Muhammad Yoqubxon

Muhammad Yoqubxon (1849 – 1923-yil 15-noyabr) — 1879-yil 21-fevraldan 12-oktyabrgaça Afğoniston amiri. U puştun bölib, avvalgi hukmdor Şeralixonning öğli edi.

Yoqubxon 1863-yilda Hirot viloyatiga hokim etib tayinlandi. 1870-yilda u otasiga qarşi isyon kötarişga qaror qildi, ammo muvaffaqiyatsizlikka uçradi va 1874-yilda qamoqqa taşlandi.

1878-yilda ikkinçi ingliz-afğon uruşi boşlandi. Şeralixon poytaxtdan qoçib ketdi. Inglizlar Şeralixon qöşinlarini mağlub etib, Jalolobodda qişlaşdi va yangi amir Yoqubxon öz şartlarini qabul qilişini kutişdi. Şeralixonning taqdiri haqida manbalar turliça ma'lumot beradi (pastdagi «Manbalardagi nomuvofiqliklar» bölimiga qarang).

Muzokaralardagi asosiy şaxslardan biri Per Lui Napoleon Kavagnari edi. U Şarqiy Hindiston armiyasining 1-Bengal fusilyorlarida xizmat qilgan, keyin siyosiy xizmatga ötgan, Peşovarda komissar örinbosari bölgan va vitse-qirol Lord Litton tomonidan elçi etib tayinlangan. 1878-yilda Kobulga yuborilgan missiyani afğonlar davom ettirişga yöl qöymadilar; bu rad etiş ikkinçi afğon uruşiga olib kelgan voqealardan biri böldi.

1879-yil may oyida Yoqubxon Jalolobod yaqinidagi Gandamak qişloğiga borib, Kavagnari bilan muzokara olib bordi. Natijada Gandamak şartnomasi imzolandi. Unga köra amir Britaniyaga ba'zi hududlarni berdi va Kobulda Britaniya elçisini qabul qilişga rozi böldi. Ingliz va özbek tilidagi Vikipediya maqolalariga köra, şartnoma bilan Afğonistonning taşqi işlari ustidan yagona nazorat Britaniya imperiyasiga topşirildi.

Kavagnari 1879-yil iyulda Kobulda Britaniya rezidenti lavozimini egalladi. Manbalarda uning ehtiyotkorlikdan köra beparvo va takabbur ekanligi ma'lum bölgani, elçi sifatidagi roli ba'zi inglizlar tomonidan ham adolatsiz deb hisoblangani qayd etiladi. Kobuldagi vaziyat keskin edi. Amir tomonidan maoş olmagan ba'zi afğon qöşinlari isyon kötarib, 1879-yil sentyabrda Kavagnari va uning missiyasini öldirişdi.

Şartnomaga qaramay uruş tugamagan edi. Britaniya qöşinlari Kobulni egallaş, xavfsizlikni ta'minlaş va afğonlarga qarşi jazo çoralarini köriş uçun çaqirildi. Yoqubxon taxtdan voz keçib, Britaniya lagerida panoh topdi va dekabr oyida Hindistonga yuborildi. Uning örniga Amir Ayubxon hukmdor böldi.

Özbek va ingliz Vikipediyasiga köra, Şeralixon 1879-yil fevralda mamlakat şimolida vafot etgan. Rus Vikipediyasida esa u mağlubiyatdan söng 1879-yilda rus yerlariga qoçgani va hokimiyatni öğli Yoqubxonga qoldirgani aytiladi.

Yoqubxonning taxtdan ketiş sababi ham turliça berilgan: özbek va ingliz maqolalarida bu Ayubxon boşçiligidagi şartnomaga qarşi qözğolon bilan boğlanadi, rus maqolasida esa Kobuldagi afğon qöşinlari qözğoloni va rezident öldirilişidan keyingi voqea sifatida körsatiladi.

Yoqubxon M. M. Kayening 1978-yildagi «The Far Pavilions» romanida uçraydi. Roman 1984-yilda mini-serial sifatida ekranlaştirilgan, unda Xon obrazini Atul Tandon ijro etgan.

Materialda Yoqubxonga 19-asrda Britaniya vitse-qiroliga aytgan quyidagi gap nisbat beriladi: «Men Afğoniston hukmdori bölgandan köra, xizmatkoringiz bölib, öt örib, boğingizni parvariş qilganim ma'qul».