A.Q. şöro hokimiyatining dastlabki yillarida qizğin jurnalistik faoliyati b-n barobar özbek adabiyotidagi birinçi roman — «Ötgan kunlar»ni yaratdi (1919—20). Romandan boblar 1922 y. «Inqilob» jur.da e'lon etildi. 1924—26 y.lari har bir bölimi alohida-alohida kitob holida bosildi. «Ötgan kunlar» yaratilgan davr özbek xalqi uçun millatning erki, ozodligi, mustaqilligi, jahondagi örni masalasi hayot-mamot ahamiyatiga molik edi. A.Q. mamlakatimiz taraqqiyparvar ziyolilari safida turib ona yurtning, millatning taqdiri ustida astoydil qayğurdi, öziça najot yölini izladi. Avvaliga u bolşeviklarning yolğon va'dalariga işondi, ammo adib bu va'dalar qoğozda qolib ketayotganini, yovuz mustamlaka siyosati mohiyat-e'tibori b-n özgarmay qolayotganini, munofiqona tus olayotganini, el orasida buzğunçilik, fitna, sinfiy-mafkuraviy adovat avj oldirilib, birodarkuşlik uruşi boşlanib ketganligini, şörlik xalq bu qonli siyosatning qurboni bölayotganini öz közi b-n kördi. Ayniqsa, Qöqon muxtoriyatining tor-mor etilişi köpgina hur fikrli ziyolilar qatori A.Q.ning qalbini larzaga soldi. Adib «Ötgan kunlar» romani orqali xalqning milliy ongini uyğotmoqçi böldi, «tariximizning eng kir, qora kunlari» — yurtni mustamlaka balosiga giriftor etgan keyingi «xon zamonlari» — 19-a. örtasidagi mudhiş tarixiy jarayonlar haqida söz oçib, bu ayançli haqiqatdan xalqqa saboq bermoqçi böldi.
«Ötgan kunlar» romanining ma'nomundarija doirasi nihoyatda keng. Unda xilma-xil insoniy taqdirlar, ijtimoiy-siyosiy, ma'naviy-axloqiy, oilaviyişqiy muammolar qalamga olingan. Biroqular orasida yurtning, millatning taqdiri, mustaqilligi masalasi alohida ajralib turadi. Binobarin elyurtning mustaqilligi, birligi masalasi romanning pafosini taşkil etadi. Asarning boş qahramonlari Otabek va Yusufbek hojilar şu yurt istiqloli, faravonligi, osoyiştaligi yöliga hayotini, jonini tikkan fidoyi kişilardir. «Ötgan kunlar» bamisoli ulkan va tiniq közgu, unda özbek millatining muay-yan tarixiy şaroit, vaziyatdagi turmuşi, urf-odatlari, ruhiy-ma'naviy dunyosi, böy-basti, qiyofasi keng kölamda aniq-ravşan gavdalantirilgan. «Ötgan kunlar», bir qaraşda, an'anaviy işq dostonlarini ham eslatadi. Unda Otabek b-n Kumuşning işqiy sarguzaştlari, fojiasi juda katta mahorat b-n tasvir etilgan. Asardagi işqiy sarguzaştlar kitobxonni hayajonga soladi, Otabek b-n Kumuşning gözal baxtini barbod etgan omillar kişini çuqur öyga toldiradi. Muallif oşiqlarning işqiy sarguzaştlari bahonasida muayyan tarixiy davrni — Turkistonning rus bosqini arafasidagi ahvoli, qora kunlarini köz oldimizda gavdalantiradi. Qodiriy işqiy sarguzaştlar körinişida ölkaning tutqunlikka tuşişining boş sababi jaholat, qoloqlik va özaro içki nizolardir degan fikrni ğoyat ustalik b-n aytadi. Garçi romanda adib şaxs xarakteri va qismatini muhit, şaroit, ijtimoiy muammolar b-n çambarças aloqadorlikda tasvir va taxlil etsada, inson şaxsining muhit va şaroitga boğliq bölmagan tuğma, sirli-sehrli