Möğuliston

Möğuliston (Mongoliya) — Şarqiy Osiyoda joylaşgan davlat. Şimolda Rossiya, janubda Xitoy bilan çegaradoş, dengizga çiqiş yöli yöq. Poytaxti va eng yirik şahri — Ulan-Bator.

Möğuliston hududida qadimdan köçmançi qabilalar yaşagan va ular vaqti-vaqti bilan yirik ittifoqlar tuzgan. Ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, ulardan birinçisi miloddan avvalgi 209-yilda Modu şanyu tomonidan tuzilgan Xunnu ittifoqi bölgan. Keyinçalik Syanbi, Jujan, Turk, Uyğur va Qirğiz xoqonliklari, söng Kidonlar hukmronlik qilgan.

1206-yilda qurultoyda Temuçin Çingizxon deb e'lon qilindi. Çingizxon va vorislarining yurişlari natijasida Möğullar davlati taşkil topdi. U Şimoliy Xitoy, Örta Osiyo, Eron va Rossiyaning bir qismini öz içiga olgan. 1368-yilda Xitoyda Yuan sulolasi ağdarilgaç, möğul xonlari öz yurtiga qaytdi (Şimoliy Yuan). 15–16-asrlarda Esonxon va Dayanxon birlaşgan davlatni tiklaşga harakat qildi. Dayanxon vafotidan keyin mamlakat Janubiy va Şimoliy Möğulistonga bölinib ketdi.

Tibet buddizmi 1578-yilda rasman qabul qilingan (rus va ingliz Vikipediyasi). Özbekça Vikipediyada esa lamaizm 16-asr oxirida yoyilgani va 17-asr boşida davlat diniga aylangani aytiladi. 1634-yilda manjurlar Janubiy Möğulistonni bosib oldi, 1688-yilda Şarqiy Möğuliston Sin sulolasi hokimiyatini tan oldi. Oyrot xonligi 1758-yilda tugatildi.

1911-yil noyabrda Urga (hozirgi Ulan-Bator)da mustaqil davlat tuzilgani e'lon qilindi. 1915-yilgi Kyaxta konferensiyasi qarori bilan mamlakat maqomi Xitoy suvereniteti ostidagi muxtoriyat bilan çeklandi. 1919-yilda Xitoy qöşin kiritdi. 1921-yil iyulda mustaqillik yana e'lon qilindi. 1924-yil 26-noyabrda Mongoliya Xalq Respublikasi tuzildi. 1990-yillar boşidan bozor iqtisodiyotiga va köp partiyali tizimga ötila boşlandi. 1992-yilgi konstitutsiya kuçga kirgaç, mamlakat Mongoliya deb atala boşladi. Möğuliston 1961-yildan BMT a'zosi, Özbekiston bilan diplomatik munosabatlar 1992-yil 25-yanvarda örnatilgan. Milliy bayrami — 11-iyul (Xalq inqilobi kuni, 1921).

Maydoni — taxminan 1,56 mln km². Hududning katta qismi dengiz sathidan 900–1500 m balandlikdagi platodan iborat. Eng baland tizma — Mongoliya Oltoyi (4362 m gaça), şuningdek Gobi Oltoyi, Xangay va Xentey tizmalari bor. Janub, janubi-ğarb va janubi-şarqni Gobi çöli egallaydi.

Iqlimi keskin kontinental: qişi sovuq va kam qorli, yozi iliq. Yirik daryolari — Selenga, Kerulen, Onon, Kobdo. Yirik köllari — Ubsu-Nur, Xirgis-Nur, Xubsugul, Xara-Us-Nur. Hududning taxminan 10 foizini örmon egallaydi. Yovvoyi tuya, yovvoyi ot va gobi ayiği faqat şu mamlakatda uçraydi. Ma'muriy jihatdan mamlakat 18 aymoqqa bölinadi; Ulan-Bator, Darxan va Erdenet mustaqil ma'muriy birliklardir.

Özbekça Vikipediyaga köra Mongoliya — parlamentli respublika, rus Vikipediyasida esa aralaş respublika deb ta'riflanadi. Amaldagi konstitutsiya 1992-yil 13-yanvarda qabul qilingan. Davlat boşliği — prezident, u 4 yil muddatga saylanadi. Qonun çiqaruvçi hokimiyatni Buyuk davlat xurali amalga oşiradi, ijroiya hokimiyatni hukumat boşqaradi.

Mongoliya — agrar-industrial mamlakat. Özbekça Vikipediyada yalpi içki mahsulotda sanoat uluşi 34 foiz, qişloq xöjaligi uluşi 16 foiz deb körsatilgan. Çorvaçilikda qöyçilik yetakçi; bundan taşqari qoramol, eçki, tuya va yilqi boqiladi. Dehqonçilikda buğdoy, kartoşka va sabzavot yetiştiriladi. Yer ostida 30 dan ortiq turdagi foydali qazilmaning 500 dan ziyod koni aniqlangan: toşkömir, uran, oltin, mis, molibden, flyuorit va boşqalar. Eksportda çorvaçilik, konçilik, yengil va oziq-ovqat sanoati mahsulotlari muhim örin tutadi. Pul birligi — töğrik.

Rasmiy til — mongol tili. Aholining aksariyati mongollar; şimolda buryatlar, ğarbda qozoqlar va tuvalar yaşaydi. Aholining taxminan 30 foizi köçmançi yoki yarim köçmançi; ot bilan boğliq madaniyat saqlanib qolgan. Ingliz Vikipediyasiga köra mahayana buddizmi eng yirik diniy e'tiqod (51,7 foiz). Xalq oğzaki ijodida qöşiq, doston, ertak, afsona, topişmoq va maqollar köp. 2000-yilda 660 umumiy ta'lim maktabida 381 ming bola öqigan, Ulan-Batorda Fanlar akademiyasi faoliyat yuritadi. Mongol radiosi 1934-yilda, telekörsatuvi 1967-yilda taşkil etilgan.