jurnalist

Jurnalist — muhim faktlar, voqealar, odamlar va hodisalar haqidagi axborotni yiğiş, qayta işlaş va auditoriyaga yetkaziş orqali ommaviy axborot vositalarini (OAV) axborot bilan töldiruvçi kişi. Inglizça manbada jurnalist matn, audio yoki suratlar şaklidagi axborotni yiğib, uni yangilik körinişiga keltirib, ommaga yetkazuvçi şaxs sifatida ta'riflanadi, bu jarayon jurnalistika deb ataladi.

Jurnalist axborotni yiğiş, yaratiş, tahrir qiliş va tayyorlaş bilan şuğullanadi (rus tilidagi manba). Jurnalistlar naşr, radio yoki telekanal ta'sisçilari belgilagan çegaralarda jamiyat va davlat örtasida vositaçi bölişni maqsad qilişi, muayyan ijtimoiy fikrni şakllantirişga va davlat hokimiyatining qaror hamda harakatlariga ta'sir qilişga intilişi mumkin (özbekça manba).

Jurnalistlar eşittiriş, bosma naşr, reklama yoki jamoatçilik bilan aloqa sohalarida işlaşi mumkin. Jurnalististika şakliga qarab bu atama turli rollarni öz içiga oladi: reportyorlar, muxbirlar, fuqaro jurnalistlar, muharrirlar, tahririyat maqolasi mualliflari, kolumnistlar va fotojurnalistlar. Reportyor manbalarga tayanib axborotni örganadi, yozadi va yetkazadi; intervyu olişi, ma'lumot yiğişi va maqola yozişi mumkin. U vaqtini tahririyatda, uyda yoki voqea joyida ötkazişi, muayyan yönaliş (beat) böyiça biriktirilişi mumkin.

Muxbir (arabça — xabar beruvçi) sözi uç ma'noda qöllanadi: tahririyat xodimi sifatida xizmat qiluvçi jurnalist; tahririyatda işlamasa-da, OAVda muntazam ijodiy hamkorlik qiluvçi şaxs; boşqa OAVda çiqiş uyuştiruvçi tahririyat xodimi (jamoatçi muxbir). Muxbir, reportyor va şarhlovçiga teleoperator, produser va boşqa texnik xodimlar yordam berişi mumkin. Fotograf reportyor yoki muxbir bilan birga yoki mustaqil işlab, fotojurnalistga aylanişi mumkin.

Rossiya qonunçiligida jurnalistning huquqlari (axborotni erkin oliş va tarqatiş, davlat organlariga kiriş, oçiq yozuv olib boriş, manba va mualliflik sirini saqlaş va boşqalar) hamda majburiyatlari (axborotning işonçliligi, uni bir neça manbada tekşiriş, inson qadrini kamsitmaslik, rad etilişi lozim bölgan notöğri ma'lumotni rad etiş va boşqalar) belgilangan.

Manbalarda jurnalist kasbining tarixi haqida ma'lumot keltirilmagan. Faqat ingliz tilidagi manbada 2012–2016-yillarda 67 mamlakatda 27 500 jurnalist örtasida ötkazilgan tadqiqot natijalari bor: ularning 57 foizi erkak, örtaça yoşi 38, örtaça tajribasi 13 yil.

Yuqoridagi tadqiqotga köra jurnalistlarning 56 foizida bakalavr darajasi, 29 foizida magistr darajasi bor; 61 foizi kollejda jurnalistika yoki kommunikatsiya böyiça ixtisoslaşgan. Ularning 62 foizi özini universal (generalist) deb hisoblagan, 47 foizi kasbiy uyuşma a'zosi. AQShda deyarli barça jurnalistlar universitetda öqigan, ammo faqat yarmi jurnalistika yönalişida ta'lim olgan. Televideniye yoki gazetalarda işlovçilar axborot agentliklari, radio va jurnallarda işlovçilarga qaraganda jurnalistikani oliy ta'limda örgangan böliş ehtimoli yuqoriroq.