Qozi
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 202–203-b. — ziyouz.com
Qozi (arab. — ijro etuvçi, hukm çiqaruvçi) — musulmon davlatlarida hukmdor tomonidan tayinlanib, şariat asosida sud vazifasini bajaruv-çi, sudya, şar'iy mahkama raisi. Dastlab Q.larni Muhammad payğambar, undan keyin xalifa Umar tayinlagan. Xulofoi roşidin davrida Q.lar faqat fuqarolik işlarini körib çiqardi, jinoiy işlarni hal qiliş xalifa yoki viloyat hokimlarining vakolatiga kirardi. Javobgar yuksak maqom egasi va iqtidorli kişi bölganda unga tegişli iş mazolim Q.si (mazolim volisi)gatopşirilardi. Şikoyatlar b-n şuğullanuvçi bu idoraga davlat rahbari yoki u tayinlagan baobrö kişi boşçilik qilardi. Mazolim sudida da'vogar va javobgardan taşqari Q.lar, muftiylar, salohiyatli kotib, içki işlar rahbarlari, xavfsizlik xodimlari iştirok etardi. Mazolim Q.si hokimlar, davlat mulozimlari, soliqçilardan şikoyatlar böyiça işlarni, zöravonlik bilan tortib olingan şaxsiy mulk yoki vaqf mulklariga oid işlarni, Q.lar çiqargan qarorlarning bajarilmasligi hollari, köpçilik manfaatiga qarşi qilingan tajovuzlarga doir işlarni körib çiqardi. q. musulmon bölmagan fuqarolarning işlarini ularning diniy kitoblari (Tavrot, Injil) asosida hal qilardi. Q.ninğ hukmi ustidan xalifaga şikoyat qiliş mumkin bölgan. 8-a.ning 2-yarmida abbosiylar davlatida oliy Q. — qoziul-quzzot lavozimi joriy qilingan.
Amalda q. lavozimini öz obrösiga doğ tuşirmagan, ilmu idrokli va şariat qonunlarini yetarliça biladigan, yaqqol körinib turgan jismoniy nuqsoni bölmagan soğlom va odil har bir erkin (qul bölmagan) musulmon egallaşi mumkin edi. Q. davlat ğaznasidan ta'minlab turilgan. Ba'zan Q. umumiy vakolatga ega bölib, butun mamlakat böyiça hukm çiqara olgan, ba'zan uning vakolati bir viloyat yoki şahar hududi bilan çeklangan. Q. öz şahri yoki viloyatidagi barça fuqarolik va jinoiy işlarni olib boriş, jamoatçilik axloqi saqlanişini nazorat qiliş, zarur bölgan taqdirda odamlar va mulkka vasiylikni tayinlaş, vaqf mulklarini nazorat qiliş, jamoat binolari va inşootlar, yöllar, köçalar va maydonlarning holatini kuzatib turiş, meros bölinişini va vasiyatga rioya qilinişini, q. hukmlari töğri bajarilişi va töğri jazo belgilanişini kuzatiş, huquqni muhofaza qiliş idoralari va turma nozirlarini nazorat kiliş, zakot, sadaqa va b. jamoat mablağlari töğri yiğilişi hamda taqsimlanişini kuzatib boriş, zarbxona, baytulmol (daşşt xazinasi)ni nazorat qiliş kabi işlarni bajarardi. Qöşinlar Q.si qölga kiritilgan harbiy öljani baholaşi va uning töğri taqsimlanişini kuzatişi kerak bölgan. Buning uçun u harbiy huquqni yaxşi bilişi lozim edi.
Ayrim hollarni hisobga olmaganda Q.lar asosan faqihlar orasidan çiqqan.
Özbekiston hududida, xususan Toşkent ş.da 20-a.ning 30-y.lari boşigaça qozilar sudi mavjud bölib, şariatga tegişli muammolarni körib, hal qilib kelgan.
