Öş

Öş (qirğizça: Oş) — Qirğiziston janubida, Farğona vodiysida joylaşgan şahar va Öş viloyatining ma'muriy markazi. Norasmiy ravişda „janubiy poytaxt“ deb ataladi. Aholisi böyiça Bişkekdan keyingi ikkinçi şahar hisoblanadi.

Öş Markaziy Osiyoning eng qadimgi şaharlaridan biri hisoblanadi. Sulaymon toğining janubiy yon bağrida bronza davri dehqonlarining manzilgohi topilgan. Ötgan asrning 50-yillarida arxeolog Yuriy Zadneprovskiy u yerda qadimiy aholi punkti qoldiqlarini topib, hozirgi Öş hududida aholi punktlari 3 ming yil avval ham mavjud bölganini isbotlagan. Hozir şahar tarixi 3000 yilga yaqin deb hisoblanişi rasman taklif qilinmoqda; tarix fanida esa şahar yoşi yilnomalarda birinçi eslatilgan davrdan, ya'ni milodiy 9-asrdan boşlab sanaladi.

10-asrda Öş Farğonaning uçinçi yirik şahri bölib, Hindiston va Xitoydan Yevropaga boradigan karvon yöllarining kesişgan joyida turgan. 11–12-asrlarda Qoraxoniylar, söngra Ğarbiy Qoraxoniylar xoqonligi tarkibida bölgan. 1141-yilda qoraxitoylar bosib olgan, 1210-yilda Xorazmşohlar davlatiga qöşilgan. 1220-yilda Çingizxon qöşinlari bosib olib, şahar Çağatoy ulusi tarkibiga kirgan; 1340-yillarda Möğuliston, 1380-yillarda Temuriylar imperiyasi tarkibida bölgan. Zahiriddin Muhammad Bobur Sulaymon toğida hujra (ingliz tilidagi manbada — imorat) qurdirgani qayd etiladi.

1876-yilda Qöqon xonligi bosib olingaç, Öş Rossiya imperiyasi tarkibiga kirib, Farğona viloyati Öş tumanining markazi bölgan. 1918-yildan Turkiston ASSR tarkibida bölgan, 1939-yilda Öş viloyati markaziga aylangan. Sovet davrida yirik sanoat markaziga aylangan.

1990-yilda Öş va Özgan şaharlarida qirğizlar va özbeklar örtasida etnik töqnaşuvlar sodir bölgan; ular yer uçastkalarini ajratiş masalasidan boşlangan. 2000-yilda şaharning 3000 yilligi nişonlangan va şundan buyon 5 oktyabrda şahar kuni ötkaziladi. 2003-yil 11-iyunda Öşga respublika ahamiyatidagi şahar maqomi berilgan. 2010-yil yozida qirğizlar va özbeklar örtasidagi töqnaşuvlar köplab qurbonlarga va qoçqinlar oqimiga sabab bölgan. 2013-yil 12-dekabrda „Öş şahrining maqomi töğrisida“gi yangi qonun qabul qilingan.

Şahar Farğona vodiysining şarqiy qismida, Oloy tizmasi toğ etaklarida, Oqbura daryosi böyida joylaşgan; balandligi dengiz sathidan 870—1110 metr. Bişkekdan taxminan 300 km janubi-ğarbda. Şahar maydoni 182,5 km² bölib, viloyatga kirmay alohida boşqariladi; unga 11 qişloq böysunadi. Iqlimi — kontinental, quruq; yillik yoğin 400—500 mm atrofida.

Aholi soni manbalarda turliça: 2011-yil 1-yanvarda şahar 230 800 kişi (qişloq hududlari bilan 255 800), 2021-yilda 322 164 kişi, 2023-yil 1-yanvarda 361 300 kişi, 2025-yilda 473 500 kişi deb berilgan. Şahar atrofidagi qişloqlar bilan hisoblaganda 500 000 kişi (2008 va 2012-yillar baholari) körsatilgan.

Millat tarkibi ham manbalarda farq qiladi: 2009-yilgi röyxatga köra qirğizlar 47,9%, özbeklar 44,2%; 2022-yilgi röyxatga köra qirğizlar 59%, özbeklar 38%. Şuningdek, ruslar, turklar, tatarlar, uyğurlar, tojiklar, ozarbayjonlar va boşqalar yaşaydi.

Sovet davrida paxta va ipak kombinatlari, paxta tozalaş, ğişt va temir-beton zavodlari, kiyim va poyabzal fabrikalari, oziq-ovqat, maşinasozlik va metallga işlov beriş korxonalari işlagan. Sovet Ittifoqi parçalangaç sanoat asosan inqirozga uçrab, keyingi paytda tiklana boşlagan. Şaharni Öş issiqlik elektr markazi elektr bilan ta'minlaydi. Qayta işlaş sanoatiga göşt kombinati, non işlab çiqaruvçi korxona va tamaki qayta işlaş zavodi kiradi.

Şaharning markaziy bozori Oqbura daryosining çap qirğoğida joylaşgan edi; ingliz tilidagi manbaga köra, u 2025-yilda buzilib, şimoldagi zamonaviy majmuaga köçirilgan. Transportda avtomobil asosiy örinda; şaharda trolleybus (1977-yildan), ikki avtovokzal, yuk taşişga xizmat qiluvçi ikki temir yöl bekati va xalqaro aeroport mavjud.

Şahar markazidagi Sulaymon toği Qirğizistondagi yagona YUNESKO Jahon merosi obyekti (2009-yildan). Toğda Sulaymon milliy tarixiy-arxeologik muzey majmuasi, Bobur qurdirgan uyça va Taxt-i Sulaymon masjidi bor. Şuningdek, Bobur nomidagi davlat akademik musiqali drama teatri, Oqbura qal'asi, 16-asrga oid Rabot Abdulxon masjidi va Öş davlat universiteti şahar madaniy hayotining bir qismidir. Öş 2019-yil uçun Turkiy dunyoning madaniy poytaxti deb e'lon qilingan.