Qaşqar

Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 105–106-b. — ziyouz.com

Qaşqar QAŞQAR, Qoşğar (Xitoy manbalarida Kaşi, Kaşiger) — XXRning ğarbiy qismidagi şahar. SinszyanUyğur muxtor r-ni (Şarqiy Turkiston)da, Tarim vohasining şim.ğarbida Qizilsuv daryosi sohilida joylaşgan. Mazkur toponim «qoş toşi (nefrit) koni» degan ma'noni anglatadi. Aholisi 400 ming kişidan ziyod (2005).

Q qadimdan Buyuk ipak yölidagi çorraha va yirik savdo markazi bölib kelgan. Movarounnahr, Xitoy, Hindiston kabi mamlakatlarga qatnovçi karvonlar Q. orqali ötgan. Q. köhna va yangi şahar qismlariga bölinadi. Me'moriy obidalari va turar joy binolari Toşkentning eski va yangi qismlariga öxşaş.

Şahar töğrisidagi dastlabki yozma ma'lumot mil. av. 2—1-asrlarga oid Xitoy manbalarida Suli (Suvlik, Sulek) nomi bilan uçraydi va öşa davrlarda 1500 oilaga ega xonlik poytaxti bölgan (bu davlat 7-asrning örtalarigaça mavjud edi). «Suli» atamasi Q. çekkasidagi bir tumanning nomi sifatida hozirgaça saqlanib qolgan. Q. keyinroq hunlar, kuşonlar, eftalitlar davlatlari, Turk xoqonligi (5—7-asrlar), Uyğur xoqonligi (7—9-asrlar) tarkibiga kirgan. 10—12-asrlarda Q. qoraxoniylar xoqonligi poytaxti böldi. Şu davrda şahar madaniy jihatdan yuksaldi. Q.da yirik olimlar, jumladan, Maxmud Koşğariy, Yusuf Xos Hojib va boşqalar faoliyat körsatdi. Möğullar davrida ham Q yirik madaniy markaz sifatida saqlandi. Möğul noibi Mas'ud Yalavoç davrida yirik kutubxonaga ega bölgan madrasa qurilgan. Keyinroq Q.ni duğlot amirlari boşqardi. Abu Bakr davrida (1480—1514) Tumin va Qizilsuv daryolari oraliğida yangi Q. şahri qurildi. Yorkend xonligi (1465— 1759) va junğorlar hukmronligi davrida poytaxt Q.dan Yorkend şahriga köçirilgandan keyin ham Q.ning mavqei Şarqiy Turkistondagi eng yirik savdo va islom dini markazi sifatida saqdandi. Q.da Mahdumi A'zam (1461 — 1541) va uning qoraxoniylar avlodidan bölgan xotini Bibiça Qoşğariydan tuğilgan öğli Isoq Vali va uning avlodlari, jumladan, Ofoqxöja yaşadi. 1755—1759 yillarda Xitoyda taşkil topgan mançjurlar xoqonligi (Sin) Şarqiy Turkistonni istilo qilganidan söng Q mazkur ölkadagi ikkinçi darajali ma'muriy markaz bölib qoldi.

Q.da qörğoşinrux va volfram rudalari, qimmatbaho toşlar qazib olinadi. Q.x. maşinalari, ximikatlar, teriga işlov beriş, töqimaçilik mahsulotlari, zargarlik va misgarlik buyumlari, gilamlar, quriliş materiallari, musiqa asboblari, piçoqlar işlab çiqariladi. Q. qadimdan hunarmandçilik buyumlari bilan maşhur. Q temir yöl orqali XXRning barça yirik şaharlari bilan boğlangan. Şaharda 1979 yilda qurilgan «Osiyo bozori» xalqaro savdoda muhim örin tutmoqda. Ayni zamonda Q. yirik xalqaro turistik şaharga aylantirilgan. Şaharda YusufXos Hojib maqbarasi, Ofoqxöja maqbarasi va madrasasi, Hayitgoh (Namozgoh) Jome masjidi va madrasasi mavjud. Şahar maydoniga Mao Szedunning balandligi qariyb 40 m li haykali örnatilgan. Şahar yaqinida Mahmud Koşğariy va Sotuq Buğroxon maqbaralari mavjud. Q.dan 18 km şim.da Beşkerem daryosining jan. sohilidagi tepalikda 3 ta ğor bor. Ğorda saqlanib qolgan 70 dan ortiq haykal va devoriy rasmlar Q. bundan ikki ming yil muqaddam budda dini markazlaridan biri bölganligidan dalolat beradi.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ҚАШҚАР, Қошғар (Хитой манбаларида Каши, Кашигэр) — ХХРнинг ғарбий қисмидаги шаҳар. СиньцзянУйғур мухтор р-ни (Шарқий Туркистон)да, Тарим воҳасининг шим.ғарбида Қизилсув дарёси соҳилида жойлашган. Мазкур топоним «қош тоши (нефрит) кони» деган маънони англатади. Аҳолиси 400 минг кишидан зиёд (2005).

