Qurbonjon dodxoh
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 381–382-b. — ziyouz.com
Qurbonjon dodxoh QURBONJON DODXOH, Qurmonjon Mamatqizi, Olay malikasi (1811 — Öş yaqinidagi Modi qişloği — 1907.1.2) — çor Rossiyasi mustamlakaçiligiga qarşi kötarilgan qözğolon rahbari. Qöqon xonligi vaziri Olimbek dodxoh Hasanboy öğli (1800—63)ning rafiqasi.
Qöqon xonining harbiy sarkardasi Qaşqardan qaytişda unga uylangaç (1832), Q.d.ni xon saroyiga olib kelib, Nodirabetimga taniştiradi (1833). Nodirabegim va Uvaysiy kabi özbek şoiralari ta'sirida Q.d.ning dunyoqaraşi şakllanadi. Q.d. 5 öğil va 2 qizning onasi bölgan. Olimbek dodxoh hokimiyat uçun kuraşlarda saroy fitnasi natijasida öldirilgaç (1863), Q.d. eri örniga ma'lum muddat Andijon hokimi bölgan. Söngra farzandlarini olib, öz ovuliga jönab ketgan. U Olay malikasi sifatida nom çiqargan. Buxoro amiri Muzaffarxon jasur va dovyurakligi bois Qurbonjonga dodxoh unvonini bergan. Amir yordamida Qöqon taxtini qayta egallagan Xudoyorxon Q.d.ni Olay vohasining hokimi qilib tayinlaydi (1865). Uning katta öğli Abdullabek esa Öş hokimi qilib tayinlangan. Q.d. bilan Qaşqardagi Yettişahar uyğur davlati hukmdori Yoqubbek örtasida yaxşi munosabatlar örnatilgan.
Qöqonda xon zulmi va çor Rossiyasi mustamlakaçiligiga qarşi kötarilgan «Pölatxon» qözğolonida Q.d. va uning farzandlari — Abdullabek, Mahmudbek, Hasanbek, Botirbek va Qamçibek ham qatnaşgan. «Pölatxon» qözğoloni bostirilgandan keyin Olay vohasidagi aholi Q.d. boşçiligida kuraşni davom ettirişadi (q.Qurbonjon dodxoh qözğoloni).
Qözğolon bostirilgaç (1876), Turkiston general-gubernatori K.P. Kaufman tomonidan Q.d. avf qilinadi. Olay vohasidagi içki boşqaruvda Q.d. öz mustaqilligini saqlab qolgan. Olay malikasining dovruği hatto Sankt-Peterburgdagi imperator saroyigaça yetib borgan.
Q.d. Olay vohasida, söngra Öş yaqinidagi qişloğida umrining oxirigaça yaşagan. Q.d. haqida Farğona vodiysi aholisi örtasida köplab qöşiqlar va rivoyatlar töqilgan. Modi qişloğida uy-muzeyi mavjud. Farğona va Öşda köçalar, maktablar uning nomiga qöyilgan.
Ad.: Özbekistonning yangi tarixi. 1-kitob [Turkiston çor Rossiyasi mustamlakaçiligi davrida), T., 2000; Çorategin T., Omurbekov T., Qirğiziston tarixi (XIX asr boşi — 1917 yil), Jalolobod, 2000.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚУРБОНЖОН ДОДХОҲ, Қурмонжон Маматқизи, Олай маликаси (1811 — Ўш яқинидаги Моди қишлоғи — 1907.1.2) — чор Россияси мустамлакачилигига қарши кўтарилган қўзғолон раҳбари. Қўқон хонлиги вазири Олимбек додхоҳ Ҳасанбой ўғли (1800—63)нинг рафиқаси.
Қўқон хонининг ҳарбий саркардаси Қашқардан қайтишда унга уйлангач (1832), Қ.д.ни хон саройига олиб келиб, Нодирабетимга таништиради (1833). Нодирабегим ва Увайсий каби ўзбек шоиралари таъсирида Қ.д.нинг дунёқараши шаклланади. Қ.д. 5 ўғил ва 2 қизнинг онаси бўлган. Олимбек додхоҳ ҳокимият учун курашларда сарой фитнаси натижасида ўлдирилгач (1863), Қ.д. эри ўрнига маълум муддат Андижон ҳокими бўлган. Сўнгра фарзандларини олиб, ўз овулига жўнаб кетган. У Олай маликаси сифатида ном чиқарган. Бухоро амири Музаффархон жасур ва довюраклиги боис Қурбонжонга додхоҳ унвонини берган. Амир ёрдамида Қўқон тахтини қайта эгаллаган Худоёрхон Қ.д.ни Олай воҳасининг ҳокими қилиб тайинлайди (1865). Унинг катта ўғли Абдуллабек эса Ўш ҳокими қилиб тайинланган. Қ.д. билан Қашқардаги Еттишаҳар уйғур давлати ҳукмдори Ёқуббек ўртасида яхши муносабатлар ўрнатилган.
Қўқонда хон зулми ва чор Россияси мустамлакачилигига қарши кўтарилган «Пўлатхон» қўзғолонида Қ.д. ва унинг фарзандлари — Абдуллабек, Маҳмудбек, Ҳасанбек, Ботирбек ва Қамчибек ҳам қатнашган. «Пўлатхон» қўзғолони бостирилгандан кейин Олай воҳасидаги аҳоли Қ.д. бошчилигида курашни давом эттиришади (қ.Қурбонжон додхоҳ қўзғолони).
Қўзғолон бостирилгач (1876), Туркистон генерал-губернатори К.П. Кауфман томонидан Қ.д. авф қилинади. Олай воҳасидаги ички бошқарувда Қ.д. ўз мустақиллигини сақлаб қолган. Олай маликасининг довруғи ҳатто Санкт-Петербургдаги император саройигача етиб борган.
Қ.д. Олай воҳасида, сўнгра Ўш яқинидаги қишлоғида умрининг охиригача яшаган. Қ.д. ҳақида Фарғона водийси аҳолиси ўртасида кўплаб қўшиқлар ва ривоятлар тўқилган. Моди қишлоғида уй-музейи мавжуд. Фарғона ва Ўшда кўчалар, мактаблар унинг номига қўйилган.
Ад.: Ўзбекистоннинг янги тарихи. 1-китоб [Туркистон чор Россияси мустамлакачилиги даврида), Т., 2000; Чоратегин Т., Омурбеков Т., Қирғизистон тарихи (XIX аср боши — 1917 йил), Жалолобод, 2000.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.