Abdulla Qodiriy
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 17–22-b. — ziyouz.com
Abdulla Qodiriy (asosiy taxalluslari: Qodiriy, Julqunboy) (1894.4.10-Toşkent-1938.10.4) - 20-a. yangi özbek adabiyotining ulkan namoyandasi, özbek romançiligining asosçisi; 20-y.lardagi muhim ijtimoiy-madaniy jarayonlarning faol iştirokçisi. Boğbon oilasida tuğilgan. Otasi Qodirbobo (1820—1924) xon, beklar qölida sarbozlik qilgan, rus bosqini paytida (1865) Toşkent mudofaasida qatnaşgan. Otasi boşidan ötgan sarguzaştlar A.Q.ning qator asarlari, xususan tarixiy romanlarining yuzaga kelişida muhim rol öynagan. A.Q. musulmon maktabida (1904— 06), rus-tuzem maktabida (1908—12), Abulqosim şayx madrasasida (1916— 17) ta'lim oldi; Moskvadagi adabiyot kursida (1925—26) öqidi. Yoşligidanoq qad. Şarq madaniyati va adabiyoti ruhida tarbiya topgan; arab, fors va rus tillarini örgangan. Jahon adabiyotini ixlos b-n mutolaa qilgan. Oilasi kambağallaşganligi sababli bolalikdan mustaqil mehnat qila boşladi, turli kasblarni egalladi, mahalliy savdogarlarga kotiblik va gumaştalik qildi (1907—15). 1917 y. Okt. davlat töntarişidan söng Eski şahar oziqa qömitasining sarkotibi (1918), «Oziq işlari» gaz.ning muharriri (1919), Kasabalar şörosining sarkotibi (1920), «Muştum» jur. taşkilotçilaridan va tahrir hay'ati a'zosi (1923—26). A.Q. ijodiy faoliyatining boşlanişi 1910- y.larning örtalariga töğri keladi. «Sadoi Turkiston» gaz.ning 1914 y. 1 apr. sonida A.Q. imzosi b-n «Yangi masjid va maktab» sarlavhali xabar bosiladi. Bu bölajak adibning matbuotdagi dastlabki çiqişi edi. Oradan köp ötmay, uning «Töy», «Ahvolimiz», «Millatimga», «Fikr aylagil» kabi şe'rlari, «Baxtsiz kuyov» dramasi, «Juvonboz» hikoyasi çop etiladi (1914—15). A.Q. ijodining dastlabki namunalari bölgan bu asarlar millatparvarlik, ma'rifatparvarlik ruhida yozilgan bölib, jadidçilik ğoyalari b-n suğorilgandir. Muallif unda xalqning zabun holatidan kuyib sözlaydi, millatni uyğonişga da'vat etadi, fikrlaşga çorlaydi. A.Q.ning «Uloqda» hikoyasi (1916) avvalgi asarlari b-n tenglaştirib bölmaydigan darajada yuqori bölib, 20-a. tongidagi özbek realistik adabiyotining çöqqisi, realistik hikoyaning eng yaxşi namunasi hisoblanadi.
A.Q.ning 1917 y. Okt. töntarişidan keyingi faoliyati asosan matbuot b-n boğlangan. Uning 1919—25 y.lar oraliğida yozgan maqolalari soni 300 atrofida. A.Q.ning publitsistik çiqişlari avvalo öşa davrning tarixiy hujjati, zamonasining solnomasi. 20-y.lar örtalarida yozilgan «Kalvak Mahzumning xotira daftaridan», «Toşpölat tajang nima deydir?» satirik hikoyalar turkumida yozuvçi kulgusi «xarakter kulgusi» darajasiga kötarildi. Muallif bunda hayotdagi, odamlar tabiatidagi muayyan salbiy hodisalarni sof mafkuraviy nuqtai nazardan turib, nuqul biryoqlama qoralaş, foş etiş yölidan bormay, xarakter va hodisalarni xolis turib, murakkabligi, ziddiyatlari b-n körsatişga jazm etadi.
A.Q. şöro hokimiyatining dastlabki yillarida qizğin jurnalistik faoliyati b-n barobar özbek adabiyotidagi birinçi roman — «Ötgan kunlar»ni yaratdi (1919—20). Romandan boblar 1922 y. «Inqilob» jur.da e'lon etildi. 1924—26 y.lari har bir bölimi alohida-alohida kitob holida bosildi. «Ötgan kunlar» yaratilgan davr özbek xalqi uçun millatning erki, ozodligi, mustaqilligi, jahondagi örni masalasi hayot-mamot ahamiyatiga molik edi. A.Q. mamlakatimiz taraqqiyparvar ziyolilari safida turib ona yurtning, millatning taqdiri ustida astoydil qayğurdi, öziça najot yölini izladi. Avvaliga u bolşeviklarning yolğon va'dalariga işondi, ammo adib bu va'dalar qoğozda qolib ketayotganini, yovuz mustamlaka siyosati mohiyat-e'tibori b-n özgarmay qolayotganini, munofiqona tus olayotganini, el orasida buzğunçilik, fitna, sinfiy-mafkuraviy adovat avj oldirilib, birodarkuşlik uruşi boşlanib ketganligini, şörlik xalq bu qonli siyosatning qurboni bölayotganini öz közi b-n kördi. Ayniqsa, Qöqon muxtoriyatining tor-mor etilişi köpgina hur fikrli ziyolilar qatori A.Q.ning qalbini larzaga soldi. Adib «Ötgan kunlar» romani orqali xalqning milliy ongini uyğotmoqçi böldi, «tariximizning eng kir, qora kunlari» — yurtni mustamlaka balosiga giriftor etgan keyingi «xon zamonlari» — 19-a. örtasidagi mudhiş tarixiy jarayonlar haqida söz oçib, bu ayançli haqiqatdan xalqqa saboq bermoqçi böldi.
