Lev Davidoviç Trotskiy

Lev Davidoviç Trotskiy (asl familiyasi Bronşteyn; 1879–1940) — rus inqilobçisi, sovet davlat va harbiy arbobi. U 1917-yilgi Oktyabr töntarişining taşkilotçilaridan, Qizil armiya asosçilaridan biri bölgan, keyinçalik Stalin bilan hokimiyat uçun kuraşda yutqazib, mamlakatdan quvilgan. Uning ğoyalari trotskizm nomi bilan ma'lum.1

ÖzME'ga köra, Trotskiy 1879-yil 26-oktyabrda Xerson guberniyasidagi Yanovka qişloğida tuğilgan. Rusça Vikipediyaga köra, u yer ijarasi bilan şuğullangan badavlat yahudiy oilasining beşinçi farzandi bölgan, Odessa va Nikolayevda öqigan. 1896-yildan sotsial-demokratik harakatga qöşilgan, 1898-yilda hibsga olinib, Şarqiy Sibirga surgun qilingan; 1902-yilda surgundan qoçib, xorijga ketgan va u yerda Lenin bilan tanişgan.

ÖzME'ga köra, 1904-yildan u bolşeviklar va menşeviklar fraksiyalarini birlaştiriş uçun harakat qilgan, 1905-yilda «permanent», ya'ni uzluksiz inqilob nazariyasini işlab çiqqan. Bu nazariyaga köra, Rossiyadagi inqilob burjua-demokratik bosqiçdan sotsialistik bosqiçga ötişi va jahon işçilarining madadi bilangina ğalaba qozonişi mumkin edi. 1905-yilgi inqilob davrida, rusça Vikipediyaga köra, u Peterburg işçi deputatlari sovetining rahbarlaridan bölgan. 1908–1912-yillarda «Pravda» gazetasini muharrirlik qilgan.

ÖzME'ga köra, 1917-yilda Petrograd harbiy-inqilobiy qömitasi raisi sifatida Trotskiy Oktyabr töntarişining asosiy taşabbuskor va rahbarlaridan biri bölgan. Söng RSFSR taşqi işlar xalq komissari lavozimini egallagan. Rusça Vikipediyaga köra, 1918–1925-yillarda u harbiy va dengiz işlari xalq komissarligi hamda Inqilobiy harbiy kengaşni boşqargan. ÖzME uni Qizil armiya asosçilaridan biri sifatida körsatib, fuqarolar uruşining köplab frontlarida armiya harakatlariga şaxsan rahbarlik qilganini va ommaviy qatağonlarni keng qöllaganini ta'kidlaydi. 1919–1926-yillarda u partiya Markaziy qömitasi Siyosiy byurosi a'zosi bölgan.

ÖzME'ga köra, Trotskiy Turkistonni sovetlaştirişga alohida e'tibor bergan arboblardan bölgan. 1922-yil iyunda Farğona viloyatiga kelib, istiqlolçilarga qarşi Qizil armiya harakatlarini şaxsan boşqargan va qörboşilarga nisbatan şafqatsiz jazo çoralarini qöllatgan. Uning buyruği bilan qurolli kuçlar boş qömondoni S. S. Kamenev Farğona vodiysi va Buxoroga, S. M. Budyonniy esa Andijonga yuborilgan. ÖzME'ga köra, Trotskiy Turkistondan söng Afğoniston orqali Hindistonga yurişni va Şarqda inqilob uyuştirişni ham möljallagan.

ÖzME'ga köra, partiyada yetakçilik uçun Stalin bilan boşlangan keskin kuraş 1924-yildayoq Trotskiyning mağlubiyati bilan yakunlangan, uning qaraşlari esa «mayda burjuaça oğiş» deb e'lon qilingan. Rusça Vikipediyaga köra, 1923-yildan u Stalin siyosatiga qarşi «Çap muxolifat»ni boşqargan. 1927-yilda u tarafdorlari — Lev Kamenev, Grigoriy Zinovyev va boşqalar bilan birga partiyadan çiqarilgan, 1928-yilda Olmaotaga surgun qilingan, 1929-yilda esa mamlakatdan quvilgan.

Surgunda Trotskiy Turkiya (1929–1932), Fransiya (1933–1935), Norvegiya (1935–1937) va Meksikada (1937–1940) yaşagan. U Stalinni inqilob ğoyalariga xiyonat qilganlikda ayblab, unga qarşi ğoyaviy kuraşni davom ettirgan va 1938-yilda Törtinçi Internatsionalni tuziş taşabbusi bilan çiqqan. Rusça Vikipediyaga köra, 1940-yil 20-avgustda NKVD agenti Ramon Merkader Mexiko yaqinidagi Koyoakanda unga suiqasd qilgan va Trotskiy ertasi kuni — 21-avgustda vafot etgan.

ÖzME'ga köra, Trotskiyning asosiy asarlari qatoriga «Adabiyot va inqilob» (1923), «Yangi yöl», «Lenin haqida», «Oktyabr saboqlari» (barçasi 1924), «Permanent inqilob» (1928–1929), «Mening hayotim» (1930), «Rus inqilobi tarixi» (1931–1933) va «Stalin» (1940) kiradi. Rusça Vikipediya bu röyxatga «Xiyonat qilingan inqilob» kitobini ham qöşadi.