Hind tili
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 143–144-b. — ziyouz.com
Hind tili HIND TILI, h i n d i y — hind tillaritn biri; Hindistonning rasmiy tili va Hindistonda tarqalgan asosiy adabiy tillardan biri. Uttar-Pradeş, Madhya-Pradeş, Hariyana, Bihar, Rajasthan, Himaçal-Pradeş ştaglarida hamda Dehli ittifoqiy hududida tarqalgan. Unda 250 mln.ga yaqin kişi sözlaşadi (ötgan asrning oxirlari). H. lahjalari struktura jihatidan farqlanuvçi 2 guruhga ajraladi: khari böli, hariyani, braj, kanaöji, bundeli lahjalaridan iborat ğarbiy guruh va avadhi, bagheli, çhat-tisgarhi lahjalaridan iborat şarqiy guruh.
Yaqin qarindoş tillar orasida H.t. ham geografik, ham tipologik jihatdan markaziy örinni egallaydi: ğarbroqda joylaşgan tillarga qaraganda H.t.da eski flektiv şakldar kamroq, ayni paytda unda agglyutinatsiya şarqiy (mas, bengal tili) tillardagidek rivojlanmagan. Fonetikasida un-lilarning çöziqligi va burunlaşu-vi (nazalizapimsi) ma'no farqlaş xususiyatiga ega. Undoşlar, aksari \ind-oriy tillaridagi kabi, 5 lokal qator böyiça taqsimlanadi. Morfologiyasida otlarning kömakçilar yordamida yasaladigan va fe'llarning yordamçi fe'llar bilan hosil qilinadigan analitik şakllari köplab uç-raydi. H.t.da sanskrit tilining luğaviy va söz yasovçi vositalari keng qöllanadi. Şu jihagi bilan arabça va forsça luğaviy va b. unsurlar qölla-iadigan urdulyai farq qiladi.
Khari böli (hipdistoniy) lahjasiga asoslangan hoz. H.t. 19-a.dan şakllana boşlaydi. H.t.dagi zamonaviy nasrning asosçisi Bharatepdu Harişçandra (1850—85) hisoblanadi; şe'riyatham 19- a. oxirida şakllangan. H.t. devanigari yozuvidan (|yuydalanadi.
Ad.: Katemina T.G.. Yaşk xindi, M., 1960; Çernşsi V. A. Dialekgm i litsragurnii xindi, M., 1964; Hindiyçauzbekça luğat (O.Şomatoi va 6.). Dshli, 2003.
Ansoriddin Iorohimov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҲИНД ТИЛИ, ҳ и н д и й — ҳинд тилларитн бири; Ҳиндистоннинг расмий тили ва Ҳиндистонда тарқалган асосий адабий тиллардан бири. Уттар-Прадеш, Мадҳйа-Прадеш, Ҳарийана, Биҳар, Ражастҳан, Ҳимачал-Прадеш штагларида ҳамда Деҳли иттифоқий ҳудудида тарқалган. Унда 250 млн.га яқин киши сўзлашади (ўтган асрнинг охирлари). Ҳ. лаҳжалари структура жиҳатидан фарқланувчи 2 гуруҳга ажралади: кҳари бўли, ҳарийани, браж, канаўжи, бундели лаҳжаларидан иборат ғарбий гуруҳ ва авадҳи, багҳели, чҳат-тисгарҳи лаҳжаларидан иборат шарқий гуруҳ.
Яқин қариндош тиллар орасида Ҳ.т. ҳам географик, ҳам типологик жиҳатдан марказий ўринни эгаллайди: ғарброқда жойлашган тилларга қараганда Ҳ.т.да эски флектив шаклдар камроқ, айни пайтда унда агглютинация шарқий (мас, бенгал тили) тиллардагидек ривожланмаган. Фонетикасида ун-лиларнинг чўзиқлиги ва бурунлашу-ви (назализапимси) маъно фарқлаш хусусиятига эга. Ундошлар, аксари \инд-орий тилларидаги каби, 5 локал қатор бўйича тақсимланади. Морфологиясида отларнинг кўмакчилар ёрдамида ясаладиган ва феълларнинг ёрдамчи феъллар билан ҳосил қилинадиган аналитик шакллари кўплаб уч-райди. Ҳ.т.да санскрит тилининг луғавий ва сўз ясовчи воситалари кенг қўлланади. Шу жиҳаги билан арабча ва форсча луғавий ва б. унсурлар қўлла-иадиган урдуляи фарқ қилади.
Кҳари бўли (ҳипдистоний) лаҳжасига асосланган ҳоз. Ҳ.т. 19-а.дан шакллана бошлайди. Ҳ.т.даги замонавий насрнинг асосчиси Бҳаратепду Ҳаришчандра (1850—85) ҳисобланади; шеъриятҳам 19- а. охирида шаклланган. Ҳ.т. деванигари ёзувидан (|юйдаланади.
Ад.: Катемина Т.Г.. Яшк хинди, М., 1960; Черньшси В. А. Диалекгм и литсрагурнии хинди, М., 1964; Ҳиндийчаузбекча луғат (О.Шоматои ва 6.). Дсҳли, 2003.
Ансориддин Иороҳимов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.