«Ötgan kunlar» romanining ma'nomundarija doirasi nihoyatda keng. Unda xilma-xil insoniy taqdirlar, ijtimoiy-siyosiy, ma'naviy-axloqiy, oilaviyişqiy muammolar qalamga olingan. Biroqular orasida yurtning, millatning taqdiri, mustaqilligi masalasi alohida ajralib turadi. Binobarin elyurtning mustaqilligi, birligi masalasi romanning pafosini taşkil etadi. Asarning boş qahramonlari Otabek va Yusufbek hojilar şu yurt istiqloli, faravonligi, osoyiştaligi yöliga hayotini, jonini tikkan fidoyi kişilardir. «Ötgan kunlar» bamisoli ulkan va tiniq közgu, unda özbek millatining muay-yan tarixiy şaroit, vaziyatdagi turmuşi, urf-odatlari, ruhiy-ma'naviy dunyosi, böy-basti, qiyofasi keng kölamda aniq-ravşan gavdalantirilgan. «Ötgan kunlar», bir qaraşda, an'anaviy işq dostonlarini ham eslatadi. Unda Otabek b-n Kumuşning işqiy sarguzaştlari, fojiasi juda katta mahorat b-n tasvir etilgan. Asardagi işqiy sarguzaştlar kitobxonni hayajonga soladi, Otabek b-n Kumuşning gözal baxtini barbod etgan omillar kişini çuqur öyga toldiradi. Muallif oşiqlarning işqiy sarguzaştlari bahonasida muayyan tarixiy davrni — Turkistonning rus bosqini arafasidagi ahvoli, qora kunlarini köz oldimizda gavdalantiradi. Qodiriy işqiy sarguzaştlar körinişida ölkaning tutqunlikka tuşişining boş sababi jaholat, qoloqlik va özaro içki nizolardir degan fikrni ğoyat ustalik b-n aytadi. Garçi romanda adib şaxs xarakteri va qismatini muhit, şaroit, ijtimoiy muammolar b-n çambarças aloqadorlikda tasvir va taxlil etsada, inson şaxsining muhit va şaroitga boğliq bölmagan tuğma, sirli-sehrli ğaroyib şevalariga ham e'tiborni tortadi. Bu jihatdan bir oila, bir xil şaroitda tuğilib voyaga yetgan sajiya-xarakter, surat va siymo vajidan ikki olam — egaçisingil Zaynab va Xuşröybibi obrazlarining talqini ğoyat ibratlidir. Biri mute, itoatkor, nuqul özgalar izni b-n iş köradi; ikkinçisi esa dadil, mustaqil, öz baxti va taqdiri uçun faol kuraş olib boradi. Yozuvçi bu ikki şaxs xarakteriga xos tuğma xususiyatlarni şarğlaş b-ngina çeklanmaydi, bunday xislatlarning öşa kimsalar, qolaversa özgalar taqdiriga körsatgan ta'siri, fojeiy oqibatlarini ham ifoda etadi. Özini boşqalar ixtiyoriga topşirib qöygan Zaynab şu ojizligi tufayli öz baxtiga zomin bölibgina qolmay, yana öşa ojizligi tufayli özgalar qutqusi orqasida beixtiyor jinoyatga qöl uradi — Kumuşga zahar beradi. Mustaqillik, dadillik — yaxşi xislat, biroq unga xudbinlik aralaşsa baloi azimga aylanişi mumkin. Xuşröybibi öz baxti uçun kuraşadi; şaxsiy manfaatlari yölida heç narsadan qaytmaydi; birovlarning köz yoşlari hisobiga, özgalarning baxtiqaroligi evaziga öz baxtini tiklaydi. Romandagi Özbek oyim obrazi ham nihoyatda tabiiy va gözal siymolardan biridir. Dumbul tabiat bu ayol öğli Otabek, qolaversa kelinlari — Kumuş, Zaynab taqdirlarining çiğallaşib ketişi, oxiri fojiaga yuz tutişida boş sababçi ekani ayon. Biroq har qança gunohkor bölmasin, öta andişali adib uni keskin qoralaşga tili bormaydi. Nima bölganda ham, Özbek oyim, baribir ona... Ayni paytda rostgöy, realist yozuvçi onaning pala-partiş, dovdir xattiharakatlaridan, tabiatidagi ayrim kamçiliklaridan köz yumib ötolmaydi. Bu borada adibga xalqona yumor qöl keladi. Bu obraz tasviri boşdan-oyoq ajib serjilo — ham kinoya-kesatiqgarga, ham ardoq-mehrga töla yumor b-n yöğrilgan. Xullas, «Ötgan kunlar» romani töqima qahramonlarning hayotiylik kasb etişi va tarixiy voqealarga uyğunligi jihatidan ham, mujassamot butunligi va tilidagi nafosati jihatidan ham özbek adabiyoti xazinasidagi durdonalar qatoridan örin olgandir. «Ötgan kunlar» özbek adabiyotida ilk roman bölişining özi b-noq ilgari bosilgan katta qadam edi. Unda realizmning asosiy tamoyillari yuqori badiiy saviyada amalga oşirildi. Roman, umuman, özbek adabiyotida yetuk realizmga asos soluvçilik rolini öynadi.
A.Q. ikkinçi yirik asari «Mehrobdan çayon»ni 1928 y. fev.da yozib tugatdi. Roman 1929 y. Samarqandda bosilib çiqdi. Garçi bu roman mavzui ham 19-a. hodisalari — «xon zamonlari» davridagi özboşimçaliklarni körsatişga qaratilgan bölsada, unda roman yozilgan davr ruhi kuçli. Asarni «Mehrobdan çayon» deb ataş, ziyoli ulamolarni qahramon qilib tanlaşdan murod muqaddas dargoh — sajdagohdan çiqqan, öşa dargohga nomunosib munofiq, qallob, tuban kimsalarga, hasadgöy, e'tiqodsiz kişilarga işoradir. Romanda Anvar b-n Ra'noning sevgi sarguzaşti, qalb nazokati şoirona tarannum etilgan. Maktabdor Solih mahdumning yumoristik obrazi adabiyotşunoslikda yozuvçining jiddiy yutuği, kaşfiyoti sifatida e'tirof qilingan.
