Nepal
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 165–169-b. — ziyouz.com
Matn sifati past bölişi mumkin. Bu maqola PDF'dagi buzuq belgilar bilan olingan (işonç 85%): ayrim söz va raqamlar xato bölişi mumkin — iqtibos keltirişdan oldin asl matn bilan solişting.
Nepal (Nepal), Nepal Qirolligi (Nepal Adhirajya) — Jan. Osiyoda, Himolay toğining markaziy qismida joylaşgan davlat. Mayd. 140,8 ming km2. Axoliyey 25,87 mln. kişi (2002). Poy-taxti — Katmandu ş. Ma'muriy jihatdan 14 zona (zone)ra, zonalar tuman (district)lapra bölinadi.
Davlat tuzumi. N. — konstitutsiyali monarxiya. 1990 y. 9 noyab.da qirol tomonidan e'lon qilingan konstitutsiya amal qiladi. Davlat boşliği — qirol (2001 y.dan Gyanendra Bir Bikram Şoh Dev). Qonun çiqaruvçi hokimi-yatni qirol va ikki palatali parlament (Vakillar palatasi va Milliy kengaş), ijroiya xrkimiyatni qirol va boş vazir boşçiligidagi Vazirlar Kengaşi (hukumat) amalga oşiradi.
Tabiati. N. hududining aksar qismini Himolay toğlari egallaydi. Şim,-ğarbdan jan.-şarqqa tomon 2 toğ tiz-masi çözilgan. N.ning şim. va şarqiy çegaralarida Jomolungma (Everest, Yer yuzidagi eng baland çöqqi, 8848 m) va Kançenjanga (8585 m) toğlari joylaşgan. Oldingi tizmalar ança past (Mahabharata, 2959 m gaça, Sivalik, 2277 m gaça). Toğlar oraliğida köpgina vodiy va havzalar bor. Ularning eng kattasi — Katmandu vodiysi. Jan.da Hindgangtekisligining şim. çekkasi yotadi.
Iklimi baland mintaqaga xos subekvatorial mussonli. Jan.da yanv.ning örtaça t-rasi 15°, soyliklarda 0—10°, 4 ming m dan yuqorida yilning köp vaqtida t-ra manfiy. Iyulning t-rasi jan.da 30°, soyliklarda 20°, 4,5—5 ming m balandliklarda 10°. Jan. toğ etaklari va yon bağirlarida yiliga 2000 mm dan ortiq, soyliklarda 1500 mm dan kam yoğin tuşadi.
Daryolari jöşqin, katta gidroenergiya zaxirasiga ega. Yirik daryolari: Karnili, Gandak, Kosi, Baghmati. Himolay etaklari va jan. yon bağirlarida musson iklimli örmonlar, bot-qokliklarda çangalzorlar, qiyaliklarning örta qismida doim yaşil örmonlar, 3 ming m dan yuqorida igna bargli örmonlar, 4 ming m dan yuqorida çangalzorlar, subalp va alp ötloqlari bor. Hayvonot dunyosi boy va xil-ma-xil. Çangalzorlarda fil, yölbars, leopard, karkidon, tönğiz, turli may-munlar, quşlardan tötiquş, tovus uçraydi. Zaharli ilon köp. Toğlarda himolay ayiği, qor qoploni, arxar va yovvoyi eçkilar yaşaydi. Lantang, Sagarmatha, Çitauen milliy boğlari bor.
Aholisi hind va tibet-xitoy tili oilasining 60 til va şevasida sözlaşadi (şundan 14 tasi öz yozuviga ega). Asosiy xalqi nepallar (52,3%) mamlakatning markazi va jan.-ğarbida yaşaydi. Maytxillar, bxojpurlar, ta-manglar, txarular, nevarlar ham bor. Davlat tili — nepal tili. Aholining 90% ga yaqini hinduilikka e'tiqod qiladi, 7,5% budda, 2% ga yaqini is-lom dinida. 10%ga yaqin aqoli şaharlarda istiqomat qiladi. Yirik şaharlari: Katmandu, Biratnagar, Patan, Bxaktapur.
Tarixi. Mil. av. 1-ming yillikning örtalarida toğ etaklaridagi çangalzorlarda videx, şakya, malla, liççhavlarning qabila birlaşmalari yaşagan. Mezolit davrida toğ vodiylariga negr-avstraloid va mongoloid qabilalari (nevar, kirati va b. xalqlarning ajdodlari) kelib örnaşgan. Milodning dastlabki asrlarida N. (Katmandu) vodiysida Nevar davlati paydo bölgan. U hind madaniyati ta'sirida rivojlangan, Tibet va Xitoy b-n aloqa örnatgan. 15-a.da Nevar bir neça mayda davlatlar (Bhadgaon, Patan, Katmandu, Jumla, Palpa va b.)ga bölingan. N.ning şarqiy qismida birlaşgan kirati va limbu qabilalari joylaşgan edi. Hindistondan N.ga köplab hind-oriy aholisining köçib kelişi (12-a.) va ularning mahalliy magar, gurung va b. qabilalar b-n aralaşib ketişi natijasida kxas-kura (hoz. Nepal) tilida sözlaşuvçi kxas xalqi şakllana boşladi. 15—16-a.lardakxaslar N. hududida eng yirik etnik gu-ruhga aylandi. 16—17-a.larda kxas-ma-garlarning Gurkh davlati kuçaydi. Uning hukmdori Ram Şoh (1605—32 y.lar hukmronlik qilgan) hokimiyatni markazlaştiriş maqsadida bir neça ma'muriy islohlar ötkazgan, qonunlar töplamini mukammallaştirgan. Narayan Prithvi davri (1742—69)da Gurkh davlatiga qöşni davlatlar qöşib olinib, markazlaşgan N. davlati paydo böldi.