Қ қадимдан Буюк ипак йўлидаги чорраҳа ва йирик савдо маркази бўлиб келган. Мовароуннаҳр, Хитой, Ҳиндистон каби мамлакатларга қатновчи карвонлар Қ. орқали ўтган. Қ. кўҳна ва янги шаҳар қисмларига бўлинади. Меъморий обидалари ва турар жой бинолари Тошкентнинг эски ва янги қисмларига ўхшаш.

Шаҳар тўғрисидаги дастлабки ёзма маълумот мил. ав. 2—1-асрларга оид Хитой манбаларида Сули (Сувлик, Сулек) номи билан учрайди ва ўша даврларда 1500 оилага эга хонлик пойтахти бўлган (бу давлат 7-асрнинг ўрталаригача мавжуд эди). «Сули» атамаси Қ. чеккасидаги бир туманнинг номи сифатида ҳозиргача сақланиб қолган. Қ. кейинроқ ҳунлар, кушонлар, эфталитлар давлатлари, Турк хоқонлиги (5—7-асрлар), Уйғур хоқонлиги (7—9-асрлар) таркибига кирган. 10—12-асрларда Қ. қорахонийлар хоқонлиги пойтахти бўлди. Шу даврда шаҳар маданий жиҳатдан юксалди. Қ.да йирик олимлар, жумладан, Махмуд Кошғарий, Юсуф Хос Ҳожиб ва бошқалар фаолият кўрсатди. Мўғуллар даврида ҳам Қ йирик маданий марказ сифатида сақланди. Мўғул ноиби Масъуд Ялавоч даврида йирик кутубхонага эга бўлган мадраса қурилган. Кейинроқ Қ.ни дуғлот амирлари бошқарди. Абу Бакр даврида (1480—1514) Тумин ва Қизилсув дарёлари оралиғида янги Қ. шаҳри қурилди. Ёркенд хонлиги (1465— 1759) ва жунғорлар ҳукмронлиги даврида пойтахт Қ.дан Ёркенд шаҳрига кўчирилгандан кейин ҳам Қ.нинг мавқеи Шарқий Туркистондаги энг йирик савдо ва ислом дини маркази сифатида сақданди. Қ.да Маҳдуми Аъзам (1461 — 1541) ва унинг қорахонийлар авлодидан бўлган хотини Бибича Қошғарийдан туғилган ўғли Исоқ Вали ва унинг авлодлари, жумладан, Офоқхўжа яшади. 1755—1759 йилларда Хитойда ташкил топган манчжурлар хоқонлиги (Цин) Шарқий Туркистонни истило қилганидан сўнг Қ мазкур ўлкадаги иккинчи даражали маъмурий марказ бўлиб қолди.

Қ.да қўрғошинрух ва вольфрам рудалари, қимматбаҳо тошлар қазиб олинади. Қ.х. машиналари, химикатлар, терига ишлов бериш, тўқимачилик маҳсулотлари, заргарлик ва мисгарлик буюмлари, гиламлар, қурилиш материаллари, мусиқа асбоблари, пичоқлар ишлаб чиқарилади. Қ. қадимдан ҳунармандчилик буюмлари билан машҳур. Қ темир йўл орқали ХХРнинг барча йирик шаҳарлари билан боғланган. Шаҳарда 1979 йилда қурилган «Осиё бозори» халқаро савдода муҳим ўрин тутмоқда. Айни замонда Қ. йирик халқаро туристик шаҳарга айлантирилган. Шаҳарда ЮсуфХос Ҳожиб мақбараси, Офоқхўжа мақбараси ва мадрасаси, Ҳайитгоҳ (Намозгоҳ) Жоме масжиди ва мадрасаси мавжуд. Шаҳар майдонига Мао Цзэдуннинг баландлиги қарийб 40 м ли ҳайкали ўрнатилган. Шаҳар яқинида Маҳмуд Кошғарий ва Сотуқ Буғрохон мақбаралари мавжуд. Қ.дан 18 км шим.да Бешкерем дарёсининг жан. соҳилидаги тепаликда 3 та ғор бор. Ғорда сақланиб қолган 70 дан ортиқ ҳайкал ва деворий расмлар Қ. бундан икки минг йил муқаддам будда дини марказларидан бири бўлганлигидан далолат беради.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.