Garçi «Mehrobdan çayon»da davr zuğumi muayyan darajada sezilsa ham, adibda goho tarafkaşlik mayllari körinsada, amalda realizm mavqeida turgan, tarixiy haqiqatni mumkin qadar haqqoniy ifodalaşga intilgan. Yozuvçining «Mehrobdan çayon»dagi realistik mahorati Solih maxdum obrazida juda yorqin namoyon bölgan. Romanda muallif yengil hazil-mutoyiba, kulgi-yumor, piçing, kinoya-kesatiq, hajv orqali maxdum tabiatiga xos «maqtab bölmaydigan» xususiyatlarni batafsil körsatadi. Bunday xususiyatlarning içki va taşqi ijtimoiy ildizlarini ham oçadi. Ayni paytda mahdumning «hamma nuqsonlarini yuvib ketarlik» fazilatini ham ta'kidlaydi: «nima bölganda ham maxdum öz zamonasining eng oldingi domlalaridan, Qöqon aksariyatining savodxon bölişlariga sababçi ustozlardan». Romandagi Anvar b-n Ra'no obrazlari, bir qaraşda, romantik qahramonlarday taassurot beradi. Barkamollik — aql-zakovat, döstga, sevgiga sadoqat, erk, adolat yölidagi şijoat bobida ular afsona, doston qahramonlarini eslatadilar. Işqiy mulohazalar bobida bu ikki yoş juda erkin, oralaridagi gap-sözlar bir qadar kitobiy, şoirona... Masalaga sinçiklab qaralsa, Anvar va Ra'nodagi favqulodda, kitobiy tuyulgan xislatlar, ularning «ğayritabiiy» xatti-harakatlari mantiqan va ruhiy jihatdan asoslangan. Ular maktab körgan, yaxşi tarbiya, çuqur bilim olgan, Şarqning yuksak madaniyati, gumanistik ğoyalarini özlari uçun çin e'tiqod, boş maqsad qilib olgan odamlardir. Adib asar personajlari qismati b-n boğliq holda muhim tarixiy hodisalar, şaxslar, sarguzaştlar haqida ham ma'lumot beradi. Solih maxdumning keçmişi, ota-bobolari qismati bahonasida keltirilgan Amir Umarxonning kanizi töğrisidagi hikoya, haq işlari uçun jabr kurgan Sayidxon, mulla Siddiq va Möminjonlarning aççiq qismati, Xudoyorxon tarixi töğrisidagi ma'lumotlar, Oğaça oyim sarguzaştlari, xon harami, xotinlari, ördadagi qullar haqidagi aniq ma'lumotlar asarda salmoqli örin tutadi. Ular b-n tanişganda hujjatli-tarixiy, publitsistik asar öqiyotganday bölasiz. Yozuvçi ba'zan qahramonlari tabiatini, xususan haramdagi qizlar fojiasini hazil-mutoyiba, öyin-kulgi orqali oçib beradi. Ammo bu kulgili bölib tuyulgan hodisalar zamirida jiddiy insoniy drama va şafqatsiz haqiqat yotadi. Xullas, «Mehrobdan çayon» hayot haqiqatini «orttirmay va kamitmay» öz holiça jamiki qirralari, tovlanişlari b-n gavdalantirgan, xarakterlar olamini, ruhiyatini öziga xos ohanglar, böyoqlar vositasida kaşf etib bergan öxşaşi yöq badiiy obidadir.
A.Q.ning tarixiy romanlari 20-y. lardagi yangi özbek adabiyoti oldida turgan murakkab ğoyaviy-badiiy muammolarning juda köpini yeçib berib, adabiy taraqqiyotning tezlanişiga xizmat etdi. Keyinroq özbek adabiyotining atokli vakillari qatoriga kötarilgan Oybek, Ğafur Ğulom, Abdulla Qahhor A.Q. ijodining katta ta'siri ostida yetuk yozuvçi bölib yetişdilar. A.Q. ijodining milliy adabiyotlarga ta'sirini tojik, turkman, qozoq va qirğiz adabiyotining S. Ayniy, M. Avezov, X. Deryayev, Ç.Aytmatov singari yirik vakillari ham qayta-qayta qayd etişgan. Nemis adabiyotşunoslari N.Tun, I. Baddauf, amerikalik tadqiqotçilar E. Olvort, Xristofor Murfi, asli eronlik amerika olimi Eden Nabi A.Q. ijodi böyiça jiddiy işlar qilganlar. A.Q. ijodidagi çuqur mazmunni jozibador va ravşan şaklda ifoda eta oliş, hayotdan yirik va sal-moqli voqealarni tasvir uçun tanlay oliş, hayotdagi dramatik vaziyatlarga e'tibor, şaklning ixçamligi va katta prozada ortiqçaliklardan xoli ifodaning ustunligi, sözning ma'noga mosligi va yorqinligi, hammadan ham muhimi — kişilar xarakteridagi muhim xususiyatlarni köra oliş va tasvir eta biliş yoş adabiy avlod uçun doimo ybrat namunasi bölib kelmoqda. Oybek aytganidek, «Ötgan kunlar» romanida yozuvçi til ustida katta mahorat körsatadi. Romanning tili haqiqatan boy, böyoqli, sodda, ifoda kuçi zör, ommaga anglaşilarlik bir tildir. Özbek adabiy tilining şakllanişida bu asarning roli, şubhasiz, katta. A.Q. yoş adabiy avlodni doimo jahon realistik adabiyotidan örganişga çaqirar, özi ham jahon klassiklarini mutolaa etiş va ularning asarlarini özbekçaga tarjima qiliş jarayonida realizm ustalaridan öqib-örganib borar edi. Adib öz kasbi haqida töxtalib şunday degan edi: «Yozuvçiliqda bir qonun bor: hammadan ilgari ma'no, undan söng şu ma'noni ifoda qiliş uçun söz quriş, sözgina emas, san'atkorona, ya'ni şundoğ sözki, aytmoqçi bölgan fikringizning ifodasi uçungina maxsus yaratilgan bölib, yasama bölmasin. Mana şu şartni bajarib, bu jihatdan ta'min etilgaç, boşqa masalalarga ötişga haq olgan bölasan...».