18-a. oxiriga kelib, N. hududi ğarbda Kaşmir, şarqda Sekkimgaça kengaydi. 18-a.ning 2-yarmidan N.ga Angliyaning Ost-Indiya kompaniyasi xavf sola boşladi. 1814 y. kompaniya gurkhlarni ingliz çegara postlariga hujum qilişda ayblab, N.ga uruş e'lon qildi. N. qöşinlari inglizlarning harbiy kuçlariga qarşi tura olmadi. 1816 y. N. Angliya b-n asoratli şartnomaga imzo çekdi. Şartnomaga köra, Katmanduda Angliyaning rezidenti bölişiga ruxsat etildi; mamlakatning taşqi siyosati butunlay inglizlar nazorati ostiga ötdi. 1846 y.da kompaniya Rana uruği boşliği Jang Baxrdirga davlat töntarişi ötkazib, hokimiyatni egallaşda yordam berdi. Qirol nomigagina davlat boşliği bölib qoldi. Rana uru-ğidan çiqqan hokimlar taşqi siyosatda inglizlar körsatmasiga muvofiq iş kördilar. N.ning taşqi davlatlardan ajratib qöyilganligi, mamlakat boyliklari çet elga olib ketilişi, mamlakatning geografik va iqtisodiy jihatdan ajralganligi işlab çiqa-ruvçi kuçlarning rivojlanişiga tösqinlik qildi.
2-jahon uruşidan söng Osiyo mamlakatlaridagi milliy ozodlik kuraşining muvaffaqiyatlari va mustamlakaçilik siyosatining inqirozi N. xalqiga qaramlikdan qutuliş uçun qulay imkoniyat yaratdi. Hindistondagi nepallik siyosiy muhojirlarning faoliyati kuçaydi. Kalkuttada N. milliy kongressi partiyasiga asos ştili (1947). Rana hukmronligiga qarşi birlaşgan front tuzildi va uning harakati natijasida Rana hukmronligi tugatildi (1951). 1951 y. 18fev.daboş vazir mansabining nasldan naslga utişi bekor qilindi. N.ning muvaqqat kon-stitutsiyasida partiya va taşkilotlar tuziş huquqi, umumiy saylov huquqi e'lon qilindi. 1959 y. parlamentsaylo-vida N. kongressi partiyasi ğalaba qozondi. Bu hukumat yer islohoti ötkaziş, ma'muriy apparatni va sud işlarini qayta taşkil etiş, mexnatkaşlar ahvo-lini yaxşilaşga va'da qildi, lekin ularni amalga oşira olmadi.
Ijtimoiy va iqtisodiy nizolar keskinlaşgan şaroitda qirol Mahendra Bir Bikram Şoh Dev (1955—72 y.lar N. qiroli bölgan) parlament va hukumat a'zolarini tarqatib, butun hokimiyatni öz qöliga oldi (1960 y. 15 dek.). Barça siyosiy partiya va taş-kilotlarning faoliyati taqiklandi. Yangi konstitutsiya (1962) ga muvofiq, N.da pançayatlar — mahalliy va mar-kaziy hokimiyat (Milliy pançayat) ijroiya organlari tartibi örnatildi. Hukumat nazoratidagi dehqonlar, işçilar, yoşlar, xotin-qizlar, bolalar taşkilotlari tuzildi. Baloğatga yetmaganlarni nikoxdan ötkaziş, turli mehnat majburiyati, majburiy mehnat şakllari taqiqlandi, kasta (tabaqa) tizimi bekor qilindi. N. — 1955 y.dan Qöşilmaslik harakati, 1956 y.dan BMT a'zosi. N. qirolligi 1992 y. 2 yanv.da ÖzR suverenitetini tan olgan. Milliy bayrami — 28 dek. — qirol tuğilgan kun (1945).
Siyosiy partiyalari, kasaba uyuşmalari. 1961 y. 5 yanv.da qirol farmoni b-n mamlakatdagi barça siyosiy partiyalar taqikdangan edi. 1979 y. 2 mayda kup partiyali tizimga qaytiş masalasi yuzasidan milliy referendum ötkazildi. 1990 y. 11 apr.da siyosiy partiyalarning oşkora faoliyatiga ijozat berildi. Asosiy partiya va kasaba uyuşmalari: Milliy demokratik partiya, 1990 y. mayda asos solingan; N. kongressi partiyasi, 1947 y.da tuzilgan, 1960 y. dek.da taqiqlangan, 1990 y. apr.dan yana oşkora fa-oliyatboşlagan; N. kommunistik partiyasi, 1991 y.da tuzilgan. N.ning barça kasaba uyuşmalari 1990 y. 11 apr.dan oşkora faoliyat körsata boşladi.
Xöjaligi. N. — agrar mamlakat. Yalpi içki mahsulotda q.x.ning uluşi 60%, sanoat va qurilişning uluşi 14%. Iqtisodiy faol aholining 92% agrar sohada band.
Qişloq xöjal i gining asosiy maxsuloti — şoli. N.da şakarqamiş, jut, çoy, tamaki, yer yonğoq, xantal, buğdoy, makkajöxori, soya, sitrus mevalar, arpa, javdar, kartoşka, kora buşoy, tof şolisi, beda, ziravorlar xam yetiştiriladi. Ularning ba'zilari 4 ming m balandlikda ekiladi. N. şim.da qötos, szo (qötos b-n sigirning duragayi), qöy, eçki, örta va jan. qismida zebusimon sigir va buyvol boqiladi. Qoramoldan, asosan, ulov sifatida foydalaniladi. Toğ örmonlarida yoğoç tayyorlanadi.
Sanoati aksariyat kiçik va yarim kustar korxonalardan iborat. Ularda q.x. mahsulotlari qayta işlanib, oziq-ovqat va keng iste'mol mollari işlab çiqariladi. Birganj, Biratnagarda qand-şakar, Janakpurda tamaki, şoli oqlaş va b. oziq-ovqat korxonalari, jut va ip gazlama fkalari bor. Yoğoçsozlik, qoğoz, kimyo, çarm poyab-zal, ğiştçerepitsa i.ç., temirçilik korxonalari mavjud. Hunarmandçilik rivojlangan. Foydali qazilmalar — kömir, oltin, ohaktoş, temir ruda, slanets, mis, qörğoşin, slyuda, magnezit, talk, oxra konlari topilgan bölsa ham, deyarli özlaştirilmagan. Ulardan oz miqdorda kustar usudda qazib olinadi. Yiliga örtaça 740 mln. kVt-soat elektr energiya hosil qilinadi.