ğaroyib şevalariga ham e'tiborni tortadi. Bu jihatdan bir oila, bir xil şaroitda tuğilib voyaga yetgan sajiya-xarakter, surat va siymo vajidan ikki olam — egaçisingil Zaynab va Xuşröybibi obrazlarining talqini ğoyat ibratlidir. Biri mute, itoatkor, nuqul özgalar izni b-n iş köradi; ikkinçisi esa dadil, mustaqil, öz baxti va taqdiri uçun faol kuraş olib boradi. Yozuvçi bu ikki şaxs xarakteriga xos tuğma xususiyatlarni şarğlaş b-ngina çeklanmaydi, bunday xislatlarning öşa kimsalar, qolaversa özgalar taqdiriga körsatgan ta'siri, fojeiy oqibatlarini ham ifoda etadi. Özini boşqalar ixtiyoriga topşirib qöygan Zaynab şu ojizligi tufayli öz baxtiga zomin bölibgina qolmay, yana öşa ojizligi tufayli özgalar qutqusi orqasida beixtiyor jinoyatga qöl uradi — Kumuşga zahar beradi. Mustaqillik, dadillik — yaxşi xislat, biroq unga xudbinlik aralaşsa baloi azimga aylanişi mumkin. Xuşröybibi öz baxti uçun kuraşadi; şaxsiy manfaatlari yölida heç narsadan qaytmaydi; birovlarning köz yoşlari hisobiga, özgalarning baxtiqaroligi evaziga öz baxtini tiklaydi. Romandagi Özbek oyim obrazi ham nihoyatda tabiiy va gözal siymolardan biridir. Dumbul tabiat bu ayol öğli Otabek, qolaversa kelinlari — Kumuş, Zaynab taqdirlarining çiğallaşib ketişi, oxiri fojiaga yuz tutişida boş sababçi ekani ayon. Biroq har qança gunohkor bölmasin, öta andişali adib uni keskin qoralaşga tili bormaydi. Nima bölganda ham, Özbek oyim, baribir ona... Ayni paytda rostgöy, realist yozuvçi onaning pala-partiş, dovdir xattiharakatlaridan, tabiatidagi ayrim kamçiliklaridan köz yumib ötolmaydi. Bu borada adibga xalqona yumor qöl keladi. Bu obraz tasviri boşdan-oyoq ajib serjilo — ham kinoya-kesatiqgarga, ham ardoq-mehrga töla yumor b-n yöğrilgan. Xullas, «Ötgan kunlar» romani töqima qahramonlarning hayotiylik kasb etişi va tarixiy voqealarga uyğunligi jihatidan ham, mujassamot butunligi va tilidagi nafosati jihatidan ham özbek adabiyoti xazinasidagi durdonalar qatoridan örin olgandir. «Ötgan kunlar» özbek adabiyotida ilk roman bölişining özi b-noq ilgari bosilgan katta qadam edi. Unda realizmning asosiy tamoyillari yuqori badiiy saviyada amalga oşirildi. Roman, umuman, özbek adabiyotida yetuk realizmga asos soluvçilik rolini öynadi.
A.Q. ikkinçi yirik asari «Mehrobdan çayon»ni 1928 y. fev.da yozib tugatdi. Roman 1929 y. Samarqandda bosilib çiqdi. Garçi bu roman mavzui ham 19-a. hodisalari — «xon zamonlari» davridagi özboşimçaliklarni körsatişga qaratilgan bölsada, unda roman yozilgan davr ruhi kuçli. Asarni «Mehrobdan çayon» deb ataş, ziyoli ulamolarni qahramon qilib tanlaşdan murod muqaddas dargoh — sajdagohdan çiqqan, öşa dargohga nomunosib munofiq, qallob, tuban kimsalarga, hasadgöy, e'tiqodsiz kişilarga işoradir. Romanda Anvar b-n Ra'noning sevgi sarguzaşti, qalb nazokati şoirona tarannum etilgan. Maktabdor Solih mahdumning yumoristik obrazi adabiyotşunoslikda yozuvçining jiddiy yutuği, kaşfiyoti sifatida e'tirof qilingan.