A.Q. 30-y.lardagi murakkab şaroitda ham ijodni davom ettirdi. 1934 y. qişloq hayotidan «Obid ketmon» qissasini yozdi. Asardagi Obid obrazi özbek adabiyotidagi noyob hodisa. Uni özbek xalqining mehnat, dehqonçilik madaniyati bobidagi yetukligi timsoli, deyiş mumkin. Yozuvçi bu obraz tasvirida öşa davrda odat tusiga kirgan tor «sinfiylik» doirasidan ança çetga çiqib, umuminsoniy qadriyatlarni ardoklaş yölidan boradi; xolis turib q.x.ni jamoalaştiriş harakatining bir qança tomonlarini haqqoniy körsatdi; içki muammo — ziddiyatlarni oçib berdi, k-z tuzumi oxir-oqibatda odamlardagi taşabbusni, şaxsiy egalik, manfaatdorlik tuyğusini söndirişligini aytdi. Qodiriyning mazkur qissasini özbek adabiyotidagi birinçi «işlab çiqariş» qissasi, Obidni esa birinçi işbilarmon odam obrazi deyiş mumkin. A. Q bu örinda iqtisod, xöjalik masalalarining bilimdoni, tadqiqotçisi sifatida ham körinadi; asar boş qahramonining xarakteri, ruhiy olami asosan mehnatda, xöjalik işlarida oçiladi.
A.Q. zukko tilşunos, zabardast tarjimon sifatida ham katta işlar qildi. U tatar fizik olimi Abdulla Şunosiyning «Fizika» (1928), Gogolning «Uylaniş» (1935), A.P. Çexovning «Olçazor» (1936) asarlarini özbekçaga tarjima qildi. Qozonda bosilgan «Töla rusça-özbekça luğat»ni (1934) tuzişda iştirok etgan.
A.Q. asarlari, ayniqsa romanlari, jahon miqyosida tez tarqaldi. «Ötgan kunlar» ozarbayjon tilida 1928 y.da, «Mehrobdan çayon» tojik tilida 1935 y.da, «Obid ketmon» rus tilida 1935 y.da naşr etildi. Şundan buyon bu asarlar rus, qozoq, uyğur, tatar, arab, italyan, ingliz, nemis va b. tillarda qayta-qayta naşr etilib kelayotir.
A.Q.ning 44 yillik umri, 20 yillik ijtimoiy va ijodiy faoliyat davri keskin kuraşlar, ta'qibu tahdidlar içida ötdi. Rostgöy adib şuro dav-ri haqidagi badiiy asarlarida, publitsistikasida şöro voqeligiga xos ziddiyatlarni, siyosatdagi xato va kamçiliklarni xolis turib körsatişga jazm etdi. Ammo uning bu urinişlari birin-ketin zarbaga uçray boşladi. 1926 y. «Muştum»da bosilgan «Yiğindi gaplar» hajviyasidagi tanqidiy mulohazalari uçun «aksilinqilobiy harakat qilganlik»da ayblanib qamoqqa olinadi, turli böhtonlar b-n sudlanadi. Sudda u mardona turib öz şa'nini himoya qiladi. «Obid ketmon» qissasi ham şöro mafkuraçilariga ma'qul kelmaydi, keskin tanqidga uçraydi; «ideologik buzuqliklar va xatolar»ga töla, «siyosiy tutruqsiz» asar sifatida baholanadi.
Yozuvçining tarixiy romanlari esa asosiy pafosi — millat taqdiri, birligi, el-yurt qayğusi, mustaqilligi, şaxs erki, ijtimoiy adolat uçun kuraş ğoyalari b-n yöğrilganligi tufayli ham hukmron mafkuraga zid asarlar bölib çiqdi. Millat ruhini yorqin aks ettirgan, xalqning, özga millat kitobxonlarining sevimli asarlariga aylangan bu romanlar şöro davri siyosati uçun zararli kitoblar sifatida bot-bot qoralandi. 30-y.lar örtalariga kelib, bu maş'um kampaniya avjiga çiqdi. Nihoyat, A.Q. 1937 y. 31 dek. kuni hibsga olindi. 9 oylik qamoqdagi söroq-tergov, qiynoq, xörlikdan söng Çölpon, Fitrat kabi maslakdoşlari b-n birga qatl etildi. Qodiriy hibsga olingaç, asarlari «zararli» sanalib ötda yoqildi, kutubxonalardan yöqotildi, ularni öqiş taqiqlandi. A.Q. Alişer Navoiy nomidagi Özbekiston Respublikasi Davlat mukofoti (1991), «Mustaqillik» ordeni b-n taqdirlandi (1994). Abdulla Qodiriy nomidagi Özbekiston Respublikasi Davlat mukofoti ta'sis etilgan. Toşkent madaniyat in-tiga, Toşkentdagi madaniyat va istirohat boğiga, katta köçalardan biriga, respublikamizdagi köplab madaniyat muassasalariga uning nomi berilgan. «Ötgan kunlar» va «Mehrobdan çayon» romanlari asosida kinofilmlar (1969, 1996, 1973) va köp seriyali telefilmlar yaratilgan. Oilalarda farzand tuğilsa, A.Q. romanlari qahramonlari nomlarini qöyiş rasm böldi. Eng muhimi, A.Q., uning hayoti, ijodi haqidagi bor haqiqatni aytiş, yoziş, asarlarini asl holida «tahrirsiz» çop etiş uçun yöl oçildi.
Ac: Töla asarlar tuplami [6 jildli], 1-jild, T., 1995; [Ötgan kunlar. Mehrobdan çayon. Römonlar.], T., 1992; Obid ketmon. T., 1960; Kiçik asarlar, T., 1969; Ğirvonlik Mallavoy, T., 1987.
