Munavvarqori Abduraşidxon öğli

Munavvarqori Abduraşidxon öğli (1878, Toşkent — 1931, Moskva) — Turkistondagi jadidçilik harakatining yetakçilaridan biri, yangi usuldagi maktab va milliy matbuot şakllanişida faol iştirok etgan pedagog, yozuvçi va şoir. Turkistonda «Şöroi Islomiya» taşkilotiga rahbarlik qilgan.

Munavvarqori Toşkentning Şayxontohur dahasidagi Darxon mahallasida ziyoli oilada tuğilgan. Otasi Abduraşidxon mudarris Sotiboldixonning öğli, onasi Xosiyat mudarris Xonxöja Şorahimxöjaning qizi edi. U oilaning uçinçi öğli bölgan; katta akalari A'zamxon (1872—1919) va Muslimxon (1875—1954) unga muallimlik qilişgan. Yoşligida otasidan ayrilgani uçun dastlabki ta'limni onasidan olgan.

Usmon domladan qiroat va tajvid ilmini örganib, Qur'onni yodlagan. Toşkentdagi Yunusxon madrasasida öqigan. 1885—1890-yillarda Buxorodagi Mir Arab madrasasida tahsil olgan, ammo öqişni tugatmay Toşkentga qaytib, imomlik va muallimlik qilgan. Keyinçalik Eşonquli dodxoh madrasasida ta'limni davom ettirgan.

1901-yilda yangi usuldagi maktab oçib, uning uçun öquv dasturi tuzgan va darsliklar yozgan. Uning «Adibi avval» va «Adibi us-soniy» (ikkalasi 1907) kitoblari bir neça bor naşr etilgan. Boşqa darsliklari orasida «Usuli hisob» (1911), «Tarixi qavm turk» (1911), «Tajvid» (1911), «Tarixi anbiyo» (1912), «Tarixi islomiya» (1912), «Yer yuzi» (1916—1917) bor. Şorasul Zunnun va Qayum Ramazon bilan birga 4 qismli «Özbekça til saboqligi»ni (1925—1926) tuzgan.

Matbuotda 1906-yildan «Taraqqiy» gazetasida adabiy xodim bölgan, öşa yili «Xurşid» gazetasini taşkil etgan. «Şuhrat», «Tujjor», «Osiyo» gazetalarini ğoyaviy boşqargan, «Sadoyi Turkiston»da mas'ul muharrir muovini, «Al-isloh» jurnalida maxfiy muharrir, «Najot» va «Kengaş» gazetalarida mas'ul muharrir bölgan. «Jamiyati Imdodiya» (1909), «Turon» (1913), «Turkiston kutubxonasi» (1914), «Umid» (1914), «Maktab» (1914), «Kömak» (1921) kabi jamiyatlarda muassis yoki rahbar sifatida qatnaşgan.

Rus tili materialida u 1914-yil 27-fevralda Toşkentda birinçi milliy teatrni oçgani va «Turon» truppasini tuzgani, 1918-yil aprelda Turkiston xalq universiteti rektori etib tayinlangani aytilgan.

Şörolar davrida Turkiston Maorif xalq komissarligi turk şu'basi iş yurituvçisi (1918), Toşkent maorif noziri, Boku Şarq xalqlari syezdi (1920) delegati, BXSR Maorif nozirligi vaqf bölimi boşliği (1920—1921), Akademmarkaz raisi (1922) bölgan, öqituvçilik va muzey, osori-atiqalar qömitasida işlagan (1927—1928).

U dunyoviy demokratik davlat va vijdon erkinligi tarafdori bölgan, 1917-yilda Qöqondagi Turkiston muxtoriyatini qöllab-quvvatlagan. Siyosiy faoliyati sabab mustamlaka hukumati tomonidan bir neça bor hibsga olingan.

1929-yil 6-noyabrda millatçilikda ayblanib hibsga olingan. Moskvadagi Butirka qamoqxonasida qatl etilib, Vagankovo qabristoniga dafn etilgan. Vafot sanasi manbalarda turliça: özbekça Vikipediyada 1931-yil 23-aprel, rusça Vikipediyada 1931-yil 23-may; rusça manbada OGPU kollegiyasi hukmi 25-aprelda çiqarilgani qayd etilgan. Reabilitatsiya sanasi ham farq qiladi: özbekça va inglizça manbalarda 1991-yil, rusça manbada 1989-yil 16-yanvar. Rusça manbaga köra, 2020-yilda unga «Buyuk xizmatlari uçun» ordeni vafotidan keyin berilgan.