Garçi «Mehrobdan çayon»da davr zuğumi muayyan darajada sezilsa ham, adibda goho tarafkaşlik mayllari körinsada, amalda realizm mavqeida turgan, tarixiy haqiqatni mumkin qadar haqqoniy ifodalaşga intilgan. Yozuvçining «Mehrobdan çayon»dagi realistik mahorati Solih maxdum obrazida juda yorqin namoyon bölgan. Romanda muallif yengil hazil-mutoyiba, kulgi-yumor, piçing, kinoya-kesatiq, hajv orqali maxdum tabiatiga xos «maqtab bölmaydigan» xususiyatlarni batafsil körsatadi. Bunday xususiyatlarning içki va taşqi ijtimoiy ildizlarini ham oçadi. Ayni paytda mahdumning «hamma nuqsonlarini yuvib ketarlik» fazilatini ham ta'kidlaydi: «nima bölganda ham maxdum öz zamonasining eng oldingi domlalaridan, Qöqon aksariyatining savodxon bölişlariga sababçi ustozlardan». Romandagi Anvar b-n Ra'no obrazlari, bir qaraşda, romantik qahramonlarday taassurot beradi. Barkamollik — aql-zakovat, döstga, sevgiga sadoqat, erk, adolat yölidagi şijoat bobida ular afsona, doston qahramonlarini eslatadilar. Işqiy mulohazalar bobida bu ikki yoş juda erkin, oralaridagi gap-sözlar bir qadar kitobiy, şoirona... Masalaga sinçiklab qaralsa, Anvar va Ra'nodagi favqulodda, kitobiy tuyulgan xislatlar, ularning «ğayritabiiy» xatti-harakatlari mantiqan va ruhiy jihatdan asoslangan. Ular maktab körgan, yaxşi tarbiya, çuqur bilim olgan, Şarqning yuksak madaniyati, gumanistik ğoyalarini özlari uçun çin e'tiqod, boş maqsad qilib olgan odamlardir. Adib asar personajlari qismati b-n boğliq holda muhim tarixiy hodisalar, şaxslar, sarguzaştlar haqida ham ma'lumot beradi. Solih maxdumning keçmişi, ota-bobolari qismati bahonasida keltirilgan Amir Umarxonning kanizi töğrisidagi hikoya, haq işlari uçun jabr kurgan Sayidxon, mulla Siddiq va Möminjonlarning aççiq qismati, Xudoyorxon tarixi töğrisidagi ma'lumotlar, Oğaça oyim sarguzaştlari, xon harami, xotinlari, ördadagi qullar haqidagi aniq ma'lumotlar asarda salmoqli örin tutadi. Ular b-n tanişganda hujjatli-tarixiy, publitsistik asar öqiyotganday bölasiz. Yozuvçi ba'zan qahramonlari tabiatini, xususan haramdagi qizlar fojiasini hazil-mutoyiba, öyin-kulgi orqali oçib beradi. Ammo bu kulgili bölib tuyulgan hodisalar zamirida jiddiy insoniy drama va şafqatsiz haqiqat yotadi. Xullas, «Mehrobdan çayon» hayot haqiqatini «orttirmay va kamitmay» öz holiça jamiki qirralari, tovlanişlari b-n gavdalantirgan, xarakterlar olamini, ruhiyatini öziga xos ohanglar, böyoqlar vositasida kaşf etib bergan öxşaşi yöq badiiy obidadir.