Ad.: Oybek, Asarlar [19 jildli], 16-jild (Abdulla Qodiriyning ijodiy yöli), T., 1979; Qodiriy H., Otam haqida, T., 1983; Abdulla Qodiriy zamondoşlari xotirasida, T., 1988; Boqiy N., Qatlnoma, T., 1992; Qöşjonov M., Özbekning özligi, T., 1994; Normatov U., Qodiriy boği, T., 1995; Normatov U., «Ötgan kunlar» hayrati, T., 1996. Umarali Normatov, Bahodir Karimov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АБДУЛЛА ҚОДИРИЙ (асосий тахаллуслари: Қодирий, Жулқунбой) (1894.4.10-Тошкент-1938.10.4) - 20-а. янги ўзбек адабиётининг улкан намояндаси, ўзбек романчилигининг асосчиси; 20-й.лардаги муҳим ижтимоий-маданий жараёнларнинг фаол иштирокчиси. Боғбон оиласида туғилган. Отаси Қодирбобо (1820—1924) хон, беклар қўлида сарбозлик қилган, рус босқини пайтида (1865) Тошкент мудофаасида қатнашган. Отаси бошидан ўтган саргузаштлар А.Қ.нинг қатор асарлари, хусусан тарихий романларининг юзага келишида муҳим роль ўйнаган. А.Қ. мусулмон мактабида (1904— 06), рус-тузем мактабида (1908—12), Абулқосим шайх мадрасасида (1916— 17) таълим олди; Москвадаги адабиёт курсида (1925—26) ўқиди. Ёшлигиданоқ қад. Шарқ маданияти ва адабиёти руҳида тарбия топган; араб, форс ва рус тилларини ўрганган. Жаҳон адабиётини ихлос б-н мутолаа қилган. Оиласи камбағаллашганлиги сабабли болаликдан мустақил меҳнат қила бошлади, турли касбларни эгаллади, маҳаллий савдогарларга котиблик ва гумашталик қилди (1907—15). 1917 й. Окт. давлат тўнтаришидан сўнг Эски шаҳар озиқа қўмитасининг саркотиби (1918), «Озиқ ишлари» газ.нинг муҳаррири (1919), Касабалар шўросининг саркотиби (1920), «Муштум» жур. ташкилотчиларидан ва таҳрир ҳайъати аъзоси (1923—26). А.Қ. ижодий фаолиятининг бошланиши 1910- й.ларнинг ўрталарига тўғри келади. «Садои Туркистон» газ.нинг 1914 й. 1 апр. сонида А.Қ. имзоси б-н «Янги масжид ва мактаб» сарлавҳали хабар босилади. Бу бўлажак адибнинг матбуотдаги дастлабки чиқиши эди. Орадан кўп ўтмай, унинг «Тўй», «Аҳволимиз», «Миллатимга», «Фикр айлагил» каби шеърлари, «Бахтсиз куёв» драмаси, «Жувонбоз» ҳикояси чоп этилади (1914—15). А.Қ. ижодининг дастлабки намуналари бўлган бу асарлар миллатпарварлик, маърифатпарварлик руҳида ёзилган бўлиб, жадидчилик ғоялари б-н суғорилгандир. Муаллиф унда халқнинг забун ҳолатидан куйиб сўзлайди, миллатни уйғонишга даъват этади, фикрлашга чорлайди. А.Қ.нинг «Улоқда» ҳикояси (1916) аввалги асарлари б-н тенглаштириб бўлмайдиган даражада юқори бўлиб, 20-а. тонгидаги ўзбек реалистик адабиётининг чўққиси, реалистик ҳикоянинг энг яхши намунаси ҳисобланади.
А.Қ.нинг 1917 й. Окт. тўнтаришидан кейинги фаолияти асосан матбуот б-н боғланган. Унинг 1919—25 й.лар оралиғида ёзган мақолалари сони 300 атрофида. А.Қ.нинг публицистик чиқишлари аввало ўша даврнинг тарихий ҳужжати, замонасининг солномаси. 20-й.лар ўрталарида ёзилган «Калвак Маҳзумнинг хотира дафтаридан», «Тошпўлат тажанг нима дейдир?» сатирик ҳикоялар туркумида ёзувчи кулгуси «характер кулгуси» даражасига кўтарилди. Муаллиф бунда ҳаётдаги, одамлар табиатидаги муайян салбий ҳодисаларни соф мафкуравий нуқтаи назардан туриб, нуқул бирёқлама қоралаш, фош этиш йўлидан бормай, характер ва ҳодисаларни холис туриб, мураккаблиги, зиддиятлари б-н кўрсатишга жазм этади.
А.Қ. шўро ҳокимиятининг дастлабки йилларида қизғин журналистик фаолияти б-н баробар ўзбек адабиётидаги биринчи роман — «Ўтган кунлар»ни яратди (1919—20). Романдан боблар 1922 й. «Инқилоб» жур.да эълон этилди. 1924—26 й.лари ҳар бир бўлими алоҳида-алоҳида китоб ҳолида босилди. «Ўтган кунлар» яратилган давр ўзбек халқи учун миллатнинг эрки, озодлиги, мустақиллиги, жаҳондаги ўрни масаласи ҳаёт-мамот аҳамиятига молик эди. А.Қ. мамлакатимиз тараққийпарвар зиёлилари сафида туриб она юртнинг, миллатнинг тақдири устида астойдил қайғурди, ўзича нажот йўлини излади. Аввалига у большевикларнинг ёлғон ваъдаларига ишонди, аммо адиб бу ваъдалар қоғозда қолиб кетаётганини, ёвуз мустамлака сиёсати моҳият-эътибори б-н ўзгармай қолаётганини, мунофиқона тус олаётганини, эл орасида бузғунчилик, фитна, синфий-мафкуравий адоват авж олдирилиб, биродаркушлик уруши бошланиб кетганлигини, шўрлик халқ бу қонли сиёсатнинг қурбони бўлаётганини ўз кўзи б-н кўрди. Айниқса, Қўқон мухториятининг тор-мор этилиши кўпгина ҳур фикрли зиёлилар қатори А.Қ.нинг қалбини ларзага солди. Адиб «Ўтган кунлар» романи орқали халқнинг миллий онгини уйғотмоқчи бўлди, «тарихимизнинг энг кир, қора кунлари» — юртни мустамлака балосига гирифтор этган кейинги «хон замонлари» — 19-а. ўртасидаги мудҳиш тарихий жараёнлар ҳақида сўз очиб, бу аянчли ҳақиқатдан халққа сабоқ бермоқчи бўлди.
