Hind tili
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Hind tili (hindça: हिन्दी) — hind-oriy tillariga mansub til, Hindistonning rasmiy tillaridan biri. Atama keng ma'noda şimoliy Hindistondagi lahjalar uzluksizligini, tor ma'noda esa standart hind tilini bildiradi.
Tasnifi
13Keng ma'noda «hind tillari» tarkibiga bxojpuri, örta asrlardagi adabiy avadhi va fiji hindi kiradi. Tor ma'noda bu atama «ğarbiy hind» klasteri — braj, khari böli va boşqalarni qamrab oladi. Eng tor ma'noda hind tili — khari bölining sanskritlaşgan, möğullar davrida kirgan ba'zi fors özlaşmalaridan tozalangan standart şakli.
Lahjalari ikki guruhga bölinadi: ğarbiy guruh (khari böli, hariyani, braj, kanaöji, bundeli) va şarqiy guruh (avadhi, bagheli, çhattisgarhi). Rusça manbada bu tasnif çhattisgarhining 2000-yilda rasmiy maqom olgani sababli biroz eskirgan bölişi mumkinligi ta'kidlanadi. Suhbat darajasida hind va urdu tillari deyarli farqlanmaydi; ularning umumiy asosi hindustani deb ataladi.
Tarqalişi va sözlaşuvçilar
13Hind tili Uttar-Pradeş, Madhya-Pradeş, Hariyana, Bihar, Rajasthan, Himaçal-Pradeş ştatlarida va Dehlida tarqalgan. Inglizça manbaga köra, u önta ştatda va bir qator ittifoq hududlarida rasmiy til. Fijida hind tilining ikki şakli — standart hind va fiji hindi qöllanadi. Nepalda 2011-yilgi röyxatga köra 77 569 kişi uni ona tili, 1 225 950 kişi ikkinçi til sifatida biladi.
Sözlaşuvçilar soni manbalarda har xil berilgan: özbekça manbada 250 mln ga yaqin (ötgan asr oxiri), rusça manbada 2001-yilda hind lahjalari egalari 422 mln (Hindiston aholisining 41 %). Inglizça manbada u ona tili böyiça dunyoda törtinçi örinda turişi aytilgan.
Yozuvi
13Hind tili devanagari yozuvidan foydalanadi. Rusça manbaga köra, u qadimiy brahmi yozuvining keyingi şakli, yarim böğinli alifbo: har bir undoş harf qisqa «a» unlisini ham öz içiga oladi. Gap oxirida nuqta örniga danda (।) qöyiladi.
Tarixi
13Hind tili şaurasena prakritidan rivojlangan. Rusça manbada uning paydo böliş vaqti haqida umumiy fikr yöqligi, mahalliy lahjalar 11-asrdan oldin şakllanmagani ehtimoli aytiladi; inglizça manbada esa şaurasena apabhramşasi 7-asrda paydo bölgani körsatiladi. Dehli sultonligi va Buyuk möğullar davrida khari böli köp fors va arab sözlarini oldi.
Hozirgi hind tili khari böli lahjasiga asoslanib, 19-asrdan şakllana boşladi. Zamonaviy nasrning asosçisi Bharatendu Harişçandra (1850—85) hisoblanadi. 1881-yilda Bihar hind tilini yagona rasmiy til deb qabul qildi. Hindiston Ta'sis majlisi hind tilini 1949-yil 14-sentyabrda rasmiy til deb qabul qildi; bu sana «Hind tili kuni» sifatida nişonlanadi. Rusça manbada 1965-yil 26-yanvar rasmiy til maqomi kuçga kirgan sana sifatida keltirilgan.
Xususiyatlari
13Fonetikada unlilarning çöziqligi va burunlaşuvi ma'no farqlaydi; undoşlar 5 lokal qator böyiça taqsimlanadi. Morfologiyada kömakçilar va yordamçi fe'llar yordamida yasaladigan analitik şakllar köp. Rusça manba hind tilini asosan analitik, ammo sintetik unsurlari ham borligini, şuningdek flektiv til ekanini ta'kidlaydi. Luğatda sanskrit tilining söz va söz yasovçi vositalari keng qöllanadi; bu jihati bilan arabça va forsça unsurlar köp işlatiladigan urdudan farq qiladi.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Hind tili // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/72 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAHind tili. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/72
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/72
Raqamlarda
Sözlaşuvçilar soni · 2019-yil
341 mln kişi
+24,3 %2016-yilga nisbatan
Manba: Wikidata (CC0)· bot muntazam yangilaydi, oxirgi marta 2026-yil 26-oktabr
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.