Transporti sust taraqqiy etgan. Avtomobil va ot-ulov yöllari uz. — 7007 km, tor izli t.y. uzunligi — 104 km; 42 km.lik osma yöl bor. Hindiston, Bangladeş, Myanma, Pokiston, Tailand b-n aviatsiya qatnovi yölga qöyilgan.
N. çetdan maşina-uskunalar, neft mahsulotlari, sanoat mollari, avtomobillar, ularning ehtiyot qismlari, stanoklar, elektr asboblari, quriliş materiallari oladi. Çetga gilam, jut va ip gazlamadan tayerlangan buyumlar, şoli, xom teri, moyli ekinlar mahsuloti, dorivor ötlar, ziravorlar, badiiy hunarmandçilik buyumlari çiqaradi. Taşqi savdodagi asosiy mijozlari: Hindiston (tovar aylanmasining 30% dan köproği), Germaniya, Yaponiya, Xitoy, AQŞ, Şveysariya, Belgiya, Singapur. Çet el sayyoxligi va alpinizm rivojlangan. Pul birligi — ne-pal rupiyasi.
Maorifi, ilmiy va madaniy-ma'rifiy muassasalari. 1950-y.larning boşida mamlakat aholisining 96% savodsiz edi. 2000 y. arafasida aholining savodxonlik darajasi 40% ga yetdi. N.da örta ta'lim umumiy, kasb-hunar va sanskrit maktablariga bölinadi. Q.X., texnika, örmonşunoslik, konçil i k maktablari, tibbiyot va ped. bi-lim yurtlari bor. Eng yirik ilmiy va öquv markazi — Tribhuvan nomidagi un-t bölib, uning xuzurida 11 kollej (Milliy kollej, Triçandra kolleji, savdo-sotiq, huquq, sanskrit kolleji va b.) taşkil etilgan. N. Qirollik akademiyasi adabiyotşunoslik, tilşu-noslik, san'atşunoslik, madaniyat, N. tarixiga oid kitoblar, dareliklar, luğatlar naşr etadi. Katmanduda Milliy kutubxona, Tribhuvan nomidagi un-t kutubxonasi, Markaziy kutubxona, N. Milliy muzeyi bor.
Matbuoti, radioeşittirişi, telekörsatuvi. N.da 400 dan köproq gaz. va jur. naşr etiladi. Eng muhimlari: «Avaj» («Ovoz», nepal tilida çiqadigan haftalik gaz.), «Arati» («Çirok», nepal tilida çiqadigan haftalik gaz., 1966 y.dan), «Arpan», («Fi-doyilik», nepal tilida çiqadigan haftanoma, 1964 y.dan), «Gorkxapatra» («Gurkxlar gazetasi», nepal tilida çiqadigan kundalik gaz., 1954 y.dan), «Kommoner» («Oddiy inson», ingliz tilida çiqadigan kundalik gaz., 1954 y.dan), «Mazerlend» («Vatan», ingliz tilida çiqadigan kundalik gaz., 1957 y.dan), «Nepali» («Nepallik», hind tilida çiqadigan kundalik gaz., 1958 y.dan), «Rayzning Nepal» («Tiklana-yotgan Nepal», ingliz tilida çiqadigan kundalik hukumat gaz., 1965 y.dan) «Samikşa» («Tanqid», nepal tilida çiqadigan haftalik gaz., 1958 y.dan). Raştriya Samaçar Samiti — RSS milliy axborot agentligi 1962 y. da tuzilgan. N. radiosi 1951 y.dan, N. televideniyesi 1986 y.dan işlaydi.
Adabiyoti. N. adabiyoti sanskrit, nepal va nevar tillarida. Kdd. adabiy yodgorliklar — epigrafika (mil. 1-ming yillikning örtalari), vaşşa-vali, mahatmya — «Svayambhu purana» (10-a.), «Nepali mahatmya» (11 — 15-a.lar) sanskrit tilida yaratilgan. 15-a.dan boşlab dunyoviy adabiyot yuzaga keldi. Poeziyada stuti janri (xudo va qirol oilasi şa'niga töqilgan madhiyalar) asosiy örinni egalladi, işqiy lirika rivojlandi. 18-a.gaça «Mahabharata», «Ramayana» va puranalardan dramalar uçun syujetlar olindi.
19-a.da nepal tilining davlat tiliga aylanişi b-n nepal adabiyoti yaratila boşladi. Basanta, Indiras, Yadunath, Ragxunath, B. Kesari kabi şoirlar an'anaviy syujet (Krişna hayoti ta-rixi va b.)dan foydalandilar. Bxanubxakta Açarya ijodi şe'riyatda yangi bosqiç böldi. 19-a. boşida nasriy asarlar ham yozila boşladi (Matsyend-ranatha töğrisida rivoyat» va b.). 1888 y. ma'rifatparvar Motiram Bhatta N.da birinçi oynoma — «Gurkha Bharat ji-van»ga asos soldi. 20-a.da şoir Dx. Koirala birinçi bölib oddiy inson mav-zuiga murojaat qildi. N. adabiyoti hind çhayavadasi (romantizmi) va ingliz romantikasi ta'sirida rivojlandi. G. Maynali, P. Şalişer, B. Bhikşu, K. Malla, B. Tivari, M. Koirala, B. P. Koirala, Gothale va b.ning örta va quyi tabaqa aholi xayoti tasvirlangan hiko-yalari bosilib çiqdi. Rudraraj Pan-deyning «Rupmati», «Sevgi», «Gunohini yuviş», Ramirasadning «Taqdir gar-dişi» romanlarida ma'naviy kamolotga yetiş ğoyasi aks ettirilgan. 30-y.larda dramaturg B. Sama öz pyesalari («Men», «Sevgiga bağişlangan») da yoş bolalar nikohi va xotin-qizlar xuquqsizligiga qarşi çiqdi. 1951 y. Rana sulolasining ağdarilişi N. adabiyotida ham öz aksini topdi. 50-y.lar şe'riyatida barça irq hamda xalqdar örtasida tinçlik va birodarlik ğoyalari kuylandi.