A.Q.ning tarixiy romanlari 20-y. lardagi yangi özbek adabiyoti oldida turgan murakkab ğoyaviy-badiiy muammolarning juda köpini yeçib berib, adabiy taraqqiyotning tezlanişiga xizmat etdi. Keyinroq özbek adabiyotining atokli vakillari qatoriga kötarilgan Oybek, Ğafur Ğulom, Abdulla Qahhor A.Q. ijodining katta ta'siri ostida yetuk yozuvçi bölib yetişdilar. A.Q. ijodining milliy adabiyotlarga ta'sirini tojik, turkman, qozoq va qirğiz adabiyotining S. Ayniy, M. Avezov, X. Deryayev, Ç.Aytmatov singari yirik vakillari ham qayta-qayta qayd etişgan. Nemis adabiyotşunoslari N.Tun, I. Baddauf, amerikalik tadqiqotçilar E. Olvort, Xristofor Murfi, asli eronlik amerika olimi Eden Nabi A.Q. ijodi böyiça jiddiy işlar qilganlar. A.Q. ijodidagi çuqur mazmunni jozibador va ravşan şaklda ifoda eta oliş, hayotdan yirik va sal-moqli voqealarni tasvir uçun tanlay oliş, hayotdagi dramatik vaziyatlarga e'tibor, şaklning ixçamligi va katta prozada ortiqçaliklardan xoli ifodaning ustunligi, sözning ma'noga mosligi va yorqinligi, hammadan ham muhimi — kişilar xarakteridagi muhim xususiyatlarni köra oliş va tasvir eta biliş yoş adabiy avlod uçun doimo ybrat namunasi bölib kelmoqda. Oybek aytganidek, «Ötgan kunlar» romanida yozuvçi til ustida katta mahorat körsatadi. Romanning tili haqiqatan boy, böyoqli, sodda, ifoda kuçi zör, ommaga anglaşilarlik bir tildir. Özbek adabiy tilining şakllanişida bu asarning roli, şubhasiz, katta. A.Q. yoş adabiy avlodni doimo jahon realistik adabiyotidan örganişga çaqirar, özi ham jahon klassiklarini mutolaa etiş va ularning asarlarini özbekçaga tarjima qiliş jarayonida realizm ustalaridan öqib-örganib borar edi. Adib öz kasbi haqida töxtalib şunday degan edi: «Yozuvçiliqda bir qonun bor: hammadan ilgari ma'no, undan söng şu ma'noni ifoda qiliş uçun söz quriş, sözgina emas, san'atkorona, ya'ni şundoğ sözki, aytmoqçi bölgan fikringizning ifodasi uçungina maxsus yaratilgan bölib, yasama bölmasin. Mana şu şartni bajarib, bu jihatdan ta'min etilgaç, boşqa masalalarga ötişga haq olgan bölasan...».
A.Q. 30-y.lardagi murakkab şaroitda ham ijodni davom ettirdi. 1934 y. qişloq hayotidan «Obid ketmon» qissasini yozdi. Asardagi Obid obrazi özbek adabiyotidagi noyob hodisa. Uni özbek xalqining mehnat, dehqonçilik madaniyati bobidagi yetukligi timsoli, deyiş mumkin. Yozuvçi bu obraz tasvirida öşa davrda odat tusiga kirgan tor «sinfiylik» doirasidan ança çetga çiqib, umuminsoniy qadriyatlarni ardoklaş yölidan boradi; xolis turib q.x.ni jamoalaştiriş harakatining bir qança tomonlarini haqqoniy körsatdi; içki muammo — ziddiyatlarni oçib berdi, k-z tuzumi oxir-oqibatda odamlardagi taşabbusni, şaxsiy egalik, manfaatdorlik tuyğusini söndirişligini aytdi. Qodiriyning mazkur qissasini özbek adabiyotidagi birinçi «işlab çiqariş» qissasi, Obidni esa birinçi işbilarmon odam obrazi deyiş mumkin. A. Q bu örinda iqtisod, xöjalik masalalarining bilimdoni, tadqiqotçisi sifatida ham körinadi; asar boş qahramonining xarakteri, ruhiy olami asosan mehnatda, xöjalik işlarida oçiladi.
A.Q. zukko tilşunos, zabardast tarjimon sifatida ham katta işlar qildi. U tatar fizik olimi Abdulla Şunosiyning «Fizika» (1928), Gogolning «Uylaniş» (1935), A.P. Çexovning «Olçazor» (1936) asarlarini özbekçaga tarjima qildi. Qozonda bosilgan «Töla rusça-özbekça luğat»ni (1934) tuzişda iştirok etgan.
A.Q. asarlari, ayniqsa romanlari, jahon miqyosida tez tarqaldi. «Ötgan kunlar» ozarbayjon tilida 1928 y.da, «Mehrobdan çayon» tojik tilida 1935 y.da, «Obid ketmon» rus tilida 1935 y.da naşr etildi. Şundan buyon bu asarlar rus, qozoq, uyğur, tatar, arab, italyan, ingliz, nemis va b. tillarda qayta-qayta naşr etilib kelayotir.
