Nepal tili

Nepal tili (nepali, nepaliy; eski nomlari — kxas-kura, gorkxali, parbatiya) — hind-yevropa tillari oilasining hind-oriy guruhiga mansub til. U Nepalning davlat tili bölib, Himolay hududida keng qöllanadi.

Nepal tili hind-yevropa tillari oilasining hind-oriy tarmoğiga kiradi. Rus tilidagi maqolaga köra, u pahari («toğli») kiçik guruhiga mansub; ingliz tilidagi maqolada u hind-oriy tillarining şimoliy zonasidagi şarqiy pahari guruhiga kiritiladi. Tuzilişi jihatidan hindiy bilan şarqiy hind-oriy tillari (masalan, bengal tili) oraliğida turadi. Rus tilidagi maqolada unda unlilar çöziqligining yöqolgani va grammatik jins kategoriyasining barham topgani qayd etilgan.

Nepal tilini tibet-birma tillariga mansub nevari tili bilan aralaştirmaslik kerak: nevari tili Katmandu vodiysining asl tili hisoblanadi.

Nepal tili asosan Nepalda, şuningdek Butan va Hindistonda tarqalgan. Hindistonda u Sikkim ştatida rasmiy maqomga ega; manbalarga köra, Ğarbiy Bengaliyadagi Darjiling hududida ham rasmiy maqomi bor. Ingliz tilidagi maqolada Myanmada ham nepal tilida gapiruvçilar borligi aytilgan.

Sözlaşuvçilar soni haqidagi ma'lumotlar turliça:

• özbek tilidagi maqolada — 10 mln dan ortiq kişi;
• rus tilidagi maqolada — 2011-yilgi röyxatga köra Nepalda 11 826 953 kişi, bu aholining 44,6 foizi;
• ingliz tilidagi maqolada — taxminan 19 mln ona tilida va yana 14 mln ikkinçi til sifatida sözlaşuvçi.

Nepalda boşqa tillar ham keng qöllanadi, jumladan nevari, tamang, şerpa, rai, limbu, magar va gurung tillari; Hindiston bilan çegaradagi terayda hindi va maytxili tillarida ham gaplaşiladi.

Nepal tili Devanagari yozuvida yoziladi. Ingliz tilidagi maqolaga köra, bu yozuv Nepal Konstitutsiyasida rasmiy yozuv sifatida belgilangan. Rus tilidagi maqolada qadimda bhujimol deb atalgan öz yozuv tizimi işlatilgani aytilgan.

Ingliz tilidagi maqolaga köra, til 10–14-asrlarda hozirgi ğarbiy Nepal hududidagi Xasa qirolligi davrida apabhramşa şevalaridan şakllana boşlagan va dastlab «kxas kura» deb atalgan. Bugungi şakli taxminan 500 yil avval xas xalqining bir tarmoği şarqqa köçib, Karnali va Gandaki havzalariga joylaşgani bilan boğlanadi. Gorxa qirolligi davrida (16-asr) til institutsionalizatsiya qilina boşladi, birlaştirilgan Nepal saroyida esa 18-asrda davlat tiliga aylandi.

«Nepali» atamasi, ingliz tilidagi maqolaga köra, 1933-yilda hukumat tomonidan rasman qabul qilingan. Rus tilidagi maqolada nom poytaxt Katmanduga köçirilgaç berilgani aytilgan.

Yozma yodgorliklar sanasi manbalarda turliça: rus tilidagi maqolada birinçi yozma yodgorlik 1337-yilga oid, ingliz tilidagi maqolada esa Dallu (Dailekh tumani) yozuvi taxminan 981-yilga oid deb hisoblanadi.

Hozirgi adabiyot 19-asrdan rivojlana boşlagan. Taxminan 1830-yilda şoirlar Ramayana va Bxagavata-purana mavzularida yozgan, söng Bxanubxakta Açarya Ramayanani nepal tiliga tarjima qilgan.

Oğzaki tilga qöşni tibet-birma tillari, xususan nevari tili sezilarli ta'sir körsatgan. Luğat asosini sanskritga borib taqaladigan sözlar taşkil etadi. Rus tilidagi maqolaga köra, ot ikki jinsga (erkak va ayol) bölinadi, fe'lda 5 mayl bor, qöşma gaplarda ergaş gap boş gapdan oldin keladi. Unlilar 11 ta (5 tasi burun unlisi), diftonglar 10 ta, undoşlar 27 ta deb körsatilgan.

Dialektlar özbek tilidagi maqolada markaziy (Katmandu vodiysi), ğarbiy, şarqiy va toğ etaklari lahjalariga bölinadi. Adabiy til Katmandu şevasi asosida şakllanmoqda, şu sababli yozma nutqda oğzaki til unsurlari köp uçraydi.