Nevar tilidagi adabiyot 14-a. oxiridan boşlab rivojlandi. 15-a.da tarixiy voqeanomalar, afsona va rivoyatlarga boy vanşavallar yaratildi. Nevar tiliga sanskrit, fors va arab tilidagi asarlar, «Ming bir keça» va b. tarjima qilindi. Yozuvçi Nişthanand Bajraçarya (1858—1935) diniy asar — «A'lo donişmandlik»ni sanskritçadan tarjima qildi (1909) va Budda xayotiga oid «Çeksiz ufklar» nasriy asarini yezdi. 1925 y. asos solingan «Buddha dharma patrika» jur. nevar adabiyotining rivojlanişiga turtki berdi. 1951 y.ga kelib, Rana sulolasi ağdarilgaç, nevar adabiyoti keng rivojlaniş imkoniyatiga ega böldi. Çet ellarga ketgan köpgina adiblar vatanga kaytdi. 1951 y. «Nevar tili jamiya-ti» tuzildi, u nevar tilida asarlar naşr etdi. Sudarşan Sramaren, Satya-mohan Jöşi, Hemlal Jöşilar tari-xiy dramalar yaratdilar. Işvarananda Şresthaçarya «Közgu», «Sovuq qon» romanlarida şahar örta tabaqasining oğir hayotini tasvirladi. Şoirlardan D. Şrestxa, K. Çandra, Kxvabilu va b. vatanparvarlik ruhida şe'rlar yozdi.
Me'morligi va tasviriy san'ati. Qad. N.da Katmandu yaqinida Bodxnath va Svayambxunath ibodatxonalari (ikkovi ham mil. av. 3-a.ga mansub) katta toşlardan yarim gumbazli, minorali qilib qurilgan. 15—18-a.da barpo etilgan ibodatxonalar hindlarning jimjimador galereyali, gumbazli ehromlari (Patandagi Krişna-Mandir, 15—17-a. lar)ni ham, xitoylarning rangdor yoğoç öymakorli pagoda (Bhak-tapurdagi «55 derazali saroy», 1697; Nyatapol ehromi, 1700—08) larini ham eslatadi. 19-a. oxiridan fors va arab, 20-a. boşlarida Yevropa neoklassik me'morligi ta'siri sezila boşladi. 1950 y.dan Katmandu, Janakpur va b. şaharlarda zamonaviy binolar qurila boşladi.
Örta asr N. haykaltaroşligi Hindistonning Guptalar sulolasi hukmronligi davridagi san'ati va Gandha-ra san'ati, rassomçiligi esa (11 — 14-a. lardagi qölyozmalardagi miniatyuralar) Şim.-Şarqiy Hindiston rassomçiligi b-n yaqin. 16—17-a.lar san'ati radjput (Hindiston), şunin-gdek, boburiylar miniatyura maktabi b-n boğlangan. 15— 18-a.larda matoga solingan rasmlar (tibetça «tanka» sanami toifasida) keng tarqaldi. 20-a. rassomçiligi «Bengaliya Uygoniş dav-ri» hamda Yevropa realistik rassomçiligi ta'sirida rivojlandi.
N.da qadimdan yoğoç va suyak öymakorligi, bambukdan savat töqiş, kulolçilik, jun va şoyi gazlamalar, gilamlar töqiş, oltin va kumuş takinçoklar yasaş urf bölgan.
Teatri va musiqasi. Qadimdan teatrlarda xalq tomoşalari — nritya (naç) lar körsatilgan. Har bir xalqnint ramziy ma'nodagi raqs tomoşalari bölgan: devi nritya, ghatu nritya (xudolar va afsonaviy qaxramonlar hayoti) va bara mase (nikoh, hosil bayramlari va b.). 15—18-a.lardagi xalq raqs tomoşalari 20-a.da hoz. şaklini oldi. «Mahakali», «Xarisiddha», «Paçali», «Kankeşvari», «Ghanteşvari» kabi xalq tomoşalari tez-tez körsatilgan. Bhaktapur ş.dagi Suvarna Malla sa-royida «Nav Durga», «Mahalakşmi» va b. tomoşalar qöyilgan. 3 soat davom etgan tomoşada aktyor 8—10 ibora ay-tib, xor jörligida şu sözlarning ma'nosini öyin b-n oçib bergan. Turli xalq tomoşalari ta'sirida N. mumtoz teatr janri — gitinatya (xoreog-rafik spektakl) paydo böldi.
20-a. 40-y.larida bir pardali drama rivojlandi. Dramaturgiyaning rivojlanişiga karamay, doimiy dramatik teatr bölmagan, qavaskorlik truppalari tomoşpar körsatar edi. 1973 y. oxirida musiqali raqs havaskorlar jamoasi majoziy gitinatya «Himoya»ni qöydi. Unda xudolar va afsonaviy qahramonlar b-n bir qatorda zamonaviy qahramonlar xam iştirok etadi. 70-y.larda bu jamoa professional truppaga aylantirildi. Keyinli yillarda mual-liflar voqelikni tasvirlay boşladilar. N. radiosi xuzuridagi yarim havaskor teatr jamoasi zamonaviy spektak-llar körsatadi. 1973 y.da professional musiqa jamoasi taşkil etildi. Qirollik akademiyasi huzurida musikd, xalq raqs va aşula bölimi bor. Zamonaviy kompozitorlar orasida Şiva Şankar, Nata Kaja va b. maşhur.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
НЕПАЛ (Nepal), Непал Қироллиги (Nepal Adhirajya) — Жан. Осиёда, Ҳимолай тоғининг марказий қисмида жойлашган давлат. Майд. 140,8 минг км2. Ахолией 25,87 млн. киши (2002). Пой-тахти — Катманду ш. Маъмурий жиҳатдан 14 зона (zone)ra, зоналар туман (district)лapra бўлинади.
