Qurbonjon dodxoh

Qurbonjon dodxoh (qirğizça: Kurmanjan Datka; 1811–1907) — Oloy qirğizlarining hukmdori, „Oloy malikasi“, „Janubiy malika“ va „Xalq onasi“ nomlari bilan ham tanilgan. U Qöqon xonligi va Buxoro amirligida dodxoh unvoniga ega bölgan.

Qurbonjon Mamatbay qizi Öş yaqinidagi Oloy toğlarida, munguş qabilasidan bölgan qirğiz köçmançilari oilasida tuğilgan. Tuğilgan sanasi özbekça va inglizça maqolada 1811-yil 22-may deb berilgan; rus tilidagi maqolada faqat 1811-yil körsatilgan. 18 yoşida ota-onasi uni özidan ança katta yigitga turmuşga bermoqçi bölgan, u esa an'anani buzib, kuyovning uyidan qoçib otasinikiga qaytgan.

1832-yilda Oloy qirğizlariga boşçilik qilgan Olimbek dodxoh uni nikoh şartnomasidan ozod qilib, öziga xotin qilib oldi. Özbek va rus tilidagi maqolalarga köra, ular 29 yil birga yaşagan va Qurbonjon unga beş öğil tuğib bergan. Qöqon xonligidagi saroy fitnalarida qatnaşgan Olimbek 1862-yilda saroy töntarişlaridan birida tuzoqqa tuşib öldirilgan. Şundan söng boşqaruv uning rafiqasiga ötgan.

Manbalarga köra, Qurbonjon 10 ming otliq qöşinga tayangan. Xon Xudoyor Oloy qirğizlariga soliq solmoqçi bölganida, u bunga qarşi çiqqan; xon uni yuksak bek sifatida qabul qilişga majbur bölgan. Buxoro amiri Muzaffar unga dodxoh unvonini bergan ikkinçi hukmdor bölgan. Boş qarorgohi Gulça qişloğida joylaşgan. Rus olimi A. P. Fedçenko uning katta obröga ega ekanini qayd etgan.

1876-yilda rus qöşinlari Qöqon xonligini egalladi, Oloy esa hali böysunmay turardi. Qurbonjon va uning beş öğli qarşilik körsatişga qaror qildi. 25-aprelda bölgan birinçi katta jangda Oloy jangçilari çekindi. Qurbonjon Qaşqar çegarasidagi Köksu vodiysiga köçdi, söng Afğonistonga ketişga urindi, biroq 29-iyulda Şabdan botir bölinmalari uni quvib yetdi. Uni general Mixail Skobelev qabul qildi. Qurbonjon öğillari uçun keçirim va yangi volostlarda lavozimlar şarti bilan Oloyning Rossiyaga qöşilişini e'lon qildi va buning uçun polkovnik unvonini oldi. Oloyda beşta volost taşkil etilib, ulardan törttasi uning öğillariga berildi.

Keyinçalik u rus ma'muriyati bilan döstona munosabatda böldi, Öş uyezdining birinçi boşliği M. Ionov bilan yozişmalar olib bordi. 1881-yilda Kaufman unga yillik 500 rubl nafaqa söragan, ammo Moliya vazirligi uni 300 rublgaça kamaytirgan.

1893-yilda öğli Qamçibekning uyiga bojxona inspektori tintuv bilan kelgan; nukeri Oqbalbon inspektor va ikki qöriqçini öldirgan. Qamçibek va boşqa qarindoşlari qamoqqa olindi. Qurbonjon Marğilonga general-gubernator huzuriga borib, keçirim söradi: Mamitbek, Arstanbek va Mirzapayasning ölim jazosi oğir mehnatga almaştirildi. Qamçibek 1895-yil 3-martda Öşda onasi köz oldida osib öldirildi.

Şundan keyin Qurbonjon jamoat hayotidan çetlaşib, Öş yaqinidagi Madi qişloğida yaşadi. Manbalarga köra, imperator Nikolay II unga oltin soat sovğa qilgan. 1906-yilda Karl Mannergeym uning uyiga taşrif buyurib, suratga olgan. Qurbonjon 1907-yil 1-fevralda Madida vafot etib, Öşda Qamçibek yoniga dafn etilgan.

Qurbonjonga „Ziynat“ taxallusi bilan şe'rlar yozgan degan taxminlar bor, biroq tadqiqotlar bu taxallus boşqa şaxsga tegişli ekanini va u öqiş-yozişni bilmaganini körsatgan. Inglizça maqolaga köra, 2004-yilda Bişkekda unga haykal örnatilgan, uning surati Qirğiziston 50 sömlik banknotlarida tasvirlangan, 2011-yil „Qurbonjon dodxoh yili“ deb e'lon qilingan va 2014-yilda u haqida badiiy film çiqqan.