«Ўтган кунлар» романининг маъномундарижа доираси ниҳоятда кенг. Унда хилма-хил инсоний тақдирлар, ижтимоий-сиёсий, маънавий-ахлоқий, оилавийишқий муаммолар қаламга олинган. Бироқулар орасида юртнинг, миллатнинг тақдири, мустақиллиги масаласи алоҳида ажралиб туради. Бинобарин элюртнинг мустақиллиги, бирлиги масаласи романнинг пафосини ташкил этади. Асарнинг бош қаҳрамонлари Отабек ва Юсуфбек ҳожилар шу юрт истиқлоли, фаравонлиги, осойишталиги йўлига ҳаётини, жонини тиккан фидойи кишилардир. «Ўтган кунлар» бамисоли улкан ва тиниқ кўзгу, унда ўзбек миллатининг муай-ян тарихий шароит, вазиятдаги турмуши, урф-одатлари, руҳий-маънавий дунёси, бўй-басти, қиёфаси кенг кўламда аниқ-равшан гавдалантирилган. «Ўтган кунлар», бир қарашда, анъанавий ишқ достонларини ҳам эслатади. Унда Отабек б-н Кумушнинг ишқий саргузаштлари, фожиаси жуда катта маҳорат б-н тасвир этилган. Асардаги ишқий саргузаштлар китобхонни ҳаяжонга солади, Отабек б-н Кумушнинг гўзал бахтини барбод этган омиллар кишини чуқур ўйга толдиради. Муаллиф ошиқларнинг ишқий саргузаштлари баҳонасида муайян тарихий даврни — Туркистоннинг рус босқини арафасидаги аҳволи, қора кунларини кўз олдимизда гавдалантиради. Қодирий ишқий саргузаштлар кўринишида ўлканинг тутқунликка тушишининг бош сабаби жаҳолат, қолоқлик ва ўзаро ички низолардир деган фикрни ғоят усталик б-н айтади. Гарчи романда адиб шахс характери ва қисматини муҳит, шароит, ижтимоий муаммолар б-н чамбарчас алоқадорликда тасвир ва тахлил этсада, инсон шахсининг муҳит ва шароитга боғлиқ бўлмаган туғма, сирли-сеҳрли ғаройиб шеваларига ҳам эътиборни тортади. Бу жиҳатдан бир оила, бир хил шароитда туғилиб вояга етган сажия-характер, сурат ва сиймо важидан икки олам — эгачисингил Зайнаб ва Хушрўйбиби образларининг талқини ғоят ибратлидир. Бири муте, итоаткор, нуқул ўзгалар изни б-н иш кўради; иккинчиси эса дадил, мустақил, ўз бахти ва тақдири учун фаол кураш олиб боради. Ёзувчи бу икки шахс характерига хос туғма хусусиятларни шарғлаш б-нгина чекланмайди, бундай хислатларнинг ўша кимсалар, қолаверса ўзгалар тақдирига кўрсатган таъсири, фожеий оқибатларини ҳам ифода этади. Ўзини бошқалар ихтиёрига топшириб қўйган Зайнаб шу ожизлиги туфайли ўз бахтига зомин бўлибгина қолмай, яна ўша ожизлиги туфайли ўзгалар қутқуси орқасида беихтиёр жиноятга қўл уради — Кумушга заҳар беради. Мустақиллик, дадиллик — яхши хислат, бироқ унга худбинлик аралашса балои азимга айланиши мумкин. Хушрўйбиби ўз бахти учун курашади; шахсий манфаатлари йўлида ҳеч нарсадан қайтмайди; бировларнинг кўз ёшлари ҳисобига, ўзгаларнинг бахтиқаролиги эвазига ўз бахтини тиклайди. Романдаги Ўзбек ойим образи ҳам ниҳоятда табиий ва гўзал сиймолардан биридир. Думбул табиат бу аёл ўғли Отабек, қолаверса келинлари — Кумуш, Зайнаб тақдирларининг чиғаллашиб кетиши, охири фожиага юз тутишида бош сабабчи экани аён. Бироқ ҳар қанча гуноҳкор бўлмасин, ўта андишали адиб уни кескин қоралашга тили бормайди. Нима бўлганда ҳам, Ўзбек ойим, барибир она... Айни пайтда ростгўй, реалист ёзувчи онанинг пала-партиш, довдир хаттиҳаракатларидан, табиатидаги айрим камчиликларидан кўз юмиб ўтолмайди. Бу борада адибга халқона юмор қўл келади. Бу образ тасвири бошдан-оёқ ажиб сержило — ҳам киноя-кесатиқгарга, ҳам ардоқ-меҳрга тўла юмор б-н йўғрилган. Хуллас, «Ўтган кунлар» романи тўқима қаҳрамонларнинг ҳаётийлик касб этиши ва тарихий воқеаларга уйғунлиги жиҳатидан ҳам, мужассамот бутунлиги ва тилидаги нафосати жиҳатидан ҳам ўзбек адабиёти хазинасидаги дурдоналар қаторидан ўрин олгандир. «Ўтган кунлар» ўзбек адабиётида илк роман бўлишининг ўзи б-ноқ илгари босилган катта қадам эди. Унда реализмнинг асосий тамойиллари юқори бадиий савияда амалга оширилди. Роман, умуман, ўзбек адабиётида етук реализмга асос солувчилик ролини ўйнади.
А.Қ. иккинчи йирик асари «Меҳробдан чаён»ни 1928 й. фев.да ёзиб тугатди. Роман 1929 й. Самарқандда босилиб чиқди. Гарчи бу роман мавзуи ҳам 19-а. ҳодисалари — «хон замонлари» давридаги ўзбошимчаликларни кўрсатишга қаратилган бўлсада, унда роман ёзилган давр руҳи кучли. Асарни «Меҳробдан чаён» деб аташ, зиёли уламоларни қаҳрамон қилиб танлашдан мурод муқаддас даргоҳ — саждагоҳдан чиққан, ўша даргоҳга номуносиб мунофиқ, қаллоб, тубан кимсаларга, ҳасадгўй, эътиқодсиз кишиларга ишорадир. Романда Анвар б-н Раънонинг севги саргузашти, қалб назокати шоирона тараннум этилган. Мактабдор Солиҳ маҳдумнинг юмористик образи адабиётшуносликда ёзувчининг жиддий ютуғи, кашфиёти сифатида эътироф қилинган.