Давлат тузуми. Н. — конституцияли монархия. 1990 й. 9 нояб.да қирол томонидан эълон қилинган конституция амал қилади. Давлат бошлиғи — қирол (2001 й.дан Гьянендра Бир Бикрам Шоҳ Дев). Қонун чиқарувчи ҳокими-ятни қирол ва икки палатали парламент (Вакиллар палатаси ва Миллий кенгаш), ижроия хркимиятни қирол ва бош вазир бошчилигидаги Вазирлар Кенгаши (ҳукумат) амалга оширади.
Табиати. Н. ҳудудининг аксар қисмини Ҳимолай тоғлари эгаллайди. Шим,-ғарбдан жан.-шарққа томон 2 тоғ тиз-маси чўзилган. Н.нинг шим. ва шарқий чегараларида Жомолунгма (Эверест, Ер юзидаги энг баланд чўққи, 8848 м) ва Канченжанга (8585 м) тоғлари жойлашган. Олдинги тизмалар анча паст (Маҳабҳарата, 2959 м гача, Сивалик, 2277 м гача). Тоғлар оралиғида кўпгина водий ва ҳавзалар бор. Уларнинг энг каттаси — Катманду водийси. Жан.да Ҳиндгангтекислигининг шим. чеккаси ётади.
Иклими баланд минтақага хос субэкваториал муссонли. Жан.да янв.нинг ўртача т-раси 15°, сойликларда 0—10°, 4 минг м дан юқорида йилнинг кўп вақтида т-ра манфий. Июлнинг т-раси жан.да 30°, сойликларда 20°, 4,5—5 минг м баландликларда 10°. Жан. тоғ этаклари ва ён бағирларида йилига 2000 мм дан ортиқ, сойликларда 1500 мм дан кам ёғин тушади.
Дарёлари жўшқин, катта гидроэнергия захирасига эга. Йирик дарёлари: Карнили, Гандак, Коси, Багҳмати. Ҳимолай этаклари ва жан. ён бағирларида муссон иклимли ўрмонлар, бот-қокликларда чангалзорлар, қияликларнинг ўрта қисмида доим яшил ўрмонлар, 3 минг м дан юқорида игна баргли ўрмонлар, 4 минг м дан юқорида чангалзорлар, субальп ва альп ўтлоқлари бор. Ҳайвонот дунёси бой ва хил-ма-хил. Чангалзорларда фил, йўлбарс, леопард, каркидон, тўнғиз, турли май-мунлар, қушлардан тўтиқуш, товус учрайди. Заҳарли илон кўп. Тоғларда ҳимолай айиғи, қор қоплони, архар ва ёввойи эчкилар яшайди. Лантанг, Сагарматҳа, Читауэн миллий боғлари бор.
Аҳолиси ҳинд ва тибет-хитой тили оиласининг 60 тил ва шевасида сўзлашади (шундан 14 таси ўз ёзувига эга). Асосий халқи непаллар (52,3%) мамлакатнинг маркази ва жан.-ғарбида яшайди. Майтхиллар, бхожпурлар, та-манглар, тхарулар, неварлар ҳам бор. Давлат тили — непал тили. Аҳолининг 90% га яқини ҳиндуиликка эътиқод қилади, 7,5% будда, 2% га яқини ис-лом динида. 10%га яқин ақоли шаҳарларда истиқомат қилади. Йирик шаҳарлари: Катманду, Биратнагар, Патан, Бхактапур.
Тарихи. Мил. ав. 1-минг йилликнинг ўрталарида тоғ этакларидаги чангалзорларда видех, шакья, малла, личчҳавларнинг қабила бирлашмалари яшаган. Мезолит даврида тоғ водийларига негр-австралоид ва монголоид қабилалари (невар, кирати ва б. халқларнинг аждодлари) келиб ўрнашган. Милоднинг дастлабки асрларида Н. (Катманду) водийсида Невар давлати пайдо бўлган. У ҳинд маданияти таъсирида ривожланган, Тибет ва Хитой б-н алоқа ўрнатган. 15-а.да Невар бир неча майда давлатлар (Бҳадгаон, Патан, Катманду, Жумла, Палпа ва б.)га бўлинган. Н.нинг шарқий қисмида бирлашган кирати ва лимбу қабилалари жойлашган эди. Ҳиндистондан Н.га кўплаб ҳинд-орий аҳолисининг кўчиб келиши (12-а.) ва уларнинг маҳаллий магар, гурунг ва б. қабилалар б-н аралашиб кетиши натижасида кхас-кура (ҳоз. Непал) тилида сўзлашувчи кхас халқи шакллана бошлади. 15—16-а.лардакхаслар Н. ҳудудида энг йирик этник гу-руҳга айланди. 16—17-а.ларда кхас-ма-гарларнинг Гуркҳ давлати кучайди. Унинг ҳукмдори Рам Шоҳ (1605—32 й.лар ҳукмронлик қилган) ҳокимиятни марказлаштириш мақсадида бир неча маъмурий ислоҳлар ўтказган, қонунлар тўпламини мукаммаллаштирган. Нараян Притҳви даври (1742—69)да Гуркҳ давлатига қўшни давлатлар қўшиб олиниб, марказлашган Н. давлати пайдо бўлди.