Abdulhakim Juzjoniy.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚОЗИ (араб. — ижро этувчи, ҳукм чиқарувчи) — мусулмон давлатларида ҳукмдор томонидан тайинланиб, шариат асосида суд вазифасини бажарув-чи, судья, шаръий маҳкама раиси. Дастлаб Қ.ларни Муҳаммад пайғамбар, ундан кейин халифа Умар тайинлаган. Хулофои рошидин даврида Қ.лар фақат фуқаролик ишларини кўриб чиқарди, жиноий ишларни ҳал қилиш халифа ёки вилоят ҳокимларининг ваколатига кирарди. Жавобгар юксак мақом эгаси ва иқтидорли киши бўлганда унга тегишли иш мазолим Қ.си (мазолим волиси)гатопшириларди. Шикоятлар б-н шуғулланувчи бу идорага давлат раҳбари ёки у тайинлаган баобрў киши бошчилик қиларди. Мазолим судида даъвогар ва жавобгардан ташқари Қ.лар, муфтийлар, салоҳиятли котиб, ички ишлар раҳбарлари, хавфсизлик ходимлари иштирок этарди. Мазолим Қ.си ҳокимлар, давлат мулозимлари, солиқчилардан шикоятлар бўйича ишларни, зўравонлик билан тортиб олинган шахсий мулк ёки вақф мулкларига оид ишларни, Қ.лар чиқарган қарорларнинг бажарилмаслиги ҳоллари, кўпчилик манфаатига қарши қилинган тажовузларга доир ишларни кўриб чиқарди. қ. мусулмон бўлмаган фуқароларнинг ишларини уларнинг диний китоблари (Таврот, Инжил) асосида ҳал қиларди. Қ.нинғ ҳукми устидан халифага шикоят қилиш мумкин бўлган. 8-а.нинг 2-ярмида аббосийлар давлатида олий Қ. — қозиул-қуззот лавозими жорий қилинган.
Амалда қ. лавозимини ўз обрўсига доғ туширмаган, илму идрокли ва шариат қонунларини етарлича биладиган, яққол кўриниб турган жисмоний нуқсони бўлмаган соғлом ва одил ҳар бир эркин (қул бўлмаган) мусулмон эгаллаши мумкин эди. Қ. давлат ғазнасидан таъминлаб турилган. Баъзан Қ. умумий ваколатга эга бўлиб, бутун мамлакат бўйича ҳукм чиқара олган, баъзан унинг ваколати бир вилоят ёки шаҳар ҳудуди билан чекланган. Қ. ўз шаҳри ёки вилоятидаги барча фуқаролик ва жиноий ишларни олиб бориш, жамоатчилик ахлоқи сақланишини назорат қилиш, зарур бўлган тақдирда одамлар ва мулкка васийликни тайинлаш, вақф мулкларини назорат қилиш, жамоат бинолари ва иншоотлар, йўллар, кўчалар ва майдонларнинг ҳолатини кузатиб туриш, мерос бўлинишини ва васиятга риоя қилинишини, қ. ҳукмлари тўғри бажарилиши ва тўғри жазо белгиланишини кузатиш, ҳуқуқни муҳофаза қилиш идоралари ва турма нозирларини назорат килиш, закот, садақа ва б. жамоат маблағлари тўғри йиғилиши ҳамда тақсимланишини кузатиб бориш, зарбхона, байтулмол (дашшт хазинаси)ни назорат қилиш каби ишларни бажарарди. Қўшинлар Қ.си қўлга киритилган ҳарбий ўлжани баҳолаши ва унинг тўғри тақсимланишини кузатиши керак бўлган. Бунинг учун у ҳарбий ҳуқуқни яхши билиши лозим эди.
Айрим ҳолларни ҳисобга олмаганда Қ.лар асосан фақиҳлар орасидан чиққан.
Ўзбекистон ҳудудида, хусусан Тошкент ш.да 20-а.нинг 30-й.лари бошигача қозилар суди мавжуд бўлиб, шариатга тегишли муаммоларни кўриб, ҳал қилиб келган.
Абдулҳаким Жузжоний.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.