Galdan
SaqlaşBoşqa nomlari: Galdan-Boşoqtuxon · Galdan Boşugtu Khan
Öqiş: 2 daqiqa
Galdan, Galdan-Boşoqtuxon (Boşoğtu-xon) — Oyrat (Junğor) xonligi hukmdori. Manbalarda tuğilgan yili 1644 yoki 1645, vafoti esa 1697-yil deb körsatiladi.
Kelib çiqişi va ilk yillari
13Özbekça Vikipediya (ÖzME asosida) Galdanni Botur Xuntoyjining öğli deb ataydi. Rus va ingliz Vikipediyasiga köra, u Junğor xonligi asosçisi Erdeni Batur (Botur-xuntayji)ning öğli, Senggening ukasi edi. Rus manbasida u otasining oltinçi öğli, ingliz manbasida törtinçi öğli deyilgan; bu ma'lumotlar bir-biriga mos kelmaydi.
Plyonka yetti yoşida Galdan Tibetga öqişga yuborilgan va Taşilxunpo monastirida ta'lim olgan. Rus manbasiga köra, u 12 yil öqigan, ingliz manbasida 20 yil öqigani aytiladi. Akasi Senge 1670 yoki 1671-yilda öldirilgaç, Galdan ruhoniylik darajasidan voz keçib, Junğoriyaga qaytgan.
Hokimiyat tepasiga kelişi
13ÖzME ma'lumotiga köra, Galdan 1670-yildan, rus Vikipediyasiga köra 1671-yildan hukmdor bölgan. U aka-ukalari bilan, söngra Xoşut rahbari Oçirtu-Setsen-xon bilan kuraşgan. Rus manbasida Oçirtu 1676-yil dekabrida asirga olingani aytiladi, ingliz manbasida esa 1678-yilda Kökkölga qoçişga majbur etilgani yoziladi. Beşinçi Dalay-lama unga «Boşoğtu-xon» unvonini bergan: rus manbasiga köra 1678-yil 30-iyunda, ingliz manbasiga köra bir yil keyin, yana bir versiyaga köra 1679-yilda Şarqiy Turkiston zabt etilgaç.
Şarqiy Turkiston va Örta Osiyodagi yurişlari
13ÖzME ma'lumotiga köra, Galdan 17-asrning 70–80-yillarida Şarqiy Turkistondagi xonliklarni öziga tobe etgan. Rus manbasida 1679–1685-yillarda Şarqiy Turkistonga tört yuriş qilgani va Qaşqar hamda Yorkandni böysundirgani aytiladi. Ikkala xorijiy manba ham Afoq Xöjani Qaşqarda öz homiysi sifatida örnatganini bildiradi. Şuningdek, Tavka-xon qozoqlariga zarba berilgani va Yettisuv egallangani, Farğona vodiysiga yurişlar qilingani yoziladi. Rus manbasida Andijon, Buxoro va Samarqand 1686-yilda egallangani qayd etilgan; ingliz manbasida esa 1687-yilda Turkiston şahri qamal qilingani, ammo olinmagani aytiladi.
Xalxa bilan uruş
13ÖzME ma'lumotiga köra, Galdan 1688-yilda Xalxa (Şimoliy Möğuliston) hokimlari bilan uruşda ğalaba qozongan. Rus manbasiga köra, u Tuşetu-xon Çixundorjning qöşinini yengib, Erdeni-Dzu monastiri yaqinigaça borgan. Ingliz manbasida Rossiya bilan ittifoq va Xalxaga qarşi qöşma harakatlar tilga olinadi. Galdan Xalxada jang qilayotganda jiyani Tsevan-Rabdan Junğoriyada taxtni egallagan.
Qing imperiyasi bilan uruş va vafoti
131690-yildan Galdan Manjur imperatori Kansiga qarşi uruş olib bordi. Rus manbasiga köra, 1690-yil avgustda Ulan-Butun yonidagi jangda ham u çekingan. 1696-yilda Terelj yaqinida Galdan qöşini mağlub böldi, xotini Anu-xotun halok böldi. Kansi qöşinidan yengilgaç, Galdan zahar içgan (ÖzME). Vafot sanasi va sababi haqida manbalar turliça: rus manbasida 1697-yil 3-mayda kasallikdan vafot etgani, boşqa versiyada zahar içgani aytiladi; ingliz manbasida 1697-yil 4-aprelda zahar içib özini öldirgani yoziladi. Uning örnini Tsevan-Rabdan egalladi.
Xotirasi
13Möğulistonda Galdan-Boşoğtuga uçta haykal örnatilgan: Xovd şahrida hamda Ulziyt va Tariolan somonlarida. Möğul «The Hu» guruhining «Black Thunder» qöşiği matni u haqidagi şe'rga asoslangan.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Galdan // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/1236 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAGaldan. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/1236
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/1236
Zamondoşlari
Manbalar
1 ta manba- 1Wikidata: Q1395045wikidata.org · 4 ta fakt manbasi
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.