18-а. охирига келиб, Н. ҳудуди ғарбда Кашмир, шарқда Секкимгача кенгайди. 18-а.нинг 2-ярмидан Н.га Англиянинг Ост-Индия компанияси хавф сола бошлади. 1814 й. компания гуркҳларни инглиз чегара постларига ҳужум қилишда айблаб, Н.га уруш эълон қилди. Н. қўшинлари инглизларнинг ҳарбий кучларига қарши тура олмади. 1816 й. Н. Англия б-н асоратли шартномага имзо чекди. Шартномага кўра, Катмандуда Англиянинг резиденти бўлишига рухсат этилди; мамлакатнинг ташқи сиёсати бутунлай инглизлар назорати остига ўтди. 1846 й.да компания Рана уруғи бошлиғи Жанг Бахрдирга давлат тўнтариши ўтказиб, ҳокимиятни эгаллашда ёрдам берди. Қирол номигагина давлат бошлиғи бўлиб қолди. Рана уру-ғидан чиққан ҳокимлар ташқи сиёсатда инглизлар кўрсатмасига мувофиқ иш кўрдилар. Н.нинг ташқи давлатлардан ажратиб қўйилганлиги, мамлакат бойликлари чет элга олиб кетилиши, мамлакатнинг географик ва иқтисодий жиҳатдан ажралганлиги ишлаб чиқа-рувчи кучларнинг ривожланишига тўсқинлик қилди.
2-жаҳон урушидан сўнг Осиё мамлакатларидаги миллий озодлик курашининг муваффақиятлари ва мустамлакачилик сиёсатининг инқирози Н. халқига қарамликдан қутулиш учун қулай имконият яратди. Ҳиндистондаги непаллик сиёсий муҳожирларнинг фаолияти кучайди. Калькуттада Н. миллий конгресси партиясига асос штили (1947). Рана ҳукмронлигига қарши бирлашган фронт тузилди ва унинг ҳаракати натижасида Рана ҳукмронлиги тугатилди (1951). 1951 й. 18фев.дабош вазир мансабининг наслдан наслга утиши бекор қилинди. Н.нинг муваққат кон-ституциясида партия ва ташкилотлар тузиш ҳуқуқи, умумий сайлов ҳуқуқи эълон қилинди. 1959 й. парламентсайло-вида Н. конгресси партияси ғалаба қозонди. Бу ҳукумат ер ислоҳоти ўтказиш, маъмурий аппаратни ва суд ишларини қайта ташкил этиш, мехнаткашлар аҳво-лини яхшилашга ваъда қилди, лекин уларни амалга ошира олмади.
Ижтимоий ва иқтисодий низолар кескинлашган шароитда қирол Маҳендра Бир Бикрам Шоҳ Дев (1955—72 й.лар Н. қироли бўлган) парламент ва ҳукумат аъзоларини тарқатиб, бутун ҳокимиятни ўз қўлига олди (1960 й. 15 дек.). Барча сиёсий партия ва таш-килотларнинг фаолияти тақикланди. Янги конституция (1962) га мувофиқ, Н.да панчаятлар — маҳаллий ва мар-казий ҳокимият (Миллий панчаят) ижроия органлари тартиби ўрнатилди. Ҳукумат назоратидаги деҳқонлар, ишчилар, ёшлар, хотин-қизлар, болалар ташкилотлари тузилди. Балоғатга етмаганларни никохдан ўтказиш, турли меҳнат мажбурияти, мажбурий меҳнат шакллари тақиқланди, каста (табақа) тизими бекор қилинди. Н. — 1955 й.дан Қўшилмаслик ҳаракати, 1956 й.дан БМТ аъзоси. Н. қироллиги 1992 й. 2 янв.да ЎзР суверенитетини тан олган. Миллий байрами — 28 дек. — қирол туғилган кун (1945).
Сиёсий партиялари, касаба уюшмалари. 1961 й. 5 янв.да қирол фармони б-н мамлакатдаги барча сиёсий партиялар тақикданган эди. 1979 й. 2 майда куп партияли тизимга қайтиш масаласи юзасидан миллий референдум ўтказилди. 1990 й. 11 апр.да сиёсий партияларнинг ошкора фаолиятига ижозат берилди. Асосий партия ва касаба уюшмалари: Миллий демократик партия, 1990 й. майда асос солинган; Н. конгресси партияси, 1947 й.да тузилган, 1960 й. дек.да тақиқланган, 1990 й. апр.дан яна ошкора фа-олиятбошлаган; Н. коммунистик партияси, 1991 й.да тузилган. Н.нинг барча касаба уюшмалари 1990 й. 11 апр.дан ошкора фаолият кўрсата бошлади.
Хўжалиги. Н. — аграр мамлакат. Ялпи ички маҳсулотда қ.х.нинг улуши 60%, саноат ва қурилишнинг улуши 14%. Иқтисодий фаол аҳолининг 92% аграр соҳада банд.
Қишлоқ хўжал и гининг асосий махсулоти — шоли. Н.да шакарқамиш, жут, чой, тамаки, ер ёнғоқ, хантал, буғдой, маккажўхори, соя, цитрус мевалар, арпа, жавдар, картошка, кора бущой, tof шолиси, беда, зираворлар хам етиштирилади. Уларнинг баъзилари 4 минг м баландликда экилади. Н. шим.да қўтос, цзо (қўтос б-н сигирнинг дурагайи), қўй, эчки, ўрта ва жан. қисмида зебусимон сигир ва буйвол боқилади. Қорамолдан, асосан, улов сифатида фойдаланилади. Тоғ ўрмонларида ёғоч тайёрланади.
Саноати аксарият кичик ва ярим кустар корхоналардан иборат. Уларда қ.х. маҳсулотлари қайта ишланиб, озиқ-овқат ва кенг истеъмол моллари ишлаб чиқарилади. Бирганж, Биратнагарда қанд-шакар, Жанакпурда тамаки, шоли оқлаш ва б. озиқ-овқат корхоналари, жут ва ип газлама фкалари бор. Ёғочсозлик, қоғоз, кимё, чарм пойаб-зал, ғиштчерепица и.ч., темирчилик корхоналари мавжуд. Ҳунармандчилик ривожланган. Фойдали қазилмалар — кўмир, олтин, оҳактош, темир руда, сланец, мис, қўрғошин, слюда, магнезит, тальк, охра конлари топилган бўлса ҳам, деярли ўзлаштирилмаган. Улардан оз миқдорда кустар усудда қазиб олинади. Йилига ўртача 740 млн. кВт-соат электр энергия ҳосил қилинади.