Гарчи «Меҳробдан чаён»да давр зуғуми муайян даражада сезилса ҳам, адибда гоҳо тарафкашлик майллари кўринсада, амалда реализм мавқеида турган, тарихий ҳақиқатни мумкин қадар ҳаққоний ифодалашга интилган. Ёзувчининг «Меҳробдан чаён»даги реалистик маҳорати Солиҳ махдум образида жуда ёрқин намоён бўлган. Романда муаллиф енгил ҳазил-мутойиба, кулги-юмор, пичинг, киноя-кесатиқ, ҳажв орқали махдум табиатига хос «мақтаб бўлмайдиган» хусусиятларни батафсил кўрсатади. Бундай хусусиятларнинг ички ва ташқи ижтимоий илдизларини ҳам очади. Айни пайтда маҳдумнинг «ҳамма нуқсонларини ювиб кетарлик» фазилатини ҳам таъкидлайди: «нима бўлганда ҳам махдум ўз замонасининг энг олдинги домлаларидан, Қўқон аксариятининг саводхон бўлишларига сабабчи устозлардан». Романдаги Анвар б-н Раъно образлари, бир қарашда, романтик қаҳрамонлардай таассурот беради. Баркамоллик — ақл-заковат, дўстга, севгига садоқат, эрк, адолат йўлидаги шижоат бобида улар афсона, достон қаҳрамонларини эслатадилар. Ишқий мулоҳазалар бобида бу икки ёш жуда эркин, ораларидаги гап-сўзлар бир қадар китобий, шоирона... Масалага синчиклаб қаралса, Анвар ва Раънодаги фавқулодда, китобий туюлган хислатлар, уларнинг «ғайритабиий» хатти-ҳаракатлари мантиқан ва руҳий жиҳатдан асосланган. Улар мактаб кўрган, яхши тарбия, чуқур билим олган, Шарқнинг юксак маданияти, гуманистик ғояларини ўзлари учун чин эътиқод, бош мақсад қилиб олган одамлардир. Адиб асар персонажлари қисмати б-н боғлиқ ҳолда муҳим тарихий ҳодисалар, шахслар, саргузаштлар ҳақида ҳам маълумот беради. Солиҳ махдумнинг кечмиши, ота-боболари қисмати баҳонасида келтирилган Амир Умархоннинг канизи тўғрисидаги ҳикоя, ҳақ ишлари учун жабр курган Сайидхон, мулла Сиддиқ ва Мўминжонларнинг аччиқ қисмати, Худоёрхон тарихи тўғрисидаги маълумотлар, Оғача ойим саргузаштлари, хон ҳарами, хотинлари, ўрдадаги қуллар ҳақидаги аниқ маълумотлар асарда салмоқли ўрин тутади. Улар б-н танишганда ҳужжатли-тарихий, публицистик асар ўқиётгандай бўласиз. Ёзувчи баъзан қаҳрамонлари табиатини, хусусан ҳарамдаги қизлар фожиасини ҳазил-мутойиба, ўйин-кулги орқали очиб беради. Аммо бу кулгили бўлиб туюлган ҳодисалар замирида жиддий инсоний драма ва шафқатсиз ҳақиқат ётади. Хуллас, «Меҳробдан чаён» ҳаёт ҳақиқатини «орттирмай ва камитмай» ўз ҳолича жамики қирралари, товланишлари б-н гавдалантирган, характерлар оламини, руҳиятини ўзига хос оҳанглар, бўёқлар воситасида кашф этиб берган ўхшаши йўқ бадиий обидадир.
А.Қ.нинг тарихий романлари 20-й. лардаги янги ўзбек адабиёти олдида турган мураккаб ғоявий-бадиий муаммоларнинг жуда кўпини ечиб бериб, адабий тараққиётнинг тезланишига хизмат этди. Кейинроқ ўзбек адабиётининг атокли вакиллари қаторига кўтарилган Ойбек, Ғафур Ғулом, Абдулла Қаҳҳор А.Қ. ижодининг катта таъсири остида етук ёзувчи бўлиб етишдилар. А.Қ. ижодининг миллий адабиётларга таъсирини тожик, туркман, қозоқ ва қирғиз адабиётининг С. Айний, М. Авезов, X. Деряев, Ч.Айтматов сингари йирик вакиллари ҳам қайта-қайта қайд этишган. Немис адабиётшунослари Н.Тун, И. Баддауф, америкалик тадқиқотчилар Э. Олворт, Христофор Мурфи, асли эронлик америка олими Эден Наби А.Қ. ижоди бўйича жиддий ишлар қилганлар. А.Қ. ижодидаги чуқур мазмунни жозибадор ва равшан шаклда ифода эта олиш, ҳаётдан йирик ва сал-моқли воқеаларни тасвир учун танлай олиш, ҳаётдаги драматик вазиятларга эътибор, шаклнинг ихчамлиги ва катта прозада ортиқчаликлардан холи ифоданинг устунлиги, сўзнинг маънога мослиги ва ёрқинлиги, ҳаммадан ҳам муҳими — кишилар характеридаги муҳим хусусиятларни кўра олиш ва тасвир эта билиш ёш адабий авлод учун доимо йбрат намунаси бўлиб келмоқда. Ойбек айтганидек, «Ўтган кунлар» романида ёзувчи тил устида катта маҳорат кўрсатади. Романнинг тили ҳақиқатан бой, бўёқли, содда, ифода кучи зўр, оммага англашиларлик бир тилдир. Ўзбек адабий тилининг шаклланишида бу асарнинг роли, шубҳасиз, катта. А.Қ. ёш адабий авлодни доимо жаҳон реалистик адабиётидан ўрганишга чақирар, ўзи ҳам жаҳон классикларини мутолаа этиш ва уларнинг асарларини ўзбекчага таржима қилиш жараёнида реализм усталаридан ўқиб-ўрганиб борар эди. Адиб ўз касби ҳақида тўхталиб шундай деган эди: «Ёзувчилиқда бир қонун бор: ҳаммадан илгари маъно, ундан сўнг шу маънони ифода қилиш учун сўз қуриш, сўзгина эмас, санъаткорона, яъни шундоғ сўзки, айтмоқчи бўлган фикрингизнинг ифодаси учунгина махсус яратилган бўлиб, ясама бўлмасин. Мана шу шартни бажариб, бу жиҳатдан таъмин этилгач, бошқа масалаларга ўтишга ҳақ олган бўласан...».