A.Q.ning 44 yillik umri, 20 yillik ijtimoiy va ijodiy faoliyat davri keskin kuraşlar, ta'qibu tahdidlar içida ötdi. Rostgöy adib şuro dav-ri haqidagi badiiy asarlarida, publitsistikasida şöro voqeligiga xos ziddiyatlarni, siyosatdagi xato va kamçiliklarni xolis turib körsatişga jazm etdi. Ammo uning bu urinişlari birin-ketin zarbaga uçray boşladi. 1926 y. «Muştum»da bosilgan «Yiğindi gaplar» hajviyasidagi tanqidiy mulohazalari uçun «aksilinqilobiy harakat qilganlik»da ayblanib qamoqqa olinadi, turli böhtonlar b-n sudlanadi. Sudda u mardona turib öz şa'nini himoya qiladi. «Obid ketmon» qissasi ham şöro mafkuraçilariga ma'qul kelmaydi, keskin tanqidga uçraydi; «ideologik buzuqliklar va xatolar»ga töla, «siyosiy tutruqsiz» asar sifatida baholanadi.
Yozuvçining tarixiy romanlari esa asosiy pafosi — millat taqdiri, birligi, el-yurt qayğusi, mustaqilligi, şaxs erki, ijtimoiy adolat uçun kuraş ğoyalari b-n yöğrilganligi tufayli ham hukmron mafkuraga zid asarlar bölib çiqdi. Millat ruhini yorqin aks ettirgan, xalqning, özga millat kitobxonlarining sevimli asarlariga aylangan bu romanlar şöro davri siyosati uçun zararli kitoblar sifatida bot-bot qoralandi. 30-y.lar örtalariga kelib, bu maş'um kampaniya avjiga çiqdi. Nihoyat, A.Q. 1937 y. 31 dek. kuni hibsga olindi. 9 oylik qamoqdagi söroq-tergov, qiynoq, xörlikdan söng Çölpon, Fitrat kabi maslakdoşlari b-n birga qatl etildi. Qodiriy hibsga olingaç, asarlari «zararli» sanalib ötda yoqildi, kutubxonalardan yöqotildi, ularni öqiş taqiqlandi. A.Q. Alişer Navoiy nomidagi Özbekiston Respublikasi Davlat mukofoti (1991), «Mustaqillik» ordeni b-n taqdirlandi (1994). Abdulla Qodiriy nomidagi Özbekiston Respublikasi Davlat mukofoti ta'sis etilgan. Toşkent madaniyat in-tiga, Toşkentdagi madaniyat va istirohat boğiga, katta köçalardan biriga, respublikamizdagi köplab madaniyat muassasalariga uning nomi berilgan. «Ötgan kunlar» va «Mehrobdan çayon» romanlari asosida kinofilmlar (1969, 1996, 1973) va köp seriyali telefilmlar yaratilgan. Oilalarda farzand tuğilsa, A.Q. romanlari qahramonlari nomlarini qöyiş rasm böldi. Eng muhimi, A.Q., uning hayoti, ijodi haqidagi bor haqiqatni aytiş, yoziş, asarlarini asl holida «tahrirsiz» çop etiş uçun yöl oçildi.
Ac: Töla asarlar tuplami [6 jildli], 1-jild, T., 1995; [Ötgan kunlar. Mehrobdan çayon. Römonlar.], T., 1992; Obid ketmon. T., 1960; Kiçik asarlar, T., 1969; Ğirvonlik Mallavoy, T., 1987.
Ad.: Oybek, Asarlar [19 jildli], 16-jild (Abdulla Qodiriyning ijodiy yöli), T., 1979; Qodiriy H., Otam haqida, T., 1983; Abdulla Qodiriy zamondoşlari xotirasida, T., 1988; Boqiy N., Qatlnoma, T., 1992; Qöşjonov M., Özbekning özligi, T., 1994; Normatov U., Qodiriy boği, T., 1995; Normatov U., «Ötgan kunlar» hayrati, T., 1996. Umarali Normatov, Bahodir Karimov.