Транспорти суст тараққий этган. Автомобиль ва от-улов йўллари уз. — 7007 км, тор изли т.й. узунлиги — 104 км; 42 км.лик осма йўл бор. Ҳиндистон, Бангладеш, Мьянма, Покистон, Таиланд б-н авиация қатнови йўлга қўйилган.
Н. четдан машина-ускуналар, нефть маҳсулотлари, саноат моллари, автомобиллар, уларнинг эҳтиёт қисмлари, станоклар, электр асбоблари, қурилиш материаллари олади. Четга гилам, жут ва ип газламадан тайерланган буюмлар, шоли, хом тери, мойли экинлар маҳсулоти, доривор ўтлар, зираворлар, бадиий ҳунармандчилик буюмлари чиқаради. Ташқи савдодаги асосий мижозлари: Ҳиндистон (товар айланмасининг 30% дан кўпроғи), Германия, Япония, Хитой, АҚШ, Швейцария, Бельгия, Сингапур. Чет эл сайёхлиги ва альпинизм ривожланган. Пул бирлиги — не-пал рупияси.
Маорифи, илмий ва маданий-маърифий муассасалари. 1950-й.ларнинг бошида мамлакат аҳолисининг 96% саводсиз эди. 2000 й. арафасида аҳолининг саводхонлик даражаси 40% га етди. Н.да ўрта таълим умумий, касб-ҳунар ва санскрит мактабларига бўлинади. Қ.Х., техника, ўрмоншунослик, кончил и к мактаблари, тиббиёт ва пед. би-лим юртлари бор. Энг йирик илмий ва ўқув маркази — Трибҳуван номидаги ун-т бўлиб, унинг хузурида 11 коллеж (Миллий коллеж, Тричандра коллежи, савдо-сотиқ, ҳуқуқ, санскрит коллежи ва б.) ташкил этилган. Н. Қироллик академияси адабиётшунослик, тилшу-нослик, санъатшунослик, маданият, Н. тарихига оид китоблар, дареликлар, луғатлар нашр этади. Катмандуда Миллий кутубхона, Трибҳуван номидаги ун-т кутубхонаси, Марказий кутубхона, Н. Миллий музейи бор.
Матбуоти, радиоэшиттириши, телекўрсатуви. Н.да 400 дан кўпроқ газ. ва жур. нашр этилади. Энг муҳимлари: «Аваж» («Овоз», непал тилида чиқадиган ҳафталик газ.), «Арати» («Чирок», непал тилида чиқадиган ҳафталик газ., 1966 й.дан), «Арпан», («Фи-дойилик», непал тилида чиқадиган ҳафтанома, 1964 й.дан), «Горкхапатра» («Гуркхлар газетаси», непал тилида чиқадиган кундалик газ., 1954 й.дан), «Коммонер» («Оддий инсон», инглиз тилида чиқадиган кундалик газ., 1954 й.дан), «Мазерленд» («Ватан», инглиз тилида чиқадиган кундалик газ., 1957 й.дан), «Непали» («Непаллик», ҳинд тилида чиқадиган кундалик газ., 1958 й.дан), «Райзнинг Непал» («Тиклана-ётган Непал», инглиз тилида чиқадиган кундалик ҳукумат газ., 1965 й.дан) «Самикша» («Танқид», непал тилида чиқадиган ҳафталик газ., 1958 й.дан). Раштрия Самачар Самити — РСС миллий ахборот агентлиги 1962 й. да тузилган. Н. радиоси 1951 й.дан, Н. телевидениеси 1986 й.дан ишлайди.
Адабиёти. Н. адабиёти санскрит, непал ва невар тилларида. Кдд. адабий ёдгорликлар — эпиграфика (мил. 1-минг йилликнинг ўрталари), вашша-вали, маҳатмья — «Сваямбҳу пурана» (10-а.), «Непали маҳатмья» (11 — 15-а.лар) санскрит тилида яратилган. 15-а.дан бошлаб дунёвий адабиёт юзага келди. Поэзияда стути жанри (худо ва қирол оиласи шаънига тўқилган мадҳиялар) асосий ўринни эгаллади, ишқий лирика ривожланди. 18-а.гача «Маҳабҳарата», «Рамаяна» ва пураналардан драмалар учун сюжетлар олинди.
19-а.да непал тилининг давлат тилига айланиши б-н непал адабиёти яратила бошлади. Басанта, Индирас, Ядунатҳ, Рагхунатҳ, Б. Кесари каби шоирлар анъанавий сюжет (Кришна ҳаёти та-рихи ва б.)дан фойдаландилар. Бханубхакта Ачаря ижоди шеъриятда янги босқич бўлди. 19-а. бошида насрий асарлар ҳам ёзила бошлади (Матсьенд-ранатҳа тўғрисида ривоят» ва б.). 1888 й. маърифатпарвар Мотирам Бҳатта Н.да биринчи ойнома — «Гуркҳа Бҳарат жи-ван»га асос солди. 20-а.да шоир Дх. Коирала биринчи бўлиб оддий инсон мав-зуига мурожаат қилди. Н. адабиёти ҳинд чҳаявадаси (романтизми) ва инглиз романтикаси таъсирида ривожланди. Г. Майнали, П. Шалишер, Б. Бҳикшу, К. Малла, Б. Тивари, М. Коирала, Б. П. Коирала, Готҳале ва б.нинг ўрта ва қуйи табақа аҳоли хаёти тасвирланган ҳико-ялари босилиб чиқди. Рудрараж Пан-дейнинг «Рупмати», «Севги», «Гуноҳини ювиш», Рамирасаднинг «Тақдир гар-диши» романларида маънавий камолотга етиш ғояси акс эттирилган. 30-й.ларда драматург Б. Сама ўз пьесалари («Мен», «Севгига бағишланган») да ёш болалар никоҳи ва хотин-қизлар хуқуқсизлигига қарши чиқди. 1951 й. Рана сулоласининг ағдарилиши Н. адабиётида ҳам ўз аксини топди. 50-й.лар шеъриятида барча ирқ ҳамда халқдар ўртасида тинчлик ва биродарлик ғоялари куйланди.
