Xovd viloyati

Khovd (ilgari Kobdo aymoqi) — Möğulistondagi 21 aymoqdan biri, mamlakat ğarbida joylaşgan. Ma'muriy markazi ham Khovd deb ataladi va aymoq nomini Khovd daryosidan olgan.

Aymoq 1931-yilda taşkil etilgan. Khovd şahri Möğulistondagi eng qadimgi şahar hisoblanadi. Uning tarixi 1685-yilga borib taqaladi: junğar Galdan-Boşogtu-xon mançjurlar hujumiga qarşi turiş uçun şu yerda öz qarorgohini barpo etgan. 1762-yildan Khovd daryosi böyida haqiqiy şahar paydo bölgan.

Aymoq Möğul Oltoyi, Katta köllar botiği va Gobi Oltoyining katta qismida joylaşgan. Ğarbda Xitoyning Şinjon-Uyğur avtonom rayoni, şimoli-ğarbda Bayan-Ulgiy, şimolda Uvs, şarqda va şimoli-şarqda Zavxan hamda Gobi-Oltoy aymoqlari bilan çegaradoş. Ulaanbaatardan taxminan 1580 km uzoqlikda. Eng baland nuqtasi — Munxayrxan toğidagi Tavan Xumst çöqqisi (4204 m), eng past nuqtasi — Junğariya Gobisi vohasidagi Bot Tsonjiin gobi (1126 m).

Iqlimi keskin kontinental va quruq: yozda harorat 40 °C gaça kötariladi, qişda −30 °C gaça tuşadi. Yillik yoğin miqdori Arizona ştatining Feniks şahridagi bilan taxminan bir xil.

Asosiy daryolari: Khovd, Bulgan, Buyant, Bodonç, Tsenxer va boşqalar. Eng yirigi — Khovd daryosi (uzunligi 516 km), u Khar-Us köliga quyiladi. Khar-Us, Dorgon va Khar köllari hamda ularga tutaş hududlar 1997-yilda alohida muhofaza etiladigan hududlar qatoriga kiritilgan. Aymoqda 330 dan ortiq umurtqali hayvon turi, jumladan 90 tur sutemizuvçi va 220 tur quş yaşaydi.

2004-yil ma'lumotiga köra aholisi 91,8 ming kişi. Manbalarda aymoqda yaşovçi millat va elatlar soni har xil körsatilgan: rus tilidagi manbada 19 dan ortiq, ingliz tilidagi manbada 17 dan ortiq. Aholining 25,6 foizini xalxa-möğullar, 24 foizini zaxçinlar, 10,1 foizini qozoqlar, 9,1 foizini torğutlar, 7,5 foizini ölatlar, 7,1 foizini uryanxaylar, 4,7 foizini myangatlar, 4,6 foizini derbetlar taşkil etadi. Aholining taxminan 10–15 foizi islom dinida (asosan qozoqlar va oz sonli uyğurlar).

Aholi ösişi 1991-yilda töxtagan; 1992–2004-yillarda aymoqdan taxminan 20 ming kişi köçib ketgan, şu sababli aholi soni 87–92 ming oraliğida qolgan.

Aymoq 17 somon va 91 bagga bölingan. Khovd şahri geografik jihatdan Buyant somonida joylaşgan, biroq mustaqil Jargalant somoni sifatida boşqariladi. Khovd somonining markazi ham Khovd deb atalgani çalkaşlikka sabab böladi.

Asosiy tarmoq — çorvaçilik. Khovd şahri atrofi Möğulistonda tarvuzi bilan maşhur. Aymoqda oziq-ovqat kombinati, jun va teri dastlabki işlaş korxonasi, kigiz işlab çiqariş korxonasi va sement zavodi (yiliga 10–15 ming tonna) faoliyat yuritadi. 1995-yil dekabrida Sibir energiya tizimidan ğarbiy Möğuliston tarmoğiga elektr energiyasi yetkazib beriş boşlangan; keyinroq quvvati 12 MVt bölgan Durgun GES-1 qurilgan. Yirik gidroelektr loyihasi ğarbdagi uç aymoqni elektr bilan ta'minlaşi kutilgan. 2018-yilda aymoq Möğuliston yalpi içki mahsulotining 1,21 foizini bergan. Turizm va sport ovi ham muhim; Khovd aeroporti Ulaanbaatar, Moron va Bulgan bilan muntazam qatnovni ta'minlaydi.

Aymoq markazida drama teatri, Markaziy kutubxona va ölkaşunoslik muzeyi bor. Khovd şahrida 1912-yilda möğullar bosib olgan va vayron qilgan xitoy qal'asi «Sangiin xerem» devorlarining xarobalari saqlanib qolgan. Manxan somonida «Ulan tolgoy bichgees» qoyatoş bitiklari, Uyenç somonida Yamaan-Us darasidagi qoyatoş rasmlari, Most somonida Bodonç-gol vodiysidagi qörğonlar va buğu toşlari majmuasi joylaşgan.