Katmandu

Katmandu — Nepal poytaxti, mamlakatning siyosiy, iqtisodiy va madaniy markazi. Şahar Katmandu vodiysida joylaşgan. Nomi Durbar maydonidagi Kasthamandap ibodatxonasidan olingan.

Arxeologik qazişmalar bu yerda qadimiy sivilizatsiya mavjudligini tasdiqlaydi. Topilgan eng qadimgi haykal milodiy 185-yilga oid. Dhando Çaitiyada Brahmi yozuvli ğişt topilgan, uning yoşi 2000 yildan ortiq deb taxmin qilinadi.

Afsonaga köra (Swayambhu Purana), hozirgi şahar örnida köl bölgan; uni Manjuşri quritib, Manjuşripattan şahriga asos solgan. Liqçaviylardan oldin vodiyni gopallar, mahispallar, aabhirlar, kiratalar va somavanşilar boşqargan. Kiratlar davrida şimolda Yambu, janubda Yengal aholi punktlari paydo bölgan. 4–5-asrlarda liqçaviylar vodiyga Hind-Ganga tekisliklaridan kelib, kiratlarni mağlub etgan.

Katmandu taşkil topgan yil haqida manbalar bir-biridan farq qiladi: özbekça Vikipediyaning bir qismida şaharga 724-yilda asos solingan deyilgan, boşqa qismida va rus Vikipediyasida 723-yil körsatilgan. Rus va özbek matnlariga köra, şaharni Liqçavlar sulolasi hukmdori Gunamakadeva Koligram va Dakşim Koligramni birlaştirib barpo etgan; şahar Manjuşri qiliçi — Çandrahrasa şaklida qurilgan. Şahar Hindiston va Tibet örtasidagi tranzit savdoda muhim örin tutgan.

Malla davri (12–18-asrlar) boşida kuçli zilzila şahar aholisining uçdan bir qismini, jumladan şoh Abhaya Mallani halok qilgan. Davr oxirida vodiyda Kantipur, Lalitpur, Bhaktapur va Kirtipur davlatlari konfederatsiyasi şakllangan. 1768-yilda vodiy Gorkha qirolligi nazoratiga ötdi va Katmandu Gorkha imperiyasining poytaxti böldi. 1846-yilda Kot qirğinidan söng hokimiyat Jung Bahodur Ranaga ötdi; Rana davrida Triçandra kolleji, Durbar maktabi va Bir gospitali taşkil etilgan.

Şahar Katmandu vodiysida, Baghmati daryosi sohilida joylaşgan. Rus Vikipediyasiga köra maydoni 50,67 km², örtaça balandligi 1350 m; ingliz Vikipediyasida balandlik 1324 m deb berilgan. Hududdan sakkizta daryo oqib ötadi, eng yiriklari: Baghmati, Bişnumati, Dhobikhola, Manohara, Hanumant va Tukuça.

Iqlimi mussonli. Yozda Hindiston tomondan muson keladi va yoğin köp tuşadi, qişda quruq ob-havo hukm suradi. Iyul örtaça haroratiga oid ma'lumotlar farq qiladi: özbekça Vikipediyada 24,5°, rus Vikipediyasida iyun va iyulda +24,4 °C. Yanvar uçun özbekça Vikipediyada 18,3°, rus Vikipediyasida +10 °C berilgan. Yillik yoğin 1400 mm. Zilzilalar tez-tez bölib turadi.

Aholi soni haqida ma'lumotlar turliça: 1990-yillar örtalarida şahar atrofi bilan 420 mingdan ziyod kişi; rus Vikipediyasida 1 mln dan ortiq; 2021-yilgi Nepal aholi röyxatiga köra 845 767 kişi (ingliz Vikipediyasi). Aholining köpçiligi hindu dini izdoşlari, ikkinçi örinda buddizm turadi. Eng keng tarqalgan til — nepal tili. Nevarlar vodiyning tub aholisi hisoblanadi.

Katmandu qadimdan Hindiston va Tibet örtasidagi savdo yölida joylaşgan. An'anaviy tarmoqlar: yoğoç öymakorligi, metall quyiş, rassomlik, töqimaçilik va kulolçilik. Yengil va oziq-ovqat sanoati rivojlangan. Şaharda Nepal fond birjasi va Nepal milliy bankining boş ofisi joylaşgan. Rus Vikipediyasiga köra, poytaxt mintaqasi yalpi mahsuloti 6,5 mlrd AQSH dollari, ya'ni Nepal YaIMning uçdan bir qismidan köproği; daromadning 21 foizi savdodan, 19 foizi sanoatdan keladi. Eksport: kiyim, jun gilamlar, paşmina, qoğoz va hunarmandçilik buyumlari. Şahar transport yöllarining muhim tuguni; yaqinida Tribhuvan aeroporti bor.

Şaharda Qirollik akademiyasi, Tribhuvan universiteti, Milliy muzey, Milliy teatr, Milliy va Markaziy kutubxonalar joylaşgan. Diniy va madaniy bayramlar şahar hayotining muhim qismi. Katmandu, Lalitpur va Bhaktapur yodgorliklari YuNESKOning Jahon merosi röyxatiga «Katmandu vodiysi» nomi bilan bitta obyekt sifatida kiritilgan.

Asosiy diqqatga sazovor joylar: Durbar maydoni, Kastamandap (1596), Bodhnath va Svayambhunath stupalari, Pashupatinath majmuasi, Dharahara minorasi, Tamel turistik rayoni va Rani-Pokhari hovuzi.