Невар тилидаги адабиёт 14-а. охиридан бошлаб ривожланди. 15-а.да тарихий воқеаномалар, афсона ва ривоятларга бой ваншаваллар яратилди. Невар тилига санскрит, форс ва араб тилидаги асарлар, «Минг бир кеча» ва б. таржима қилинди. Ёзувчи Ништҳананд Бажрачаря (1858—1935) диний асар — «Аъло донишмандлик»ни санскритчадан таржима қилди (1909) ва Будда хаётига оид «Чексиз уфклар» насрий асарини езди. 1925 й. асос солинган «Буддҳа дҳарма патрика» жур. невар адабиётининг ривожланишига туртки берди. 1951 й.га келиб, Рана сулоласи ағдарилгач, невар адабиёти кенг ривожланиш имкониятига эга бўлди. Чет элларга кетган кўпгина адиблар ватанга кайтди. 1951 й. «Невар тили жамия-ти» тузилди, у невар тилида асарлар нашр этди. Сударшан Срамарен, Сатя-моҳан Жўши, Ҳемлал Жўшилар тари-хий драмалар яратдилар. Ишварананда Шрестҳачаря «Кўзгу», «Совуқ қон» романларида шаҳар ўрта табақасининг оғир ҳаётини тасвирлади. Шоирлардан Д. Шрестха, К. Чандра, Кхвабилу ва б. ватанпарварлик руҳида шеърлар ёзди.
Меъморлиги ва тасвирий санъати. Қад. Н.да Катманду яқинида Бодхнатҳ ва Сваямбхунатҳ ибодатхоналари (иккови ҳам мил. ав. 3-а.га мансуб) катта тошлардан ярим гумбазли, минорали қилиб қурилган. 15—18-а.да барпо этилган ибодатхоналар ҳиндларнинг жимжимадор галереяли, гумбазли эҳромлари (Патандаги Кришна-Мандир, 15—17-а. лар)ни ҳам, хитойларнинг рангдор ёғоч ўймакорли пагода (Бҳак-тапурдаги «55 деразали сарой», 1697; Ньятапол эҳроми, 1700—08) ларини ҳам эслатади. 19-а. охиридан форс ва араб, 20-а. бошларида Европа неоклассик меъморлиги таъсири сезила бошлади. 1950 й.дан Катманду, Жанакпур ва б. шаҳарларда замонавий бинолар қурила бошлади.
Ўрта аср Н. ҳайкалтарошлиги Ҳиндистоннинг Гупталар сулоласи ҳукмронлиги давридаги санъати ва Гандҳа-ра санъати, рассомчилиги эса (11 — 14-а. лардаги қўлёзмалардаги миниатюралар) Шим.-Шарқий Ҳиндистон рассомчилиги б-н яқин. 16—17-а.лар санъати раджпут (Ҳиндистон), шунин-гдек, бобурийлар миниатюра мактаби б-н боғланган. 15— 18-а.ларда матога солинган расмлар (тибетча «танка» санами тоифасида) кенг тарқалди. 20-а. рассомчилиги «Бенгалия Уйгониш дав-ри» ҳамда Европа реалистик рассомчилиги таъсирида ривожланди.
Н.да қадимдан ёғоч ва суяк ўймакорлиги, бамбукдан сават тўқиш, кулолчилик, жун ва шойи газламалар, гиламлар тўқиш, олтин ва кумуш такинчоклар ясаш урф бўлган.
Театри ва мусиқаси. Қадимдан театрларда халқ томошалари — нритя (нач) лар кўрсатилган. Ҳар бир халқнинт рамзий маънодаги рақс томошалари бўлган: деви нритя, гҳату нритя (худолар ва афсонавий қахрамонлар ҳаёти) ва бара масе (никоҳ, ҳосил байрамлари ва б.). 15—18-а.лардаги халқ рақс томошалари 20-а.да ҳоз. шаклини олди. «Маҳакали», «Харисиддҳа», «Пачали», «Канкешвари», «Гҳантешвари» каби халқ томошалари тез-тез кўрсатилган. Бҳактапур ш.даги Суварна Малла са-ройида «Нав Дурга», «Маҳалакшми» ва б. томошалар қўйилган. 3 соат давом этган томошада актёр 8—10 ибора ай-тиб, хор жўрлигида шу сўзларнинг маъносини ўйин б-н очиб берган. Турли халқ томошалари таъсирида Н. мумтоз театр жанри — гитинатя (хореог-рафик спектакль) пайдо бўлди.
20-а. 40-й.ларида бир пардали драма ривожланди. Драматургиянинг ривожланишига карамай, доимий драматик театр бўлмаган, қаваскорлик труппалари томошпар кўрсатар эди. 1973 й. охирида мусиқали рақс ҳаваскорлар жамоаси мажозий гитинатя «Ҳимоя»ни қўйди. Унда худолар ва афсонавий қаҳрамонлар б-н бир қаторда замонавий қаҳрамонлар хам иштирок этади. 70-й.ларда бу жамоа профессионал труппага айлантирилди. Кейинли йилларда муал-лифлар воқеликни тасвирлай бошладилар. Н. радиоси хузуридаги ярим ҳаваскор театр жамоаси замонавий спектак-ллар кўрсатади. 1973 й.да профессионал мусиқа жамоаси ташкил этилди. Қироллик академияси ҳузурида мусикд, халқ рақс ва ашула бўлими бор. Замонавий композиторлар орасида Шива Шанкар, Ната Кажа ва б. машҳур.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.