Ötkan kunlar

«Ötkan kunlar» — özbek yozuvçisi Abdulla Qodiriyning romani, özbek adabiyotidagi ilk roman hisoblanadi. Ba'zi manbalarda «Ötgan kunlar» deb ham yuritiladi.

Roman 1920-yillar boşida yozilgan. Yozuvçi uni yaratişda arab yozuvçisi Jurji Zaydon asarlaridan ilhomlangan (inglizça Vikipediyada Jurji Zaydan «Lebanese writer», ya'ni livanlik yozuvçi deb tavsiflanadi). Rus tilidagi Vikipediyaga köra, romanga yozgan sözboşisida Qodiriy yozuvçi öz xalqiga «Tohir va Zuhra», «Farhod va Şirin», «Çor darveş»ning zamonaviy namunalarini berişi kerakligini yozgan va «Ötkan kunlar»ni şunday yöldagi dastlabki uriniş deb atagan.

Naşr sanalari manbalarda turliça berilgan. Özbekça va rusça manbalarga köra, roman 1922-yilda «Inqilob» jurnalida ilk bor çop etilgan, 1926-yilda alohida kitob bölgan. Inglizça Vikipediyada esa asar 1925-yilga oid deb körsatilgan va jurnalda 1922–1925-yillarda boblab bosilgani aytilgan. Özbekça Vikipediyaning boşqa bir bandida kitobning 1-bölimi 1925-yilda, 2-bölimi öşa yili, 3-bölimi 1926-yilda alohida kitoblar holida arab alifbosida çiqqani yoziladi; muqovasini «Muştum» jurnali rassomi Iştvan Tullya bezagan (adadi — 10 000 nusxa).

Roman 19-asr voqealarini qamrab oladi. Voqealar mahalliy hukmdorlarning hokimiyat uçun qonli kuraşlari muhitida, boş qahramonlar Otabek va Kumuşbibining fojiaviy sevgi qissasi atrofida rivojlanadi. Asarda hikoyaning köp planliligi, ikkilamçi syujetlar, ketma-ket avj oluvçi va fojiali yakunlanuvçi voqealar mavjud.

Ilğor fikrlarni ilgari surgan Otabek obrazi romanning ğoyaviy va kompozitsion markazi hisoblanadi. U savdodagi eskirgan iqtisodiy munosabatlarga qarşi çiqadi, oila va turmuş masalalariga yangiça qaraydi. Adabiyotşunoslar Qodiriy öz qahramoni nomidan öz fikrlarini bayon etgan, deb hisoblaydi.

Yozuvçi özbek ayolining taqdirini ham kuzatadi. Köpxotinlik kabi an'analar Kumuş va Zaynab örtasida ölimga olib boruvçi adovatga sabab böladi. Asar fojia bilan tugaydi: Kumuşbibi kundoşi tomonidan zaharlab öldiriladi, Otabek esa vatanini himoya qilib vafot etadi.

1933-yilda asar senzuradan ötkazilib, bir qança özgartiriş va qisqartirişlar bilan qayta naşr etilgan. 1926-yilgi asl naşrga asoslangan özbek kirill alifbosidagi ilk töliq naşr Toşkentda 1994-yilda çop etilgan. Roman 1933-yilda Bokuda lotin alifbosida, 1958-yilda Toşkentda kirill alifbosida, 1958–1961-yillarda Karaçida arab alifbosidagi özbek tilida bosilgan.

Tarjimalar:

• 1931 — ozarbayjon tiliga (Xolid Said va Abdulla Qamçinbek);
• 1958 — rus tiliga «Minuvşiye dni» nomi bilan (Lidiya Bat va Vera Smirnova);
• 1959 — tatar tiliga, Qozonda (tarjimon M. Nömon);
• 2019 — ingliz tiliga «Days Gone By» nomi bilan (Kerol Yermakova), Fransiyaning «Nouveau Monde Editions» naşriyotida; rassom Bobur Ismoilov;
• Mark Edvard Riz tarjimasi «Bygone Days» nomi bilan ingliz tilida. Uning çiqqan yili özbekça Vikipediyada 2019, inglizça Vikipediyada 2018 deb körsatilgan. Tarjimon ustida 15 yil işlagan va 400 dan ortiq izoh yozgan;
• arab tiliga 1000 nusxada;
• 2025 — koreys tiliga (Kim Çung Sun).

Asar asosida 1969-yilda «Özbekfilm»da Yöldoş A'zamov rejissyorligida, 1997-yilda Melis Abzalov rejissyorligida film suratga olingan.

Roman özbek adabiyotida yangi realistik nasrga asos solgan deb baholanadi. Şarqşunos akademik Yevgeniy Bertelsning yozişiça, jahon adabiyotida beşta roman maktabi (fransuz, rus, ingliz, nemis, hind) ma'lum bölgan va Qodiriy oltinçisini — özbek roman maktabini yaratgan.

Asar xalq orasida yaxşi qabul qilingan, biroq şöro mafkuraçilari va tanqidçilari uni qattiq qoralagan. Tanqid marksça-leninça ğoyalarga zidligi, sinfiy kuraş körsatilmagani va ötmiş bezab tasvirlangani kabi da'volarga asoslangan. 1929–1930-yillarda Sotti Husayn asarga oid yirik tanqidiy material yozgan: u yozuvçi mahoratini inkor etmagan, ammo asar marksça-leninça mafkurani tarğib qilmagani uçun keskin tanqid qilgan.