diplomat

Diplomat (fransuzça diplomate) — muayyan davlatning xorijiy davlatlar bilan rasmiy aloqalarini yuritadigan va buning uçun maxsus tayyorgarlik körgan lavozimli şaxs. Rus va ingliz manbalarida söz qadimgi yunonça δίπλωμα (diploma) sözidan olingani aytiladi.

Diplomatga hukumat tomonidan vakolat beriladi va u çet davlatlarda daxlsizlik (immunitet) huquqidan foydalanadi. Diplomatning asosiy vazifalari — öz davlati va fuqarolarining manfaatlarini ifodalaş va himoya qiliş, axborot yiğiş, davlatlar örtasida döstona va boşqa aloqalarni örnatişdir. Ingliz tilidagi manbada bunga strategik kelişuvlar, şartnomalar va konvensiyalarni boşlaş va yengillaştiriş, şuningdek, savdo, texnologiya va axborotni rivojlantiriş ham kiritilgan.

Diplomatlar qabul qiluvçi davlatdagi milliy manfaatlarga ta'sir etişi mumkin bölgan voqealar haqida ma'lumot yiğadi va öz hukumatiga qanday javob beriş böyiça tavsiyalar beradi. Siyosat markazda belgilangaç, uni amalga oşirişning katta qismi diplomatlar zimmasida böladi. Strategiya va aniq maqsadlarni markaziy taşqi siyosat idorasi belgilaydi, lekin siyosatni olib boriş xorijdagi diplomatlarga boğliq. Ingliz tilidagi manbaga köra, kimga ta'sir ötkaziş va buni qanday qiliş kabi taktik qarorlarni xorijdagi diplomatlarning özi qabul qiladi.

Diplomat diplomatik darajaga ega böladi. Bu daraja egallab turgan lavozimga albatta boğliq emas, u diplomatga maxsus huquqlar, birinçi navbatda daxlsizlikni ta'minlaydigan huquqiy maqomdir. Xalqaro huquqqa köra (1961-yilgi Diplomatik munosabatlar töğrisidagi Vena konvensiyasi) diplomatlar quyidagi darajalardan biriga kiradi: kotib, maslahatçi, vazir, elçi, vakil yoki muvaqqat işlar vakili.

Yuboruvçi davlat elçi kabi asosiy lavozimlarga nomzod uçun qabul qiluvçi davlatning roziligini olişi şart. Qabul qiluvçi davlat sababini körsatmasdan rad etişi mumkin, iş boşlagan diplomatni esa istalgan vaqtda persona non grata deb e'lon qilişi mumkin.

Doimiy diplomatik vakolatxonalar 15-asrda Italiya davlatlarida taşkil topgan, Ferdinand Katolik davridan boşlab ğarbiy va markaziy Yevropaga tarqalgan. 16-asr oxiriga kelib diplomatik aloqalarning zamonaviy şakllari şimoliy davlatlarda ham joriy etilgan, 17-asrda u yerda qaror topgan. Ingliz manbasiga köra, «diplomatiya» va «diplomat» atamalari Fransuz inqilobi davrida paydo bölgan.

Qadimgi yahudiylar, yunonlar va rimliklarda elçilarning daxlsizligi huquqiydan köra diniy xarakterga ega bölgan. Diplomatik agentlarning huquqlari doimiy elçixonalar örnatilgaç huquqiy tus olgan. Diplomatlarning mahalliy sudlarga böysunmasligi birinçi bölib Niderlandiyada (1679) tan olingan; keyinroq Daniya (1708), Buyuk Britaniya (1709) va AQSH (1790) tegişli qonunlar çiqargan. Rossiyada Pyotr I 1708-yil 14-sentabrda elçilarning jinoiy va fuqarolik javobgarligidan daxlsizligi haqida farmon bergan.

Dastlab diplomatik agentlarning ikki sinfi — elçilar va rezidentlar bölgan; keyinroq uç sinf şakllangan: elçilar, favqulodda vakillar-rezidentlar va rezidentlar.

Ingliz tilidagi manbaga köra, karyera diplomatlarining aksariyati xalqaro munosabatlar, siyosatşunoslik, tarix, iqtisodiyot yoki huquq böyiça oliy ma'lumotga ega. Yaqinda köpgina xorijiy xizmat tayyorlov dasturlariga «hissiy intellekt» ham kiritilgan. Karyera diplomatlari bilan bir qatorda boşqa kasb egalari ham hukumat tomonidan diplomat etib tayinlanişi mumkin.