Mirzo Abdulqodir Bedil

Mirzo Abdulqodir Bedil (Bedil — taxallusi; 1644, Azimobod — 1721, Dehli) — fors tilida ijod qilgan hind-musulmon şoiri va mutafakkiri, fors şe'riyatidagi «hind uslubi» (sabki hindiy)ning sönggi davridagi eng yirik vakili. ÖzME'ga köra, u Bengaliyadagi Azimobod şahrida harbiy xizmatçi oilasida tuğilgan. Inglizça Vikipediya Azimobodni hozirgi Patna şahri deb körsatadi va şoirning hayot yillarini 1642—1720 deb beradi; manbalarda sanalar farqlanadi.12

ÖzME'ga köra, Bedilning ota-bobolari Keş (Şahrisabz) dan bölib, turkiy barlos uruğiga mansub bölgan. Inglizça Vikipediya ham uning otasi Mirzo Abdulxoliqni barlos qabilasidan çiqqan sobiq askar deb ataydi; Rusça Vikipediyaga köra, otasi u törtyarim yoşligida vafot etgan va dastlabki ta'limni onasi va amakisi Mirzo Qalandar bergan. Bedil yoşligidan turli ilmlarga qiziqqan, Şayx Kamol, Şoh Fozil, Mirzo Abdulqosim kabi ustozlardan saboq olgan. U Hindiston böylab köp sayohat qilgan, 1685-yildan umrining oxirigaça Dehlida yaşagan.

ÖzME'ga köra, Bedil arab, fors, hind va urdu tillarini mukammal bilgan, Şarq adabiyoti, tasavvuf va yunon falsafasini, ayniqsa Aristotel ta'limotini çuqur örgangan. U taxminan 10 yoşidan şe'r yoza boşlagan, 20 yoşida esa şe'rlarini saralab devon tuzişga kirişgan.

Bedil murakkab ijtimoiy-siyosiy davrda yaşagan. ÖzME'ga köra, u hindular va musulmonlarning tinç-totuv yaşaşini, yurt obodligi va xalq farovonligini orzu qilgan, inson erkinligi va tafakkuri haqida falsafiy fikrlar bildirgan. Uning qaraşlari Tasavvuf ta'sirida, xususan vahdat ul-vujud ta'limoti asosida şakllangan: olam Allohning közgusi, inson qalbi esa bu közguning markazi; qalb qança sayqal topsa, Alloh nurini şunça tiniq aks ettiradi. Inglizça Vikipediyaga köra, Bedil öz zamondoşlariga qaraganda ança bağrikeng bölgan, tayyor aqidalardan köra erkin fikrni afzal bilgan, oddiy xalq tarafini olib, buzilgan ruhoniylarni tanqid qilgan.

ÖzME'ga köra, Bedil 120 ming misradan ortiq şe'r va köplab nasriy asarlar yozgan; ğazal, ruboiy, qasida, qit'a va tarji'bandlarining özi 75 ming misrani taşkil etadi. Inglizça Vikipediya uning 16 ta şe'riy kitobida 147 mingga yaqin bayt borligini qayd etadi.

Yirik asarlaridan biri — «Çor unsur» («Tört unsur», 1703) nasrda yozilgan, orasida şe'rlar ham bor. Unda muallif öz hayoti haqida hikoya qiladi, havo, suv, yer va olov, ösimlik, hayvon va insonning paydo bölişi, ruh va modda haqida mulohaza yuritadi. «Irfon» («Bilim», 1711—1712) dostonida falsafa, tarix, tabiatşunoslik va ilohiyotga oid masalalar körib çiqilgan; ÖzME'ga köra, şoir bu yerda tabiat hodisalarini tabiatning özini örganiş orqali tuşuntiriş kerakligini ta'kidlaydi, hind falsafasidagi tanosux (ruhning köçişi) ğoyasini tanqid qiladi. «Irfon» tarkibiga kirgan «Komde va Mudan» dostonida döstlik, sevgi, vafo va adolat kuylanadi, «Nukot» («Nozik fikrlar»)da esa şoir öz qaraşlarini yakunlab beradi. Boşqa asarlari qatorida «Tilsimi hayrat» (1669), «Muhiti a'zam» («Buyuk ummon», 1681), «Turi ma'rifat» («Ma'rifat toği», 1687) dostonlari, «Ğazaliyot» va «Ruboiyot» bor. Asarlarining katta qismi 1882-yilda Bombayda naşr etilgan 16 jildli «Kulliyot»ga kirgan.

ÖzME'ga köra, Bedil asarlari ayniqsa 19-asrdan Örta Osiyoda keng tarqalgan. Falsafiy mazmunga boyligi uçun u Turkistonda «Abulma'oniy» («Ma'nolar otasi») deb uluğlangan, uning kitoblarini öqib, şarhlab beruvçilar «bedilxonlar» deb atalgan. «Çor unsur»da Jayxun (Amudaryo), Turkiston va Samarqanddan Hindistonga kelgan qarindoşlari haqida ma'lumotlar uçraydi. Furqat, Muqimiy, Avaz Ötar, Ahmad Doniş, Xislat kabi şoir va mutafakkirlar uning ğoyalaridan ilhomlangan. Özbekistonda Bedil ijodini Ğafur Ğulom, Ibrohim Möminov va boşqa olimlar tadqiq etgan.

Inglizça Vikipediyaga köra, Bedil merosi bugun Afğoniston, Tojikiston, Pokiston va Hindistonda yuqori qadrlanadi; Mirzo Ğolib va Muhammad Iqbol unga ergaşgan. Eronda u 1980-yillardan yana qiziqiş uyğotgan. Afğonistonda Bedil şe'riyatini örganuvçi alohida maktab — «bedilşunoslik» şakllangan, uning ğazallari Örta Osiyo mumtoz musiqasida ham keng kuylanadi. Şoirning maqbarasi Dehlida joylaşgan.