Norvegiya

Norvegiya, rasmiy nomi Norvegiya Qirolligi (bukmolça: Kongeriket Norge, nyunorskça: Kongeriket Noreg) — Şimoliy Yevropadagi davlat. U Skandinaviya yarim orolining ğarbiy va şimoliy qismida joylaşgan, poytaxti — Oslo. Davlat BMT a'zosi.

Norvegiya hududida odamlar muzlik davridan keyingi asrlardan beri yaşaydi. Ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, eng qadimgi izlar qirğoq böylarida topilgan: muzlik miloddan avvalgi 11 000–8000-yillar oraliğida erigan. Mamlakat nomi „şimoliy yöl“ ma'nosini bildiradi.

An'anaga köra, Harald Fairhair 872-yilda mayda qirolliklarni birlaştirib, birlaşgan Norvegiyaning birinçi qiroli böldi. 8–11-asrlarda norveg vikinglari Islandiya, Grenlandiya va Şimoliy Atlantikadagi orollarga yetib bordi. Xristianlik 10-asr oxiri va 11-asr boşlarida asta-sekin joriy etildi. 1349-yilda tarqalgan vabo aholining katta qismini qirib, mamlakatda ijtimoiy va iqtisodiy tanazzulga sabab böldi. Özbekça Vikipediyada vabo 14-asr örtalarida tarqalgani aytilgan, inglizça Vikipediyada esa bir joyda aholining uçdan biri, boşqa joyda 50–60 foizi halok bölgani yozilgan.

1380-yilda Norvegiya Daniya bilan ittifoq tuzdi, 1397-yilda Kalmar ittifoqi tuzildi. Özbekça Vikipediyaga köra, 1537-yilda Norvegiya Daniyaning viloyatiga aylandi. 1814-yilgi Kil sulh şartnomasiga köra u Şvetsiya bilan ittifoqqa kirdi. Öşa yili 17-mayda ta'sis majlisi konstitutsiyani qabul qildi. 1905-yil 7-iyunda storting Şvetsiya-Norvegiya ittifoqini bekor qildi.

Birinçi jahon uruşida Norvegiya betaraf böldi. 1940-yilda Germaniya Norvegiyaga bostirib kirdi va hukumat Londonga köçdi. 1945-yil 8-mayda mamlakat ozodlikka erişdi. Norvegiya 1945-yildan BMT a'zosi. Milliy bayrami — 17-may, Konstitutsiya kuni.

Maydoni — taxminan 385 ming km². Mamlakat Şpitsbergen arxipelagi, Yan Meyen va Buve orollarini ham öz içiga oladi (Buve oroli haqida inglizça va rusça manbalarda uning qaramlik/çet el hududi ekani aytilgan). Norvegiya toğli ölka: hududining qariyb 2/3 qismi dengiz sathidan 500 m dan baland. Ğarbiy qirğoğida tor qöltiqlar (fordlar) köp. Eng baland joyi sifatida özbekça Vikipediyada Galxyopiggen toği (2470 m) körsatilgan.

Iqlimi mötadil, şimoliy çekkasida subarktika iqlimi. Yillik yoğin 1000–3000 mm. Hududning 27 foizi örmon. Yirik daryolari — Glomma va Logen, eng katta köli — Myosa. Foydali qazilmalardan temir, nikel, mis, titan, uran va boşqalar bor; Şimoliy dengizda neft va gaz konlari mavjud.

Norvegiya — konstitutsiyali monarxiya. 1814-yil 17-mayda qabul qilingan konstitutsiya amal qiladi. Davlat boşliği — qirol Haakon VIII, Boş vazir — Jonas Gahr Støre (2021-yildan). Qonun çiqaruvçi hokimiyatni parlament — storting amalga oşiradi. Ma'muriy jihatdan mamlakat fyulke (viloyat)larga bölinadi: özbekça Vikipediyada 19 fyulke, rusça Vikipediyada 15 fyulke körsatilgan. Inglizça Vikipediyaga köra, Norvegiya unitar davlat.

Norvegiya — rivojlangan industrial-agrar mamlakat. Yalpi içki mahsulotda sanoat uluşi 28,6 %, qişloq xöjaligi uluşi 2,9 %. Yetakçi tarmoqlar: elektr metallurgiya, elektr kimyo, sellyuloza-qoğoz, baliq sanoati va kemasozlik. Elektr energiyaning 99 % gidroelektrostansiyalarda işlab çiqariladi. Qişloq xöjaligi uçun tabiiy şaroit noqulay, hududning taxminan 3 % i haydaladi. Çetga neft, tabiiy gaz, kemasozlik mahsulotlari, metallar va baliq mahsulotlari çiqariladi. Pul birligi — krona. Inglizça Vikipediyaga köra, neft sanoati yalpi içki mahsulotning taxminan çorak qismini beradi.

Aholining 97 % i norveglar bölib, rasmiy til — norveg tili. Dastlabki maktablar 12-asr boşlarida oçilgan, 1848-yilda majburiy ta'lim joriy etilgan.

Qadimgi norveg adabiyoti yodgorliklari deyarli saqlanmagan; „Qirol közgusi“ 13-asrga oid namunadir. 19-asr 70–90-yillarida tanqidiy realizm norveg adabiyotini jahon darajasiga kötargan, bu davrda G. Ibsen va B. M. Byornson ijod qilgan. Örta asrlarda yoğoç me'morlik rivojlanib, „stavkirka“ deb ataladigan çerkovlar paydo böldi. Tasviriy san'atda neolit va jez davri qoya rasmlari eng qadimgi yodgorliklardir.