Dehli
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Dehli — Hindistonning şimolida, Jamna daryosi böyida joylaşgan yirik şahar va ittifoqdoş hudud. Uning tarkibida Hindiston poytaxti Nyu-Dehli ham bor.
Tarixi
13Özbekiston milliy ensiklopediyasiga (ÖzME) köra, hozirgi Dehli qadimgi Indraprastxa (Indarpat) şahri yaqinida 8-asrning 1-yarmida barpo etilgan. Rus tilidagi maqolada Indraprastxa Mahabxaratadagi Pandavlar sulolasi bilan boğlanadi, işonçli ma'lumotlar esa 8–9-asrlardan boşlanişi aytiladi. Inglizça maqolada Purana-Qila hududi Mahabxaratadagi tavsifga mos kelişi, biroq qazişmalarda qadimiy qurilgan muhit izlari topilmagani qayd etilgan.
1206 yildan Dehli sultonligining, 1526 yildan Boburiylar saltanatining poytaxti böldi. ÖzMEda şaharni poytaxt tutgan hukmdorlarning deyarli barçasi turkiylar bölgani aytiladi. Inglizça maqolaga köra, Bobur Farğona vodiysidan kelib, 1526 yilda Panipat jangida oxirgi Lodiy sultonini mağlub etgan. Şohjahon barpo etgan Şohjahonobod hozirgi Eski Dehlining yadrosi hisoblanadi.
1803 yilda şaharni inglizlar bosib oldi. 1857 yilgi qözğolonda Dehli muhim markazlardan biri böldi. 1911 yildan Britaniya Hindistonining poytaxti böldi va öşa yili Nyu-Dehli qurila boşlandi. 1947 yildan mustaqil Hindiston, 1950 yildan Hindiston Respublikasi poytaxti.
Geografiyasi
13Dehli Hindistonning şimolida, Jamna daryosining ğarbiy qirğoğida joylaşgan. Hudud Uttar-Pradeş (şarqda) va Xaryana ştatlari oraliğida. Rus tilidagi maqolaga köra, maydoni 1483 km², inglizça maqolada 1484 km².
Dengiz sathidan balandligi ÖzMEda 216 m, rus tilidagi maqolada örtaça 293 m deb berilgan. Iqlimi tropik musson iqlimi. ÖzMEga köra iyulning örtaça harorati 31°, yanvarniki 14,2°, yillik yoğin örtaça 660 mm. Rus tilidagi maqolada yillik yoğin 794 mm deyilgan.
Aholisi
13ÖzMEda aholisi 11,7 mln kişi (2007) deb körsatilgan. Inglizça maqolaga köra, 2011 yilgi röyxatda şahar aholisi 11 mlndan ortiq, butun hudud aholisi taxminan 16,8 mln edi. Rus tilidagi maqolada 2025 yil uçun 34 665 569 kişi keltirilgan. Inglizça maqolada Dehli aglomeratsiyasining aholisi 28 mlndan ortiq deb baholanadi.
Iqtisodiyoti
13Dehli mamlakatning yirik iqtisodiy markazi va Hindiston şimolidagi muhim transport tuguni; undan temir yöl, avtomobil va havo yöllari ketadi. ÖzMEga köra şaharda 3 ta aeroport bor. Töqimaçilik, tikuvçilik, trikotaj, kön-poyabzal, oyna-keramika, kimyo-farmatsevtika, elektronika, metallsozlik va maşinasozlik sanoati rivojlangan. Fil suyagi öymakorligi, zargarlik, oltin va kumuş buyumlar kabi hunarmandçilik ham maşhur. Inglizça maqolaga köra, Dehli aholi jon boşiga YaIM böyiça Hindistonda ikkinçi örinda (Goadan keyin).
Madaniyati va diqqatga sazovor joylari
13Eski Dehlida şahar devori darvozalari (qisman), Dehli jome masjidi, La'l-Qila (Qizil fort) saroy majmuasi (1639—1648), Marvarid masjidi (1660) bor. Janubda Feruzobod vayronalari, Purana-Qila (1540), Humoyun maqbarasi (1565) saqlangan. La'l-Kotda Temir ustun, Quvvat ul-Islom masjidi, Qutb Minor va Eltutmiş maqbarasi joylaşgan. Inglizça maqolaga köra, YuNESKO Jahon merosi röyxatidagi şaharning uçta obyekti — Qutb Minor, Humoyun maqbarasi va Qizil fort.
Yangi qismda «Hindiston Darvozasi», hukumat qarorgohi, idoralar va banklar joylaşgan. Şaharda 2 ta universitet, muzeylar (jumladan Mahatma Gandi va Javoharlal Neru memorial muzeylari, Milliy muzey), teatrlar va rasadxona bor. Inglizça maqolada Dehli tasavvuf va qavvoli musiqasining dastlabki markazi, urdu adabiyoti şakllanişi bilan boğliq joy sifatida tilga olinadi.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Dehli // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/688 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APADehli. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/688
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/688
Raqamlarda
Aholi soni · 2016-yil
26,5 mln kişi
+57,8 %2011-yilga nisbatan
Manba: Wikidata (CC0)· bot muntazam yangilaydi, oxirgi marta 2026-yil 26-oktabr
Manbalar
2 ta manba- 1Wikidata: Q1353wikidata.org · 1 ta fakt manbasi
- 2Wikidata: Q486188wikidata.org · 1 ta fakt manbasi
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.