Qozi

Qozi (arabça: قاضي) — musulmon davlatlarida hukmdor tomonidan tayinlanib, şariat asosida sud vazifasini bajaruvçi sudya, şar'iy mahkama raisi. Ba'zi qozilar ilm bilan şuğullangan, ba'zan imomlik vazifasini ham bajargan.

Özbek Vikipediyasi ma'lumotiga köra, qozi öz şahri yoki viloyatidagi fuqarolik va jinoiy işlarni olib borgan, jamoatçilik axloqi saqlanişini nazorat qilgan, zarur bölganda odamlar va mulkka vasiylik tayinlagan, vaqf mulklari, jamoat binolari, yöllar, köçalar va maydonlar holatini kuzatgan. U meros bölinişi va vasiyatga rioya qilinişini, zakot va sadaqa töğri yiğilişi hamda taqsimlanişini ham nazorat qilgan. Qöşinlar qozisi harbiy öljaning baholanişi va taqsimlanişini kuzatgan.

Ingliz Vikipediyasiga köra, qozi sudlov bilan birga yetim va voyaga yetmaganlar ustidan vasiylik, vasiyatlarni ijro etiş, guvohlarni tasdiqlaş, vaqflarni boşqariş va jamoat axloqi (hisba) ustidan nazorat kabi sud bölmagan vazifalarni ham bajargan. Amalda jinoiy işlar köpinça şurta deb atalgan davlat apparatiga ötgan, qozida asosan meros, şaxsiy maqom, mulk va savdo işlari qolgan.

Musulmon bölmagan fuqarolarning işlarini qozi ularning diniy kitoblari (Tavrot, Injil) asosida hal qilgan. Qozi hukmi ustidan xalifaga şikoyat qiliş mumkin bölgan. Ingliz Vikipediyasiga köra esa, şariatda apellyatsiya nazarda tutilmagan va qozi hukmi yakuniy hisoblangan; şikoyatlarni mazolim sudi körib çiqqan. Mazolim sudi hokimlar va davlat mulozimlaridan şikoyatlar, zöravonlik bilan tortib olingan mulk va qozi qarorlarining bajarilmasligi bilan boğliq işlarni körgan.

Özbek Vikipediyasiga köra, dastlab qozilarni Muhammad payğambar, undan keyin xalifa Umar tayinlagan. Rus Vikipediyasida birinçi qozilarni Umar ibn al-Xattob Madina, Basra va Kufada tayinlagani aytiladi. Ingliz Vikipediyasiga köra, lavozim Umaviylarning dastlabki xalifalari davrida (661–705) viloyat hokimlari sud vazifasini boşqalarga topşira boşlagani bilan şakllangan; şu bilan birga «qozi» atamasi Muhammad davridan beri qöllanilgani ham qayd etilgan.

8-asrning ikkinçi yarmida Abbosiylar davlatida oliy qozi — qozi ul-quzzot lavozimi joriy qilingan. Ingliz Vikipediyasiga köra, Mamluklar sultonligi (1250–1516) har bir sunniy mazhab uçun bittadan, jami törtta oliy qozi tayinlaş amaliyotini joriy etgan.

Rus Vikipediyasiga köra, qozi lavozimi keyinçalik Usmonli imperiyasi, özbek xonliklari, Turkiston general-gubernatorligi va Şimoliy Kavkazda ham mavjud bölgan. 19-asrdan diniy qonunlar va sudlar joriy etilişi bilan qozining roli ikkinçi darajali bölib qolgan, 1970-yillardan ayrim musulmon mamlakatlarda şariat roli oşgaç, qozi sudi yana ahamiyat kasb eta boşlagan.

Buxoro amirligida Amir Olimxon (1910–1920) davrida Qozi Mirzo Hikmatulloh qozilik bilan birga talabalarga ilm bergan va umri davomida 300 ta kitob yozgan. Özbekiston SSRda, xususan Toşkentda, 1930-yillarning boşigaça şariatga oid masalalarni körgan qozilar sudi mavjud bölgan.

Özbek Vikipediyasiga köra, qozi lavozimini öz obrösiga doğ tuşirmagan, ilmli, şariat qonunlarini yetarliça biladigan, yaqqol jismoniy nuqsoni yöq, soğlom va odil, erkin (qul bölmagan) musulmon egallaşi mumkin bölgan. Qozi davlat ğaznasidan ta'minlangan. Ayrim hollarni hisobga olmaganda, qozilar asosan faqihlar orasidan çiqqan.

Ingliz Vikipediyasida keltirilişiça, barça huquqşunoslar kelişgan minimal talab — qozi guvoh bilan bir xil şartlarga javob berişi: erkin, aqli joyida, voyaga yetgan, işonçli va musulmon bölişi. Ba'zilar uni huquqni yaxşi bilişi şart deb hisoblagan, boşqalar buni faqat afzallik deb qaragan; bilimi yetarli bölmagan qozi bilimdorlar bilan maslahatlaşgan, ammo yakuniy qarorni yolğiz qozi çiqargan.