А.Қ. 30-й.лардаги мураккаб шароитда ҳам ижодни давом эттирди. 1934 й. қишлоқ ҳаётидан «Обид кетмон» қиссасини ёзди. Асардаги Обид образи ўзбек адабиётидаги ноёб ҳодиса. Уни ўзбек халқининг меҳнат, деҳқончилик маданияти бобидаги етуклиги тимсоли, дейиш мумкин. Ёзувчи бу образ тасвирида ўша даврда одат тусига кирган тор «синфийлик» доирасидан анча четга чиқиб, умуминсоний қадриятларни ардоклаш йўлидан боради; холис туриб қ.х.ни жамоалаштириш ҳаракатининг бир қанча томонларини ҳаққоний кўрсатди; ички муаммо — зиддиятларни очиб берди, к-з тузуми охир-оқибатда одамлардаги ташаббусни, шахсий эгалик, манфаатдорлик туйғусини сўндиришлигини айтди. Қодирийнинг мазкур қиссасини ўзбек адабиётидаги биринчи «ишлаб чиқариш» қиссаси, Обидни эса биринчи ишбилармон одам образи дейиш мумкин. А. Қ бу ўринда иқтисод, хўжалик масалаларининг билимдони, тадқиқотчиси сифатида ҳам кўринади; асар бош қаҳрамонининг характери, руҳий олами асосан меҳнатда, хўжалик ишларида очилади.
А.Қ. зукко тилшунос, забардаст таржимон сифатида ҳам катта ишлар қилди. У татар физик олими Абдулла Шуносийнинг «Физика» (1928), Гоголнинг «Уйланиш» (1935), А.П. Чеховнинг «Олчазор» (1936) асарларини ўзбекчага таржима қилди. Қозонда босилган «Тўла русча-ўзбекча луғат»ни (1934) тузишда иштирок этган.
А.Қ. асарлари, айниқса романлари, жаҳон миқёсида тез тарқалди. «Ўтган кунлар» озарбайжон тилида 1928 й.да, «Меҳробдан чаён» тожик тилида 1935 й.да, «Обид кетмон» рус тилида 1935 й.да нашр этилди. Шундан буён бу асарлар рус, қозоқ, уйғур, татар, араб, италян, инглиз, немис ва б. тилларда қайта-қайта нашр этилиб келаётир.
А.Қ.нинг 44 йиллик умри, 20 йиллик ижтимоий ва ижодий фаолият даври кескин курашлар, таъқибу таҳдидлар ичида ўтди. Ростгўй адиб шуро дав-ри ҳақидаги бадиий асарларида, публицистикасида шўро воқелигига хос зиддиятларни, сиёсатдаги хато ва камчиликларни холис туриб кўрсатишга жазм этди. Аммо унинг бу уринишлари бирин-кетин зарбага учрай бошлади. 1926 й. «Муштум»да босилган «Йиғинди гаплар» ҳажвиясидаги танқидий мулоҳазалари учун «аксилинқилобий ҳаракат қилганлик»да айбланиб қамоққа олинади, турли бўҳтонлар б-н судланади. Судда у мардона туриб ўз шаънини ҳимоя қилади. «Обид кетмон» қиссаси ҳам шўро мафкурачиларига маъқул келмайди, кескин танқидга учрайди; «идеологик бузуқликлар ва хатолар»га тўла, «сиёсий тутруқсиз» асар сифатида баҳоланади.
Ёзувчининг тарихий романлари эса асосий пафоси — миллат тақдири, бирлиги, эл-юрт қайғуси, мустақиллиги, шахс эрки, ижтимоий адолат учун кураш ғоялари б-н йўғрилганлиги туфайли ҳам ҳукмрон мафкурага зид асарлар бўлиб чиқди. Миллат руҳини ёрқин акс эттирган, халқнинг, ўзга миллат китобхонларининг севимли асарларига айланган бу романлар шўро даври сиёсати учун зарарли китоблар сифатида бот-бот қораланди. 30-й.лар ўрталарига келиб, бу машъум кампания авжига чиқди. Ниҳоят, А.Қ. 1937 й. 31 дек. куни ҳибсга олинди. 9 ойлик қамоқдаги сўроқ-тергов, қийноқ, хўрликдан сўнг Чўлпон, Фитрат каби маслакдошлари б-н бирга қатл этилди. Қодирий ҳибсга олингач, асарлари «зарарли» саналиб ўтда ёқилди, кутубхоналардан йўқотилди, уларни ўқиш тақиқланди. А.Қ. Алишер Навоий номидаги Ўзбекистон Республикаси Давлат мукофоти (1991), «Мустақиллик» ордени б-н тақдирланди (1994). Абдулла Қодирий номидаги Ўзбекистон Республикаси Давлат мукофоти таъсис этилган. Тошкент маданият ин-тига, Тошкентдаги маданият ва истироҳат боғига, катта кўчалардан бирига, республикамиздаги кўплаб маданият муассасаларига унинг номи берилган. «Ўтган кунлар» ва «Меҳробдан чаён» романлари асосида кинофильмлар (1969, 1996, 1973) ва кўп серияли телефильмлар яратилган. Оилаларда фарзанд туғилса, А.Қ. романлари қаҳрамонлари номларини қўйиш расм бўлди. Энг муҳими, А.Қ., унинг ҳаёти, ижоди ҳақидаги бор ҳақиқатни айтиш, ёзиш, асарларини асл ҳолида «таҳрирсиз» чоп этиш учун йўл очилди.
Ac: Тўла асарлар туплами [6 жилдли], 1-жилд, Т., 1995; [Ўтган кунлар. Меҳробдан чаён. Рўмонлар.], Т., 1992; Обид кетмон. Т., 1960; Кичик асарлар, Т., 1969; Ғирвонлик Маллавой, Т., 1987.
Ад.: Ойбек, Асарлар [19 жилдли], 16-жилд (Абдулла Қодирийнинг ижодий йўли), Т., 1979; Қодирий Ҳ., Отам ҳақида, Т., 1983; Абдулла Қодирий замондошлари хотирасида, Т., 1988; Боқий Н., Қатлнома, Т., 1992; Қўшжонов М., Ўзбекнинг ўзлиги, Т., 1994; Норматов У., Қодирий боғи, Т., 1995; Норматов У., «Ўтган кунлар» ҳайрати, Т., 1996. Умарали Норматов, Баҳодир Каримов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.