumanidagi xususiy şifoxonada 1-oktyabrda vafot etganini aytgan. Pokiston va AQSh rasmiylari uning raketa hujumida halok bölganini tasdiqlagan. Rusça maqolada ölim sanasi 27-avgust deb körsatilgan. ÖIH uning ölimini 2010-yil 16-avgustda rasman tasdiqlagan.