Qaşqar

Qaşqar (xitoyça Kaşi, uyğurça Qeşqer) — Xitoy ğarbidagi, Şinjon-Uyğur muxtor rayoni janubida joylaşgan şahar. U qadimdan Buyuk ipak yölidagi çorraha va yirik savdo markazi bölgan.

Şahar haqidagi dastlabki yozma ma'lumotlar miloddan avvalgi 2–1-asrlarga oid Xitoy manbalarida uçraydi. Ularda şahar Suli (Şule) nomi bilan atalgan. Özbekça manbaga köra, u 1500 oilali xonlikning poytaxti bölgan. Rus va ingliz manbalari «Han kitobi»ga tayanib 1510 xonadon va 18 647 aholi (2000 jangçi) haqida yozadi. Keyingi asrlarda şahar hunlar, kuşonlar, eftaliylar, Turk xoqonligi va Uyğur xoqonligi tarkibiga kirgan. 635-yildan Tan imperiyasi bilan diplomatik aloqalar örnatilgan, 676—678-yillarda esa şahar qisqa muddat Tibet imperiyasi qölida bölgan.

10–12-asrlarda Qaşqar qoraxoniylar xoqonligi poytaxti böldi. Bu davrda Mahmud Qoşğariy va Yusuf Xos Hojib kabi olimlar faoliyat yuritgan. Möğullar davrida şahar madaniy markaz sifatida saqlanib qoldi. 1273-yilda Marko Polo şaharda bölib, nasroniy-nestorian çerkovlari borligini qayd etgan. 14-asr oxirida Temur hujumi voha farovonligiga zarba berdi, şundan keyin aholining islomlaşuvi kuçaygan. Abu Bakr davrida (1480—1514) Tumin va Qizilsuv daryolari oraliğida yangi şahar qurilgan. 1755-yilda Qaşqar Sin imperiyasi hukmronligi ostiga ötdi. 1862-yilda Yoqubbek şaharni öz davlatining poytaxti qildi. 1933—1934-yillarda Qaşqar xalqaro miqyosda tan olinmagan Şarqiy Turkiston Islom Respublikasining poytaxti bölgan. 1952-yil oktyabrda Qaşqar şahar uyezdi taşkil etildi.

Qaşqar Tarim botiqligining ğarbiy çekkasida, Tyan-Şan va Kunlun tarmoqlari tutaşgan, Pomir etagidagi lyoss vohasida joylaşgan. Şarqda çöl, ğarbda baland toğlar bor. Iqlimi juda quruq, yillik yoğin 100 mm dan oşmaydi. Özbekça manba şahar Qizilsuv daryosi sohilida joylaşganini yozadi, rus manbasida suv Qaşqar daryosi va quduqlardan olinişi aytilgan. Şaharning ma'muriy hududi 555 km², şahar qismi esa 15 km² ni taşkil etadi. Şahar Qirğiziston va Tojikiston çegarasiga yaqin. U köhna va yangi qismlarga bölinadi.

Özbekça manbada aholisi 400 ming kişidan ziyod (2005), ingliz manbasida 711 300 kişi (2019) deb berilgan. Qaşqar viloyatida 2010-yilda taxminan 4 million kişi yaşagan. Şahar uyezdi 6 köça qömitasi, 2 posyolka va 9 volostga bölinadi.

Şaharda qörğoşin, rux va volfram rudalari hamda qimmatbaho toşlar qazib olinadi. Qişloq xöjaligi maşinalari, kimyoviy mahsulotlar, teri va töqimaçilik mahsulotlari, zargarlik buyumlari, gilamlar, quriliş materiallari, musiqa asboblari va piçoqlar işlab çiqariladi. Unumdor yerlarda guruç, paxta va mevalar yetiştiriladi, Qaşqar gilamlari keng talabga ega. 1979-yilda qurilgan «Osiyo bozori» xalqaro savdoda muhim örin tutadi. Şahar 1999-yil dekabrdan Lanchjou—Şinjon temir yöliga ulangan, 2010-yilda Xotanga 488 km li şoxobça işga tuşgan. Qoraqurum şossesi Qaşqarni Islomobod bilan boğlaydi. 2010-yilda Qaşqarga maxsus iqtisodiy zona maqomi berilgan. 2023-yil noyabrda Şinjon erkin savdo zonasining Qaşqar bölimi oçilgan. Har yili Markaziy va Janubiy Osiyo davlatlariga möljallangan savdo yarmarkasi ötkaziladi.

Qaşqar uyğur madaniyatining markazi hisoblanadi. Şaharda Yusuf Xos Hojib maqbarasi, Ofoqxöja maqbarasi va madrasasi, Hayitgoh (Namozgoh) Jome masjidi bor. Rus manbasida Id Kah masjidi Xitoydagi eng katta masjid deb ta'riflanadi (8-asrda asos solingan, 1442-yilda qayta qurilgan). Şahar maydonida Mao Zedongning qariyb 40 m li haykali örnatilgan. Şahar yaqinida Mahmud Qoşğariy va Sotuq Buğroxon maqbaralari joylaşgan. Şimolda, 18 km narida Beşkerem daryosi böyidagi uçta ğorda 70 dan ortiq haykal va devoriy rasmlar saqlangan; ular budda dini markazlaridan biri bölganidan dalolat beradi.